Schizofrenia u osób starszych
Zaburzenia schizofreniczne w starszym wieku przebiegają podobnie jak u osób młodszych. Najczęściej osoby, które chorują na schizofrenię w starszym wieku, zachorowały nawet kilkadziesiąt lat wcześniej i leczą się już długo. Mają wiele doświadczeń w walce i radzeniu sobie z tą chorobą.
Osoby ze schizofrenią generalnie żyją krócej niż osoby w populacji ogólnej. Ocenia się, że schizofrenia skraca życie człowieka o około 15 lat. Wynika to z faktu, że schizofrenia to nie tylko choroba mózgu – to również choroba całego ciała.
Czytaj także: Zaburzenia psychiczne – objawy, rodzaje, definicja. Jak zadbać o zdrowie psychiczne?
Schizofrenia jako choroba ciała
Wiemy od dawna, że osoby z rozpoznaniem schizofrenii częściej niż osoby niechorujące na schizofrenię zapadają na schorzenia układu oddechowego, częściej występuje u nich otyłość i cukrzyca typu 2, częściej również mają schorzenia układu sercowo-naczyniowego i niespecyficzne, niewielkie objawy neurologiczne.
Jeśli chodzi o objawy neurologiczne, osoby ze schizofrenią mają większą tendencję do pojawiania się objawów przypominających chorobę Parkinsona albo ruchów mimowolnych. Objawy przypominające chorobę Parkinsona czy ruchy mimowolne mogą być również powodowane zażywaniem leków z grupy neuroleptyków, szczególnie tych starszej generacji, jednak te objawy neurologiczne występowały częściej u osób chorych na schizofrenię również w czasach przed wynalezieniem neuroleptyków i wprowadzeniem ich na rynek.
Zespół metaboliczny w schizofrenii
To właśnie większa zapadalność na schorzenia sercowo-naczyniowe jest w głównej mierze odpowiedzialna za krótszy czas życia osób ze schizofrenią. Dlatego u osób chorujących na schizofrenię od początku ich leczenia należy uważać, żeby leki nie wpływały u nich na ryzyko otyłości czy cukrzycy, a ponadto – zwracać uwagę chorych na konieczność zachowania dobrej sprawności i sylwetki poprzez regularną aktywność fizyczną oraz zdrową dietę. Jeżeli to się uda, coraz więcej osób chorujących na schizofrenię będzie żyć dłużej.
Objawy schizofrenii
Schizofrenia jest chorobą przewlekłą. Osoby, które na nią zachorują, chorują całe życie, a jedynym sposobem na uwolnienie się od objawów i zdrowie jest stałe pobieranie leków neuroleptycznych. Mówiąc o objawach schizofrenii, możemy je podzielić na 5 grup. Są to więc:
- objawy wytwórcze,
- objawy negatywne,
- objawy dezorganizacyjne,
- objawy poznawcze,
- objawy afektywne.
Schizofrenia – objawy wytwórcze
Objawy wytwórcze kojarzymy najczęściej z występowaniem halucynacji albo urojeń. Do tej grupy należy też np. wrogość i pobudzenie. Halucynacje, inaczej omamy, to różne wrażenia odbierane przez nasze cielesne zmysły, których w rzeczywistości nie wywołuje żadna rzecz ani żadne zjawisko. Są to więc błędy w funkcjonowaniu naszego mózgu, który informuje nas, że na nasze ciało działają bodźce, których nie ma.
Podobnie jak w przypadku urojeń – osoba doznająca halucynacji nie ma świadomości, że doznaje czegoś, co nie istnieje. Taka osoba nie potrafi spojrzeć krytycznie na siebie i stwierdzić, że skoro inni nie widzą albo nie słyszą tego, co przeżywa, to może tylko jej się to wydaje i powinna udać się do psychiatry.
Halucynacje
Halucynacje mogą być różnego rodzaju, w zależności od tego, z którego zmysłu pochodzą. Możemy więc mieć:
- halucynacje słuchowe,
- halucynacje wzrokowe,
- halucynacje dotykowe,
- halucynacje smakowe,
- halucynacje węchowe.
Jeszcze innym rodzajem halucynacji są halucynacje cenestetyczne. Inna nazwa tych halucynacji to halucynacje czucia trzewnego. Halucynacje te polegają na wrażeniu odczuwania czegoś wewnątrz ciała. Przykładowo może to być wrażenie czucia, że mamy coś w brzuchu, w środku mózgu czy w zębie. Halucynacje cenestetyczne to również wrażenie zmiany pozycji, np. mamy wrażenie, że się unosimy albo wirujemy dookoła, pomimo że nasze ciało jest w rzeczywistości nieruchome.
Urojenia
Drugim przykładem objawów wytwórczych są urojenia. Urojenia to fałszywe przekonania, nieprawdziwe sądy, w które człowiek wierzy i których nie zmienia pomimo tłumaczenia mu przez innych, że się myli, i dawania mu dowodów o nieprawdziwości tych przekonań. Urojenia mogą być różnego rodzaju, w zależności od ich tematu.
- W urojeniach prześladowczych można mieć wrażenie, że ktoś nas śledzi, podsłuchuje, nagrywa lub chce nam coś zrobić.
- W urojeniach ksobnych mamy wrażenie, że wszystko odnosi się do nas, że np. spiker w radio mówi do nas lub że piszą o nas w gazecie.
- W urojeniach kontroli człowiek może mieć wrażenie, że ktoś steruje naszym zachowaniem.
- W urojeniach odsłonięcia można mieć wrażenie że ludzie czytają nam w myślach lub że ktoś nasyła nam lub wykrada myśli.
- W urojeniach wielkościowych możemy mieć przekonanie o swoich nadzwyczajnych zdolnościach, pozycji lub bogactwie.
Schizofrenia – objawy negatywne
Kolejną grupą objawów schizofrenicznych są objawy negatywne lub inaczej rezydualne. Są to objawy tego, co schizofrenia zabrała człowiekowi i czego mu brakuje. Może to być zmniejszenie liczby myśli i wypowiedzi, brak zainteresowania, brak chęci i ochoty, zaniedbanie wyglądu lub zaniedbywanie spraw życiowych, wycofanie z kontaktów międzyludzkich i zamknięcie się w sobie.
Schizofrenia – objawy dezorganizacyjne i poznawcze
Objawy dezorganizacyjne schizofrenii oznaczają utratę spójności myślenia, czucia i działań człowieka; stają się one chaotyczne i bezcelowe. Z kolei objawy poznawcze schizofrenii oznaczają pogorszenie tzw. funkcji poznawczych człowieka, czyli uwagi, szybkości reakcji, zdolności do analizy i syntezy, zapamiętywania i planowania. Objawy poznawcze mają tendencję do długiego utrzymywania się i w istotny sposób, podobnie jak objawy negatywne, wpływają na jakość życia i zaburzają codzienne zachowanie.
Schizofrenia – objawy afektywne schizofrenii
Ostatnią grupę objawów schizofrenii stanowią objawy afektywne. Zwykle mają postać zespołu depresyjnego z obniżeniem nastroju lub zobojętnieniem, apatią i brakiem przeżywania uczuć oraz zmniejszeniem poziomu energii życiowej i brakiem siły.
Obraz schizofrenii w przebiegu lat choroby ulega pewnym zmianom. W starszym wieku obserwujemy głównie objawy negatywne oraz zaburzenia poznawcze.
Schizofrenia – problemy wynikające ze stygmatyzacji
Mało kto chce iść do psychiatry; dotyczy to szczególnie starszych ludzi. Jest to związane ze stygmatyzacją chorobą psychiczną. W ostatnich kilkunastu latach odbiór osób chorujących psychicznie przez osoby zdrowe w społeczeństwie uległ znacznej poprawie, nadal jednak wiele osób wstydzi się przyznać, że ma problemy psychiczne. Jeszcze 30–40 lat temu łatka osoby chorej psychicznie była wstydliwa i mogła wiązać się z wykluczeniem zawodowym i społecznym.
Schizofrenia – objawy pozapiramidowe neuroleptyków
Zwykle pacjenci chorujący na schizofrenię są przewlekle leczeni i w wyniku stosowania w przeszłości starszej generacji neuroleptyków często występują u nich objawy niepożądane przypominające chorobę Parkinsona lub ruchy mimowolne. Obraz schizofrenii w starszym wieku jest wynikiem jej leczenia przez całe życie – tego, czy i jakie neuroleptyki stosował chory, czy leki były zażywane regularnie, czy skuteczne leczenie zostało rozpoczęte w krótkim czasie od pierwszych objawów choroby oraz czy stosowane było wieloletnie leczenie profilaktyczne.
Nieregularne pobieranie leków w schizofrenii
Niestety w schizofrenii pacjenci nie pobierają leków regularnie. Już po miesiącu leczenia nawet połowa osób zaczyna opuszczać dawki leków. Nieregularne i przerywane leczenie daje gorsze rezultaty. Można na szczęście spotkać osoby ze schizofrenią, które leczą się regularnie, mają niewiele nawrotów i funkcjonują bardzo dobrze.
W nadchodzących latach można spodziewać się coraz lepszego rokowania w schizofrenii i coraz dłuższego życia bez znaczących objawów choroby. Wynika to z wprowadzenia w latach 90. ubiegłego wieku nowych leków z grupy neuroleptyków nowej generacji oraz wprowadzenia ich nowoczesnej formy – długodziałających iniekcji. Ta forma leczenia jest wygodniejsza i skuteczniejsza. Pozwala zapomnieć o tabletkach i jedynie co 2 lub 4 tygodnie pobierać lek w postaci zastrzyku domięśniowego.
Zaburzenia urojeniowe (paranoja) w schizofrenii
Drugim zaburzeniem psychotycznym w starszym wieku mogą być zaburzenia urojeniowe, czyli paranoja. Polega ona na utrzymywaniu się urojeń o różnej treści. Nie ma typowych treści urojeniowych dla paranoi. Mogą to być urojenia prześladowcze, ksobne, urojenia wpływu, urojenia zdrady małżeńskiej czy wielkościowe. Jak zostało już wspomniane, problemem związanym z urojeniami jest to, że człowiek nie jest w stosunku do nich krytyczny, a otoczenie dostrzega, że z powodu urojeniowych treści osoba ta nie funkcjonuje dobrze i ma znaczne problemy z codziennym życiem. Urojenia zwykle nie mają takiego samego nasilenia przez cały czas. Raz chory może mieć silniejsze, a raz słabsze przekonanie o ich prawdziwości.
Czytaj także: Parafrenia – objawy, przyczyny, leczenie. Czym jest zespół parafreniczny?
Problem motywacji do leczenia u chorych na paranoję
Otoczenie musi przekonywać osobę chorą o potrzebie podjęcia terapii i wykorzystać moment, kiedy pojawią się u niej wątpliwości co do prawdziwości urojeniowych sądów, do tego, by jej pomóc. Podobnie jak zaburzenia schizofreniczne, zaburzenia urojeniowe leczymy przy użyciu neuroleptyków. Leczenie jest zwykle przewlekłe, często – bezterminowe. Warto w tym miejscu wspomnieć, że treści podobne do urojeń mogą pojawić się w starszym wieku w związku ze zmianami osobowości, które nazywamy charakteropatią.
Urojenia czy charakteropatia?
U niektórych osób w wyniku starzenia i naturalnego dla starszego wieku zmniejszania się objętości mózgu mogą pojawić się zmiany charakteru w postaci:
- niecierpliwości,
- drażliwości,
- apatii,
- chwiejności nastroju,
- trudności w zmianie tematu rozmowy,
- nadmiernej drobiazgowości wypowiedzi,
- długiego (nawet kilkudniowego) utrzymywania się gniewu lub innych emocji,
- trudności z pohamowaniem emocji.
Dodatkowo do tych zmian charakterologicznych może jeszcze dochodzić zmniejszenie elastyczności sądów z silnym przekonaniem o racji nawet do poziomu przekonań typu urojeń.
W tym przypadku jednak urojeniowe nastawienia w myśleniu występują razem z wymienionymi cechami charakteropatii, a objawy te określamy jako organiczne zaburzenia osobowości.
