Żółtaczka – co to i jakie są przyczyny?
Żółtaczka jest objawem, a nie chorobą samą w sobie. Żółte zabarwienie skóry i białek oczu pojawia się na skutek odkładania się nadmiaru bilirubiny w organizmie. Jest to żółty barwnik, będący produktem degradacji hemoglobiny w krwinkach czerwonych i białkach. W zależności od stężenia bilirubiny we krwi skóra, białka oczu i błony śluzowe nabierają odpowiednio żółtego odcienia. W przypadku stężenia bilirubiny powyżej 43 µmol/l (2,5 mg/dl) objawy żółtaczki widać wyraźnie, natomiast jeśli jej stężenie jest niższe, ale nadal wyższe niż prawidłowe, żółtego odcienia nabierają białka oczu. Nie zawsze jednak stan przedżółtaczkowy można zauważyć.
Jakie jest prawidłowe stężenie bilirubiny w organizmie?
U dorosłych osób prawidłowe stężenie bilirubiny całkowitej we krwi nie przekracza 1 mg/dl lub 17 µmol/dl. Wyższe stężenie jest nieprawidłowe, ale dopiero powyżej 2,5 mg/dl skóra nabiera wyraźnego żółtego odcienia.
Pierwsze objawy żółtaczki
Żółtego odcienia nabierają najpierw białka oczu, następnie skóra. Nie zawsze skóra ulega zażółceniu – czasami może być to kolor pomarańczowy lub szarozielony. W przypadku wdrożenia leczenia żółtaczka ustępuje w odwrotnej kolejności, mianowicie najpierw na skórze, następnie na białkach oczu.
Czy żółtaczka jest groźna?
Duże stężenie bilirubiny we krwi nie stanowi zagrożenia, dużo ważniejsze jest ustalenie, co odpowiada za taki stan. Od ustalenia przyczyny zależy także proces leczenia. Z objawem żółtaczki należy udać się do lekarza, który zleci odpowiednie badania i ustali przyczynę żółtego zabarwienia skóry.
Wysoka wartość bilirubiny jest groźna jedynie dla noworodków, gdyż barwnik może przenikać u nich do mózgu i prowadzić do jego nieodwracalnego uszkodzenia.
Zobacz: Żółtaczka u noworodka – co ją wywołuje? Jak leczyć?
Czy żółte zabarwienie skóry zawsze oznacza żółtaczkę?
U osób spożywających dużo dyni, marchwi lub soku marchwiowego może dojść do zmiany koloru skóry na żółtą lub pomarańczową, ale wynika to z dużego spożycia barwnika (karotenu), który odkłada się w skórze. Wtedy jednak nie dojdzie do zażółcenia białek oczu.
Żółtaczka – jakie choroby powodują żółte zabarwienie skóry?
Żółtaczka jest objawem wielu różnych chorób, związanych z nadmiernym wytwarzaniem bilirubiny, zahamowaniem jej metabolizmu lub wydalania. Może się pojawić w przypadku:
- wirusowego zapalenia wątroby,
- marskości wątroby,
- stłuszczenia wątroby
- alkoholowego zapalenia wątroby,
- chłoniaka,
- gruźlicy,
- oparzeń,
- zespołu Gilberta,
- choroby Wilsona,
- zespołu Rotora,
- zespołu Dubina-Johnsona,
- zespołu Budda-Chiariego,
- zespołu Criglera-Najjara,
- guza w brzuchu,
- zatkania dróg żółciowych np. kamieniami lub rosnącym guzem,
- niewydolności krążenia,
- nadczynności tarczycy,
- zażywania zbyt dużych ilości leków (np. przedawkowania paracetamolu),
- raka trzustki,
- torbieli rzekomą trzustki,
- hipersplenizmu,
- ostrej niewydolności komórek wątrobowych.
Żółtaczka jest jedynie objawem, ważna jest odpowiednia diagnoza. Przykładowo do zahamowania metabolizmu bilirubiny dochodzi podczas zapalenia wątroby – zarówno wirusowego (A, B i C), jak alkoholowego czy polekowego. Natomiast utrudnione wydalanie bilirubiny ma miejsce w przypadku zatkania przewodów żółciowych lub cholestazy.
Rodzaje żółtaczki
Żółtaczka mechaniczna
Żółtaczka mechaniczna jest związana z utrudnionym odpływem żółci z wątroby. Inne nazwy żółtaczki mechanicznej to:
- żółtaczka pozawątrobowa,
- cholestaza zewnątrzwątrobowa,
- żółtaczka zaporowa lub zastoinowa.
Do jej przyczyn należą czynniki utrudniające odpływ żółci drogami żółciowymi, np. kamica przewodów żółciowych, zapalenie dróg żółciowych lub guz trzustki. Do objawów tego rodzaju żółtaczki zaliczamy, poza żółtym zabarwieniem skóry i białek oczu, odbarwione stolce i ciemny mocz. Bardzo często u pacjentów z żółtaczką mechaniczną występuje świąd skóry nasilający się nocą, po ogrzaniu ciała. Inne objawy to wymioty, dreszcze, gorączka i znaczny spadek apetytu.
W badaniach laboratoryjnych krwi pacjenta obserwuje się zwiększone stężenie bilirubiny całkowitej. W badaniu frakcji bilirubiny przeważa bilirubina sprzężona.
Żółtaczka hemolityczna
Żółtaczka hemolityczna powstaje w wyniku hemolizy, czyli nadmiernego rozkładu krwi, co prowadzi do powstawania dużych ilości bilirubiny. Wątroba nie nadąża z metabolizowaniem jej, a bilirubina jest nierozpuszczalna w wodzie, więc nie może zostać wydalona z organizmu wraz z moczem. Inna nazwa żółtaczki hemolitycznej to żółtaczka przedwątrobowa. Żółtaczka hemolityczna pojawia się także w przypadku upośledzenia funkcji wychwytywania bilirubiny przez komórki wątrobowe.
Nadmiar bilirubiny, której wątroba nie daje rady zmetabolizować, może przenikać przez barierę krew-mózg, przyczyniając się do uszkodzeń mózgu, co jest niebezpieczne szczególnie dla niemowląt, u których najczęściej występuje właśnie ten rodzaj żółtaczki, przy czym mowa tu o wysokich stężeniach bilirubiny. Do grupy żółtaczek hemolitycznych należy również zespół Criglera i Najjara.
W badaniach laboratoryjnych z krwi pacjenta obserwuje się wzrost stężenia bilirubiny pośredniej i urobilinogenu w moczu. Do innych objawów żółtaczki hemolitycznej zalicza się powiększoną śledzionę, ciemny kał i bardzo jasny mocz.
Żółtaczka wątrobowa
Najczęstszą przyczyną żółtaczki wątrobowej jest wirusowe zapalenie wątroby typu A, B lub C. Do innych przyczyn zalicza się chorobę nowotworową i zaburzeń w obrębie układu krwionośnego, które prowadzą do niedotlenienia wątroby. Pierwszym objawem żółtaczki wątrobowej (inaczej nazywanej miąższową) jest ból mięśni. Ten typ żółtaczki wynika z zaburzeń funkcjonowania samej wątroby.
Podział żółtaczki ze względu na stężenie bilirubiny we krwi:
- stan przedżółtaczkowy (subicterus) – poziom bilirubiny wynosi < 43 μmol/l;
- żółtaczkę o średnik nasileniu (żółtaczka icterus) – poziom bilirubiny wynosi między 43, a 171 μmol/l;
- żółtaczka o dużym nasileniu, gdy poziom bilirubiny wynosi powyżej 171 μmol/l.
Żółtaczka spowodowana wirusowym zapaleniem wątroby
- WZW typu A
Żółtaczka typu A to inaczej żółtaczka pokarmowa, wywoływana przed wirus HAV (Hepatitis A Virus). Wirus przenosi się drogą pokarmową (jedzenie zakażonej żywności i skażonej wody pitnej), może także zostać przeniesiony poprzez brudne dłonie, które następnie wkłada się do ust. Wirusowe zapalenie wątroby typu A objawia się zażółceniem skóry, białek oczu, pojawieniem się ciemnego moczu i odbarwionego kału.
Przed WZW typu A można się uchronić przyjmując szczepienie ochronne – zalecane są dwie dawki, zwłaszcza przed zagranicznymi podróżami. Wirusem można zarazić się nawet poprzez jedzenie owoców lub warzyw mytych uprzednio w skażonej wodzie. - WZW typu B
Żółtaczka typu B, tzw. żółtaczka wszczepienna, to choroba zakaźna, która może prowadzić do groźnych powikłań w postaci niewydolności wątroby, marskości wątroby, a także nasilać ryzyko rozwoju nowotworu wątroby. Do zakażenia może dojść w wyniku stosunku płciowego, skaleczenia brudną igłą, w trakcie robienia tatuażu lub kolczyków w niesterylnych warunkach, a także podczas zabiegu kosmetycznego (naruszającego skórę – np. podczas skaleczenia w trakcie manicure), czy u stomatologa. Wirus zapalenia wątroby typu B (HBV – Hepatis B Virus)jest 50 do 100 razy bardziej zakaźny niż wirus HIV. Jest dostępna szczepionka przeciwko WZW typu B. - WZW typu C
Żółtaczka typu C wywoływana jest przez wirus typu C (Hepatis C Virus), którym zarazić się można przez krew zakażoną wirusem. Zakażenie początkowo nie daje żadnych objawów, bardzo rzadko pojawiają się wymioty, nudności, świąd skóry czy trudności z koncentracją. Do zakażenia wirusem typu C dojść może podczas hospitalizacji pacjenta i przetaczania skażonej krwi, w trakcie dializ, podczas wizyty u dentysty (przy braku odpowiedniej sterylności) oraz podczas wizyty u fryzjera czy kosmetyczki.
Czy podczas żółtaczki należy stosować specjalną dietę wątrobową?
Wiele zależy od powodu rozwinięcia się żółtaczki – jeśli doszło do zapalenia spowodowanego wirusem zaleca się dietę niskotłuszczową i lekkostrawną. Jeśli powodem żółtaczki jest kamica żółciowa lub choroby trzustki zalecaną dietą jest dieta płynna. Zalecenia dietetyczne zawsze wydaje lekarz po ustaleniu przyczyny żółtaczki.
Czy żółtaczka jest zaraźliwa?
Żółtaczka jest zaraźliwa tylko wtedy, kiedy jest spowodowana zakażeniem wirusowym, a więc WZW typu A, B i C.
Leczenie żółtaczki
Proces leczenia żółtaczki, która jest tylko objawem różnych chorób, zależy od choroby powodującej zażółcenie skóry i białek oczu. Zmianę koloru skóry i białek oczu na żółte lub pomarańczowe zawsze należy skonsultować z lekarzem, najlepiej jak najszybciej. Żółtaczka nie jest powodem do wizyty na SOR, należy udać się do lekarza rodzinnego, wykonać badania krwi w kierunku schorzeń wątroby, ewentualnie dodatkowe badania obrazowe, jak USG wątroby. Lekarz dopasuje leczenie lub pokieruje pacjenta dalej.
