Psychoza – jak się objawia i jak się ją leczy?

Co to jest psychoza?

Psychoza to zespół objawów psychicznych wiążących się zaburzeniami postrzegania i interpretacji rzeczywistości. Dodatkowo pacjenci pozbawieni są krytycyzmu wobec własnych spostrzeżeń, co w znaczącym stopniu wpływa na jeszcze większą dezorganizację myślenia i zachowania. U osób z zaburzeniami psychotycznymi mogą występować urojenia, halucynacje, lęki lub całkowite zobojętnienie emocjonalne. Pacjenci mogą wierzyć, że wydarzy się coś strasznego (np. ktoś chce zrobić im krzywdę), jak również widzieć, czuć, słyszeć i smakować rzeczy, które nie istnieją. Zazwyczaj chorzy nie mają świadomości, że ich doznania zmysłowe i działania odbiegają od norm. Niepokojące objawy zauważają bliscy lub inne osoby z otoczenia.

Czytaj także: Zaburzenia psychiczne – objawy, rodzaje, definicja. Jak zadbać o zdrowie psychiczne? 

Psychoza — przyczyny

Jak dotąd nie zostały wyjaśnione dokładne przyczyny zaburzeń psychotycznych. Uważa się, że dochodzi do nieprawidłowości w funkcjonowaniu neuroprzekaźników w mózgu. Wśród czynników wyzwalających zakłócenia w komunikacji pomiędzy komórkami nerwowymi można wyróżnić:

• czynniki środowiskowe — głównie narkotyki, alkohol, leki, ale również gwałtowne zmiany hormonalne (np. psychoza poporodowa), wstrząs, choroby degeneracyjne (np. psychoza starcza) lub występowanie zmian w mózgu (np. guz);
• czynniki genetyczne — dziedziczne zaburzenia neuroprzekaźnikowe, mutacje genowe.

Podejrzewa się, że w przypadku niektórych psychoz (np. schizofrenicznych) czynniki środowiskowe uaktywniają określone geny i dopiero wówczas dochodzi do wystąpienia zaburzeń psychotycznych.

Nie są znane sposoby zapobiegania przypadłości. Rezygnacja z alkoholu lub narkotyków nie stanowi gwarancji, chociaż ich nadużywanie w znaczącym stopniu zwiększa ryzyko pojawienia się psychozy.

Na wystąpienie objawów psychotycznych najbardziej narażone są osoby pomiędzy 15. a 35. rokiem życia.

Psychoza — objawy

Wyróżnia się kilka rodzajów psychoz (poniżej), które mogą dawać różnorodne objawy. Cechą charakterystyczną dla wszystkich zaburzeń tego typu jest występowanie tzw. objawów wytwórczych tj. urojeń i/albo halucynacji.

1. Urojenia to posiadanie błędnych przekonań, a często również całkowicie niedorzecznych wierzeń i sądów. Nie mają one żadnego odzwierciedlenia w rzeczywistości. Charakterystyczny dla psychoz brak obiektywizmu sprawia, że pacjent nie słucha racjonalnych argumentów przeczących jego teoriom. Paradoksalne jest, że u jednej osoby mogą występować przekonania wzajemnie sobie przeczące, jednak pacjent nie jest w stanie zauważyć tej niekonsekwencji.
2. Halucynacje (omamy) to objaw psychotyczny dotyczący percepcji. Pacjentowi z atakiem psychozy może wydawać się, że odbiera rzeczywiste bodźce zmysłowe. Może więc widzieć, słyszeć, smakować lub czuć nieistniejące rzeczy i zjawiska.

IInnym typem symptomów mogących występować przy psychozach są tzw. objawy ubytkowe. Pacjenci stają się wycofani i zobojętniali emocjonalnie, pojawia się ambiwalencja uczuciowa, brak energii, zainteresowania kontaktami społecznymi, jak również tracą zdolność odczuwania przyjemności. Objawy ubytkowe psychozy przypominają objawy depresyjne.

Polecamy: Depresja – jak jej zapobiegać? Objawy i profilaktyka depresji

Dodatkowo, w związku z objawami wytwórczymi, u pacjentów mogą występować:

• niepokój;
• stany lękowe;
• zaburzenia snu.

Rodzaje psychozy

Ze względu na przyczyny i występowanie określonych objawów zaburzenia z występowaniem halucynacji i/albo urojeń dzieli się na poszczególne rodzaje.

1. Schizofrenia (psychoza schizofreniczna) — przewlekłe zaburzenie, które może mieć kilka podtypów. Cechą charakterystyczną (oprócz występowania urojeń i/albo halucynacji) są nieprawidłowe reakcje emocjonalne, często przeciwstawne do oczekiwanych (np. chory może odczuwać i okazywać radość po śmierci najbliższej osoby). Dodatkowo mogą występować objawy depresyjne, splątanie umysłowe, niespójna mowa.
2. Psychoza schizoafektywna — stan objawiający się występowaniem różnorodnych objawów psychotycznych.  Nieprawidłowościom w postrzeganiu rzeczywistości towarzyszą zmiany nastroju, co pozwoliło zaklasyfikować zaburzenia do 3 grup:
3. Psychoza maniakalna — u pacjentów występuje nadmierne pobudzenie;
4. Psychoza depresyjna — u pacjentów występują objawy depresyjne;
5. Psychoza maniakalno-depresyjna (nazywana inaczej psychozą depresyjno-maniakalną) — objawy mają charakter mieszany.

Psychozy schizoafektywne i schizofrenię zalicza się do tzw. psychoz endogennych (wewnętrznych). W odróżnieniu od psychoz wywoływanych nadużyciem alkoholu (psychoza alkoholowa), narkotyków (psychoza ponarkotykowa) lub długotrwałym przyjmowaniem niektórych leków (psychoza polekowa), które określa się psychozami egzogennymi.

• Psychoza paranoidalna — stan objawiający się halucynacjami i urojeniami o charakterze prześladowczym wraz z zaburzeniami lękowymi. Zaburzenie zwykle nie pojawia się samoistnie, zazwyczaj jest spowodowana schizofrenią lub nadużyciem środków odurzających.
• Psychoza alkoholowa — różnorodne zaburzenia psychotyczne wywołane nadmiernym spożyciem alkoholu lub długotrwałym piciem (ciągiem). Do psychozy po alkoholu dochodzi w wyniku jego toksycznego działania na układ nerwowy.
• Psychoza narkotykowa — objawy mogą być wywołane jednorazowym przyjęciem narkotyku, choć zazwyczaj wynikają z nadużywania substancji. Stosunkowo częsta jest psychoza po amfetaminie. Pacjenci doświadczają zazwyczaj różnorodnych paranoi (psychoza urojeniowa), mogą pojawiać się również ataki paniki.
• Psychoza reaktywna — zaburzenie ma charakter samoograniczający i zazwyczaj nie wymaga leczenia farmakologicznego. Stan psychotyczny wyzwalany jest przez wstrząs, traumatyczną sytuację np. udział w wypadku, śmierć kogoś bliskiego.
• Psychoza starcza — stan wywołany procesami degeneracyjnymi, chorobami somatycznymi, innymi zaburzeniami psychicznymi lub przyjmowanymi lekami. U seniorów obserwowane są zwykle urojenia i omamy.
• Psychoza poporodowa — zaburzenie psychiczne mogące wystąpić w połogu. Nadmiar emocji, presja, niedobór snu, wcześniejsze zaburzenia psychiczne i wahania hormonalne mogą wywołać objawy depresyjne, stany lękowe, ale również urojenia i omamy (szczególnie słuchowe). W przypadku psychozy poporodowej objawy powinny stanowić wskazanie do pilnej konsultacji z psychiatrą, ponieważ stan ten może doprowadzić do samobójstwa lub dzieciobójstwa.
• Psychoza indukowana — występowanie zaburzeń psychotycznych u jednej osoby może doprowadzić do ich wystąpienia u innej lub u wielu innych. Zazwyczaj dotyczy to urojeń i absurdalnych teorii, które bardzo szybko rozchodzą się w społeczeństwie (psychoza tłumu, psychoza strachu).
• Psychozy dziecięce — różnorodne zaburzenia psychotyczne występujące u pacjentów pediatrycznych. Najczęściej diagnozowaną przypadłością jest schizofrenia. W przypadku psychozy dziecięcej objawy nie różnią się znacząco od tych występujących u dorosłych pacjentów. Dzieci doświadczają objawów negatywnych i różnorodnych omamów, a po 6. roku życia również urojeń. Psychozy u dzieci mogą być wyzwolone przez traumatyczne przeżycia, zmiany w mózgu lub obciążenia genetyczne.

Polecamy: Trening autogenny Schultza – na czym polega?

Diagnostyka psychozy

Diagnostyka psychozy opiera się przede wszystkim o rozmowę ze specjalistą, umożliwiającą mu zebranie historii pacjenta wraz z rozszerzonym wywiadem rodzinnym i badaniami fizykalnymi (krew, mocz). Badania laboratoryjne pozwalają na ustalenie lub wykluczenie niektórych przyczyn, np. obecność narkotyków, lub występowanie chorób metabolicznych. Jeśli w uzyskanych wynikach badań nie można znaleźć przyczyn występowania objawów psychotycznych, specjalista bada pacjenta pod kątem występowania zaburzeń psychiatrycznych. Rozpoznanie umożliwiają mu kwestionariusze kliniczne.

W internecie można znaleźć również gotowe testy na spektrum psychozy. Należy jednak pamiętać, że nie pozwalają na dokładną ocenę i mają raczej charakter orientacyjny. Podejrzenie psychozy powinno być zawsze skonsultowane z lekarzem. Zdecydowana większość pacjentów wymaga specjalistycznego leczenia farmakologicznego, a niektórzy (głównie ze względów bezpieczeństwa) również hospitalizacji.

Polecamy: Sposoby radzenia sobie ze stresem

Czytaj także: Parafrenia – objawy, przyczyny, leczenie. Czym jest zespół parafreniczny?  

Jak leczyć psychozę?

Zaburzenia psychotyczne wymagają zazwyczaj leczenia farmakologicznego, które powinno być dobrane do pacjenta i określonego rodzaju psychozy. Leki przeciwpsychotyczne blokują określone neuroprzekaźniki w mózgu, w wyniku czego nie dochodzi do powstawania objawów wytwórczych (urojeń i/albo halucynacji). U niektórych pacjentów, jako wspomaganie leczenia, konieczne jest zastosowanie również leków przeciwlękowych lub przeciwdepresyjnych. W przypadku ciężkich stanów i znacznego nasilenia objawów leczenie, szczególnie początkowy etap, prowadzone jest w warunkach szpitalnych.

Pomocniczo pacjenci mogą być również kierowani na psychoterapię, która może być pomocna w zrozumieniu własnego stanu i objawów, a w niektórych przypadkach psychoz zwiastunów nawrotu.

Psychoterapia może mieć szczególne znaczenie dla bliskich pacjenta z psychozą, ponieważ może ułatwić im właściwe reagowanie w przypadku nawrotów i ataków ostrej psychozy, jak również prawidłowego postępowania z osobą w trakcie kuracji lekowej. Pacjenci potrzebują kontaktów społecznych, aby nie narastało poczucie odrzucenia. Należy pamiętać, że osoba z zaburzeniami psychotycznymi jest niezdolna do przyjęcia racjonalnych argumentów dotyczących jej urojeń i halucynacji. Dlatego nie należy próbować przekonywać pacjenta, że np. to, co widzi lub czego się boi, nie jest prawdziwe, ponieważ może to wywołać agresję lub wręcz nasilić urojenia (np. o tym, że wszyscy są przeciwko/wszyscy kłamią).

Polecamy: Neuroróżnorodność, czyli nowe spojrzenie na autyzm

Psychoza — leczenie, jak długo trwa?

Psychoza jest wyleczalna, jednak niekiedy (jak w przypadku schizofrenii) konieczne jest wieloletnie przyjmowanie leków. Tylko psychoza reaktywna zwykle nie wymaga leczenia, objawy ustępują samoistnie i zazwyczaj nie obserwuje się nawrotów.

Autor: Redakcja