Współuzależnienie – objawy, fazy, terapia

Współuzależnienie – co to jest? Definicja

Długotrwała obecność w życiu osoby borykającej się z nałogiem może skutkować wykształceniem się specyficznych mechanizmów dostosowania do tej sytuacji, znanych jako współuzależnienie. Warto podkreślić, że termin ten odnosi się głównie do współmałżonków lub partnerów osoby uzależnionej, czyli takich osób, które mają możliwość zakończenia tej relacji. W przeciwieństwie do tego, współuzależnienie nie jest terminem stosowanym w odniesieniu do dzieci i rodziców, mimo że i oni mogą wykazywać podobne mechanizmy reakcji. Najczęściej zjawisko współuzależnienia dotyczy osób w rodzinach dotkniętych alkoholizmem.

Współuzależnienie oznacza, że osoba dostosowuje się do trudnej sytuacji w niezdrowy sposób, przyjmując pewne zachowania, które pojawiły się przez życie z kimś uzależnionym. Osoby współuzależnione znajdują różne sposoby, żeby radzić sobie ze stresem i problemami, które niesie uzależnienie. Ale im dłużej takie współuzależnienie trwa, tym bardziej te sposoby radzenia sobie mogą szkodzić, zarówno rodzinie, jak i samemu zdrowiu psychicznemu i społecznemu osoby współuzależnionej.

Współuzależnienie od alkoholu

Kodependencja, znana również jako współalkoholizm, jest zjawiskiem występującym w rodzinach borykających się z problemami alkoholowymi, często obserwowanym wśród małżonków osób uzależnionych od alkoholu.

Zgodnie z teorią prezentowaną przez Bradshawa, termin ten można stosować również do opisu każdej rodziny, która nie funkcjonuje prawidłowo, niezależnie od tego, czy jej dysfunkcjonalność wynika z przemocy, choroby, wykorzystywania seksualnego, innych rodzajów uzależnień, rozwodu czy innych problemów. Może to dotyczyć dowolnego członka rodziny.

W rodzinach, gdzie przynajmniej jeden z członków ma problem z nadużywaniem alkoholu, obserwuje się dysfunkcję, co oznacza, że nie są one w stanie funkcjonować poprawnie. Zdrowe rodziny są kluczowe dla przetrwania społeczeństwa, ponieważ zapewniają bezpieczeństwo, spełniają emocjonalne potrzeby swoich członków, wspierają ich rozwój i wzrost, są miejscem kształtowania tożsamości oraz pełnią funkcję podstawowej jednostki socjalizacji. W przeciwieństwie do nich, rodziny dysfunkcjonalne nie umożliwiają rozwoju osobistego swoich członków, charakteryzują się:

• brakiem otwartości w relacjach,
• niejasno zdefiniowanymi rolami i normami,
• izolacją od społeczności zewnętrznej.

Fazy współuzależnienia

Proces dysfunkcji rodzinnej rozwija się poprzez różne etapy:

1. Negacja problemu – akceptacja szkodliwych zachowań, tłumaczenie nadmiernego spożycia alkoholu „wyjątkowym przypadkiem”, przemęczeniem, „złym dniem” lub problemami osoby pijącej, chroniąc ją przed skutkami jej działania.
2. Starania o eliminację problemu – współmałżonek uświadamia sobie nadużywanie alkoholu przez partnera i stara się skłonić do ograniczenia picia lub całkowitego zaprzestania, jednocześnie starając się ochronić rodzinę przed stygmatyzacją poprzez minimalizowanie kontaktów zewnętrznych i zachowanie pozorów normalności.
3. Dezintegracja i zamęt – rosnące poczucie bezradności wobec sytuacji, emocjonalne turbulencje i kryzysy wśród domowników.
4. Reorganizacja funkcjonowania rodziny – partner staje się bardziej odporny na problemy i przestaje koncentrować się na utrzymaniu trzeźwości drugiej osoby, rozważa separację. Często jest to moment, który może skłonić osobę uzależnioną do podjęcia leczenia. W przeciwnym razie, rodzina adaptuje się do życia bez osoby uzależnionej, redefiniując obowiązki i role.

Nie wszystkie rodziny przechodzą przez te wszystkie etapy; niektóre zatrzymują się na określonym poziomie.

Współuzależnienie – objawy

Współuzależnienie można opisać jako trwały sposób zaangażowania w długotrwałą, szkodliwą sytuację życiową, powiązaną z niezdrowymi zachowaniami drugiej osoby, co skutkuje ograniczeniem możliwości wyboru działania, pogorszeniem własnego stanu oraz utrudnieniem poprawy sytuacji. Osobę współuzależnioną charakteryzuje akceptacja negatywnego wpływu zachowań innej osoby na siebie oraz obsesyjne dążenie do kontroli nad tymi zachowaniami.

Objawy współuzależnienia obejmują:

• dostosowanie się do schematu picia osoby uzależnionej od alkoholu;
• przejmowanie odpowiedzialności za tę osobę;
• obsesyjne próby kontroli;
• nadmierna opieka i pomoc, w tym zapobieganie konsekwencjom jej picia i zachowań;
• duża tolerancja na patologiczne działania osoby uzależnionej, przy równoczesnym odczuwaniu winy, poczuciu niskiej wartości i zaniedbaniu własnych potrzeb.

Cechy charakterystyczne dla osoby współuzależnionej, które są wynikiem adaptacji do sytuacji rodzinnej, to:

• ograniczona świadomość własnych potrzeb, brak umiejętności ich zaspokajania i dbania o siebie;
• ciągłe poświęcanie się dla innych, obsesyjne myślenie o nich i kontrolowanie ich życia kosztem własnych potrzeb;
• niska wiara w samodzielność najbliższych;
• nieufność do innych;
• trudności z samodzielnym radzeniem sobie i przejmowaniem odpowiedzialności za siebie;
• ograniczony kontakt z własnymi uczuciami, ich tłumienie;
• strach przed byciem samemu;
• występowanie depresji;
• nadmierna czujność;
• skłonność do obwiniania siebie;
• nadużywanie substancji zmieniających świadomość;
• doświadczenie przemocy w teraźniejszości lub przeszłości;
• somatyczne choroby spowodowane stresem;
• nieustanne dawanie z siebie i oczekiwanie tego w zamian, uczucie niedocenienia i wykorzystania;
• gotowość do zrobienia czegokolwiek, aby uniknąć porzucenia;
• uzależnienie własnej samooceny od zdolności do kontroli siebie i innych w niebezpiecznych sytuacjach;
• dążenie do perfekcji z obawy przed popełnieniem błędu;
• problem z ustanowieniem granic: między nadmiernym zbliżaniem się a zachowaniem dystansu;
• skłonność do tworzenia związków z osobami mającymi zaburzenia osobowości, uzależnieniami lub będącymi współuzależnionymi.

Czytaj także: Zakupoholizm – objawy, przyczyny i skutki. Jak rozpoznać i radzić sobie z uzależnieniem od zakupów?

Diagnozowanie współuzależnienia

Jeden z autorów zwraca uwagę na szereg cech, które są istotne przy rozpoznawaniu problemu współuzależnienia. Wśród tych cech wymienia się zarówno niską samoocenę, jak i nadmierną pychę czy przekonanie o swojej wyższości. Inne znaczące aspekty to zbytnia bezradność bądź przeciwnie – zbyt duża nieczułość, uczucie bycia osobą złą i buntowniczą lub przekonanie o własnej dobroci i doskonałości.

Problemem może być także:

• nadmierne przywiązanie,
• nadmierna niezależność, manifestująca się utratą zdolności do odczuwania potrzeb i pragnień,
• brak zdolności do kontroli nad własnym życiem,
• skłonność do wprowadzania chaosu
• zbyt daleko idące kontrolowanie siebie i otoczenia.

Z kolei inni  przedstawiają inne spojrzenie na współuzależnienie, traktując je jako szczególną formę uzależnienia od innej osoby lub jej problemów. Na podstawie analogii do uzależnienia od alkoholu określają następujące kryteria tego stanu:

1. Skupienie myśli, uczuć i działań wokół problemu picia przez alkoholika.
2. Wewnętrzne przekonanie o konieczności odciągnięcia alkoholika od picia.
3. Zmniejszenie elastyczności w zachowaniach i reakcjach związanych z picie alkoholu przez uzależnionego.
4. Podejmowanie prób zaprzestania typowych reakcji na picie alkoholu i ich niepowodzenia.
5. Nadzieję na uzyskanie kontroli nad picie alkoholika i jego ograniczenie do akceptowalnego poziomu.
6. Zmiany w intensywności reakcji na picie alkoholika z biegiem czasu.
7. Doświadczanie nieprzyjemnych stanów emocjonalnych (np. niepokoju, irytacji) w okresach abstynencji alkoholika.
8. Obniżenie intensywności nieprzyjemnych emocji, gdy alkoholik wraca do picia.
9. Przekonanie o niemożności rozstania się z alkoholikiem na stałe, mimo okresowych chęci odejścia.

Leczenie współuzależnienia

Wzajemna zależność często jest związana z problemem alkoholowym jednej z osób w rodzinie, co ma duże znaczenie dla efektywności jego leczenia. Najlepsze rezultaty uzyskuje się, gdy terapia osoby uzależnionej jest wspierana przez leczenie całej rodziny. Odbudowanie harmonii w rodzinie jest kluczowym elementem większości metod terapeutycznych, przy czym zaangażowanie wszystkich domowników jest uznawane za istotny czynnik, który może znacząco podnieść szanse na sukces w leczeniu uzależnienia. Nie można również zapominać o dynamicznie rozwijających się grupach wsparcia, które zyskują na popularności jako metoda radzenia sobie z uzależnieniem i współuzależnieniem.

Terapia współuzależnień

Współczesne podejścia do leczenia alkoholizmu charakteryzują się trzema głównymi kierunkami zmian:

1. Przesunięcie fokusu z negatywnych aspektów zachowań pacjentów na pozytywne, takie jak ich zdolności i potencjał.
2. Rozszerzenie uwagi z pojedynczej osoby na jej otoczenie społeczne, przede wszystkim na rodzinę.
3. Integracja w praktyce terapeutycznej różnorodnych podejść teoretycznych, w tym behawioralnych, poznawczych i humanistycznych.

Terapia współuzależnienia zazwyczaj dzieli się na dwa główne etapy, podczas których pacjent i jego rodzina podejmują określone działania i dążą do osiągnięcia celów terapeutycznych.

Początkowy etap terapii współuzależnienia koncentruje się na bezpośrednich problemach związanych z alkoholizmem pacjenta, jego współmałżonka i rodziny, obejmując psychologiczne aspekty uzależnienia i współuzależnienia. Proces ten często określany jest mianem „oczyszczenia umysłu, emocji i zachowań” i polega na aktywnym stawianiu czoła problemom, zamiast ich unikania.

Kolejne etapy terapii współuzależnień skupiają się na bardziej ogólnych trudnościach życiowych, zarówno pacjenta jak i jego rodziny, które mogą wynikać z zaburzeń osobowości powstałych w wcześniejszych fazach życia i nie są bezpośrednio związane z problemem alkoholowym.

Grupy wzajemnej pomocy

Grupy wzajemnego wsparcia odgrywają kluczową funkcję wśród różnych form pomocy społecznej, zwłaszcza dla osób zmieniających się z wyzwaniami zdrowotnymi. Te kolektywy zapewniają nieocenioną, często pomijaną wartość w promowaniu zdrowia. Oprócz różnych stowarzyszeń i fundacji, one efektywnie wspomagają i dopełniają inicjatywy podejmowane przez instytucje opieki zdrowotnej, a nierzadko nawet przejmują na siebie obowiązek długotrwałej opieki, oferując psychiczne wsparcie osobom cierpiącym na choroby przewlekłe.

Grupy wzajemnej pomocy najczęściej znajdują się w poradniach terapii uzależnienia od alkoholu i współuzależnienia, a także w wojewódzkich ośrodkach terapii uzależnienia od alkoholu i współuzależnienia.

Charakterystyczne cechy tych grup to:

• homogeniczność składu – czyli zgromadzenie osób o podobnych problemach i doświadczeniach,
• aspiracja do osiągnięcia wspólnego celu, którym jest dostarczenie wsparcia i pomocy uczestnikom,
• poleganie głównie na zasobach wewnętrznych grupy, a nie na ekspertach z zewnątrz.

Skuteczność tych grup wynika z zaangażowania, kompetencji i wiedzy jej członków, którzy sami sprawują nad nią kontrolę. Sekret efektywności grup samopomocowych tkwi w tym, że stają się one źródłem licznych, często trudnych do zmierzenia, korzyści dla swych członków, pozwalając im na:

• poszerzenie rozumienia wspólnych problemów dzięki wykorzystaniu wspólnej wiedzy;
• otrzymanie emocjonalnego i społecznego wsparcia, ułatwiającego przezwyciężenie trudności wynikających z problemów;
• przejęcie kontroli nad własnym życiem poprzez wzajemne wsparcie i zaspokajanie podobnych potrzeb oraz akceptację problemu;
• zdobycie niezależności, co umożliwia wyjście poza rolę ofiary;
• odkrycie i wykorzystanie własnych możliwości terapeutycznych poprzez naśladowanie strategii radzenia sobie stosowanych przez innych członków;
• osiągnięcie psychospołecznego zastępstwa za utracone zdolności poprzez kontakt i działanie wspólne z osobami borykającymi się z tym samym problemem.

Wiele osób poszukuje także informacji na temat współuzależnienia w książkach zawierających fachowe informacje. Przykładem może być książka Beattie M. „Koniec współuzależnienia. Jak przestać kontrolować życie innych i zacząć troszczyć się o siebie”.

Podsumowanie

Współuzależnienie to zjawisko, które objawia się głębokim, emocjonalnym, a czasem również behawioralnym zaangażowaniem i zależnością jednej osoby od drugiej, która zmaga się z uzależnieniem lub innym rodzajem problematycznego zachowania. Osoby współuzależnione często poświęcają własne potrzeby, pragnienia i czas, aby pomóc, kontrolować lub ratować osobę uzależnioną, co prowadzi do zaniedbywania własnego życia i zdrowia.

Artykuł podkreśla, że współuzależnienie nie tylko szkodzi zdrowiu psychicznemu i emocjonalnemu osób współuzależnionych, ale również utrudnia osobie uzależnionej podjęcie leczenia i odzyskanie zdrowia, ponieważ utrzymuje w przekonaniu, że jej zachowanie jest akceptowalne lub że zawsze znajdzie pomoc w swoim otoczeniu.

Podsumowując, współuzależnienie to skomplikowana i wielowymiarowa problematyka, wymagająca zrozumienia i profesjonalnej interwencji, zarówno dla osoby uzależnionej, jak i dla współuzależnionego. Kluczowe jest, aby osoby doświadczające współuzależnienia zdobyły świadomość swojej sytuacji i podjęły kroki w kierunku własnego zdrowienia, często poprzez wsparcie terapeutyczne i dołączenie do grup wsparcia, co pozwoli im na budowanie zdrowszych relacji i lepsze radzenie sobie z wyzwaniami życiowymi.