Nałóg – czym jest i jakie są rodzaje?
Uzależnieniem psychologicznym (nawykiem) nazywamy silną chęć kontaktu z daną substancją lub podjęcia konkretnej aktywności. Uzależnienie fizyczne polega z kolei na występowaniu tolerancji na działanie danej substancji lub bodźca (dlatego trzeba zwiększać dawkę lub intensywność) oraz objawów abstynencyjnych, czyli nieprzyjemnych objawów fizycznego głodu, utrzymujących się – w zależności od substancji bądź czynności uzależnieniowej – tygodniami lub miesiącami.
Nałóg może mieć charakter uzależnienia od substancji psychoaktywnych (narkotyki, alkohol) lub wynikać z naszego zachowania (np. masturbacja, zakupy, hazard, internet, smartfon).
Jak powstają nałogi? Przyczyny
Mechanizm powstawania uzależnienia psychologicznego jest dość prosty. Zaczyna się zawsze od nadania pozytywnego emocjonalnego znaczenia danej substancji czy aktywności. Pojawia się myślenie typu „jeśli to zrobię, poczuję się lepiej” czy „muszę odreagować”. Tworzy się powiązanie pomiędzy naszym samopoczuciem a tym, co uzależnia.
To sprawia, że układ nagrody znajdujący się w mózgu traktuje daną substancję lub zachowanie jako coś pozytywnego, co dobrze na niego wpływa, i z czasem domaga się tego coraz więcej. Tworzy się pętla, z której osobie uzależnionej coraz trudniej wyjść. W międzyczasie pojawia się zwykle uzależnienie fizyczne, które wzmacnia pętlę uzależnienia.
Najczęstszymi przyczynami nałogów są:
- nuda i tzw. pustka emocjonalna – szukamy wrażeń lub czegoś, co da nam pobudzenie;
- stres – staramy się go rozładować poprzez różne aktywności (np. zakupy) czy substancje (np. alkohol);
- gorsze radzenie sobie w trudnych sytuacjach, niska odporność psychiczna;
- traumatyczne i trudne wydarzenia w życiu.
W tych sytuacjach substancja lub czynność uzależnieniowa odgrywają rolę regulacji negatywnych emocji. Jest to patologiczny sposób regulowania emocji – o wiele lepszym byłoby rozwiązanie problemu czy skonfrontowanie się z nim, a na poziomie emocji – relaksacja oddechowa lub muzyczna.
Najbardziej powszechne uzależnienia to:
- alkohol, narkotyki, nikotyna (e-papierosy są nawet bardziej uzależniające niż te tradycyjne);
- jedzenie, słodycze;
- hazard;
- zakupy;
- praca (pracoholizm);
- masturbacja, pornografia;
- gry komputerowe, internet, media społecznościowe;
- leki z grupy pochodnych benzodiazepiny.
Jak rozpoznać nałóg?
Typowym objawem jest silne i niekontrolowane pragnienie zażycia danej substancji czy wykonania aktywności oraz objawy abstynencyjne. Pojawia się:
- obsesyjne myślenie o czynniku uzależniającym, np. alkoholu, jedzeniu, zakupach, masturbacji;
- działanie automatyczne, np. odruchowe sięganie po telefon czy papierosy;
- brak samokontroli;
- tendencja do obwiniania innych (szczególnie widoczna u osób z nałogiem alkoholowym);
- zespół abstynencyjny po odstawieniu danej substancji (drażliwość, irytacja, wymioty, drgawki – dotyczy to głównie alkoholu i narkotyków, choć sama drażliwość może pojawić się również przy „odstawieniu” nałogowych zachowań).
Z czasem osoba uzależniona podporządkowuje czynnikowi uzależniającemu całe swoje życie. Odcina się stopniowo od swojego otoczenia i koncentruje tylko na bodźcach dostarczanych wraz z daną substancją lub aktywnością. Całkiem dobrze widoczne jest to na przykładzie współczesnego uzależnienia od telefonu i internetu.
Potrzeba bycia na bieżąco z tym, co dzieje się w sieci, sprawia, że osoby te mniej angażują się w sytuacje społeczne, w których się znajdują. Wystarczy wejść do autobusu czy metra – bez względu na wiek większość osób ma opuszczone głowy i wpatruje się w ciekłokrystaliczny ekran smartfonu.
Nałogi – skutki dla zdrowia
Konsekwencje nałogów są bardzo rozległe. Alkohol najmocniej przyczynia się do chorób wątroby (np. marskości wątroby) i trzustki. Stopniowo wyniszcza organizm i ostatecznie prowadzi do śmierci. Papierosy, a raczej zawarta w nich nikotyna, są jedną z częstszych przyczyn raka płuc. Stanowią 80% przyczyn zapadnięcia na obturacyjną chorobę płuc.
Narkotyki są z kolei substancją najbardziej destrukcyjną. Sieją spustoszenie w całym organizmie i mogą trwale uszkodzić ważne narządy, np. serce czy mózg. W konsekwencji często prowadzą do śmierci. Zaburzenia rytmu serca i śmierć z powodu niewydolności oddechowo-krążeniowej to jedna z najczęstszych przyczyn zgonu młodych ludzi przyjmujących amfetaminę.
Skutki uzależnień związanych z zachowaniem są odczuwane przede wszystkim na poziomie psychicznym. Osoba uzależniona czuje się nierozumiana przez otoczenie i zamyka się w sobie. Pojawia się smutek, poczucie odrzucenia i stres. Może to prowadzić do rozwoju depresji lub zaburzeń lękowych.
Przerażające są często nieodwracalne skutki wieloletniego wpatrywania się dzieci i młodych ludzi w płaski ekran laptopa, monitora czy smartfonu. Mózg rozwija się do 21. roku życia i w tym czasie adaptuje się do rozpoznawania rzeczywistości dwuwymiarowej. Rezultatem są trudności w ocenie odległości; stąd w USA pojawiają się problemy z naborem rekrutów do wojska, ponieważ młodzi dorośli nie przechodzą testów na strzelnicy. Inną konsekwencją jest brak wykształconej zdolności utrzymywania kontaktu wzrokowego. Pracodawcy w krajach zachodnich nie chcą zatrudniać osób, które nie potrafią patrzeć klientowi w oczy.
Jak leczyć nałogi? Do którego lekarza iść?
Podstawą w leczeniu każdego nałogu jest zerwanie kontaktu z czynnikiem uzależniającym i podjęcie odpowiedniej psychoterapii (terapia odwykowa). Najważniejszym krokiem jest uświadomienie sobie problemu. Próba pomocy „na siłę” nie przyniesie żadnego rezultatu – osoba uzależniona nie będzie mieć motywacji ani chęci do zmiany.
Przy uzależnieniach od substancji konieczny może być odwyk. Jeśli nałóg jest jeszcze możliwy do kontrolowania, wystarczy indywidualna terapia. Natomiast jeśli jesteśmy już w fazie, w której uzależnienie zdominowało nasze życie, konieczne będzie udanie się na odwyk do ośrodka leczenia uzależnień. W trakcie tego leczenia pacjenci uczestniczą zarówno w terapiach grupowych, jak i indywidualnych. W sytuacji występowania silnych objawów abstynencyjnych przed leczeniem odwykowym konieczne jest przejście detoksyfikacji – tzw. detoksu.
Specjalistą, do którego należy udać z uzależnieniem, jest terapeuta leczenia uzależnień, psychoterapeuta zajmujący się leczeniem uzależnień lub psychiatra – oceni on stopień nasilenia uzależnienia i dopasuje odpowiednią terapię.
Autor: Redakcja
