Przetaczanie krwi, inaczej transfuzja, jest zabiegiem medycznym wykonywanym w wielu sytuacjach – polega ono na dożylnym podawaniu krwi lub preparatów wytworzonych na bazie krwi dawcy. Transfuzja krwi stosowana jest w sytuacji, kiedy u chorego brak odpowiedniej ilości składników w łożysku naczyniowym. Jakie są wskazania do przetaczania krwi?
Krew jest płynem ustrojowym, bez którego organizm nie może normalnie funkcjonować. Nie wynaleziono żadnych sztucznych zamienników krwi, przy czym nawet jednostka krwi (czyli około 500 ml) może już uratować komuś życie. Krew swoją barwę zawdzięcza obecności hemoglobiny – przy czym inny kolor czerwonego będzie miała krew płynąca w żyłach, a inna – w tętnicach. Krew składa się z komórek czerwonych (erytrocytów), komórek białych (leukocytów), płytek krwi (czyli trombocytów) oraz osocza.
Krew zapewnia transport tlenu, składników odżywczych do komórek, odpowiada za wydalanie dwutlenku węgla i mocznika, płytki krwi hamują krwawienie, natomiast osocze transportuje wodę i substancje odżywcze oraz odprowadza produkty przemiany materii do wątroby, nerek i płuc. Z podstawowych badań krwi można bardzo wiele powiedzieć o stanie zdrowia człowieka – dlatego tak ważne są coroczne badania profilaktyczne. To z badania krwi można rozpoznać anemię, choroby krwi, stan zapalny w organizmie, a nawet poważniejsze schorzenia. Całkowita objętość krwi w organizmie dorosłej osoby to około 5 litrów.
Znajomość grupy krwi jest ważna
Podstawą bezpiecznego przetaczania krwi było odkrycie w latach 1900-1901 przez Karola cztery grup krwi – A, B, AB, 0, przy czym w grupie 0 nie ma żadnych antygenów.
W surowicy krwi znajdują się przeciwciała przeciwko nieobecnemu w krwinkach antygenowi. W przypadku grupy krwi 0 – są to przeciwciała anty-A i anty-B, w przypadku grupy A – przeciwciała anty-B, w przypadku grupy B – przeciwciała anty-A w przypadku grupy AB nie ma przeciwciał.
Do przeprowadzenia transfuzji krwi należy także znać swój antygen D, czyli Rh – w przypadku obecności antygenu D mamy do czynienia z Rh+, z kolei Rh- oznacza brak antygenu.
Grupę krwi określa się na podstawie badań krwi – ich wykonanie jest obowiązkowe przed każdą planowaną operacją, także przed porodem. Znacznie przyspiesza to działanie personelu medycznego w sytuacji zagrożenia zdrowia i życia pacjenta.
Czym jest transfuzja krwi?
Transfuzja krwi, czy inaczej przetaczanie krwi, jest wbrew pozorom, często stosowaną procedurą medyczną, polegającą na podaniu pacjentowi dożylnie specjalnie wypreparowanej krwi lub jej pochodnych. Osobą uprawnioną do wykonania transfuzji krwi są lekarz, pielęgniarka, ratownik medyczny i położna – po odbyciu specjalnego szkolenia. Co 4 lata personel medyczny musi odświeżać szkolenie z zakresu przetaczania krwi.
Transfuzja krwi odbywa się poprzez wkłucie do żyły pacjenta igły i następnie podania preparatów krwi. Procedura odbywa się tylko w szpitalu, w którym pacjent musi pozostać 1 lub 2 doby na obserwacji.
Jak przebiega transfuzja krwi?
W pierwszej kolejności pobierana jest próbka krwi do wykonania próby krzyżowej. Polega ona na pobraniu 8 ml krwi od dorosłego i od 2 do 5 ml u dziecka, na następnie wykonuje się w laboratorium próbę krzyżową, czyli sprawdzenie zgodności krwi dawcy i biorcy. Do próbki krwi biorcy dodaje się krew dawcy. Jeśli dojdzie do zlepiania lub rozpadu krwinek w probówce, to próba jest zgodna i można przetoczyć krew. Czas oczekiwania na wynik próby krzyżowej wynosi do 3 godzin, a próba jest ważna 48 godzin.
Jeśli próba jest zgodna, rozpoczyna się przetaczanie krwi poprzez wenflon (dożylnie). Ważne, aby pacjent przebywał w wygodnej pozycji, gdyż zabieg może chwilę potrwać.
Jakie badania wykonuje się przed transfuzją krwi?
Przed przetaczaniem krwi ocenia się akcję serca, sprawdza ciśnienie tętnicze i temperaturę ciała. Pacjent musi także wyrazić zgodę na transfuzję.
Objawy niepokojące w trakcie transfuzji:
• dreszcze,
• wysypka,
• zaczerwienienia skóry,
• nagły wzrost temperatury ciała,
• zawroty głowy,
• duszność,
• ból w klatce piersiowej,
• ból kończyn lub okolicy lędźwiowej,
• ból w miejscu wkłucia.
O wszystkich niepokojących objawach należy niezwłocznie poinformować lekarza. Po 15 minutach od rozpoczęcia transfuzji ponownie sprawdza się akcję serca, ciśnienie, tętno oraz należy skontrolować szybkość wlewu.
Badania po transfuzji
Tuż po zakończeniu przetaczania krwi ponownie mierzy się temperaturę, sprawdza wartości tętna i mierzy się ciśnienie tętnicze krwi. Każda transfuzja krwi zapisywana jest w specjalnej książeczce transfuzyjnej.
Ile trwa przetaczanie krwi?
Koncentrat krwinek czerwonych przetaczany jest do 4 godzin, koncentrat płytkowy do 20-30 minut, krioprecypitat do 30 minut, osocze do 45 minut. Każde przetoczenie preparatu krwi wpisywane jest do historii choroby pacjenta, karty gorączkowej i specjalnej książki transfuzyjnej.
Rodzaje przetaczanych preparatów
Nie zawsze jest konieczność pełnego przetaczania krwi, coraz częściej stosuje się specjalnie przygotowane preparaty zawierające tylko niezbędne składniki. Wyróżniamy więc:
1. Koncentrat krwinek czerwonych (KKCz) – to preparat stosowany przy dużej utracie krwi lub niedokrwistości u chorego. Otrzymuje się go poprzez oddzielenie erytrocytów od osocza, bardzo często stosowany jest u chorych na nowotwory, w których doszło do zahamowania aktywności krwiotwórczej szpiku kostnego.
2. Koncentrat krwinek płytkowych (KKP) – jest stosowany u pacjentów z zaburzeniami krzepliwości krwi spowodowaną zbyt małą ilością płytek krwi lub ich nieprawidłowym działaniem. Stosowany u osób ze skazą krwotoczną, reakcją autoimmunologiczną oraz u chorych na nowotwory.
3. Osocze świeżo mrożone (FFP) – to preparat pozbawiony składników morfotycznych. Znajduje zastosowanie u pacjentów z zaburzeniami krzepnięcia.
4. Ubogoleukocytarna krew pełna – czyli krew pozbawiona leukocytów. Najczęściej wykorzystywana u pacjentów po operacjach lub z dużą utratą krwi.
5. Koncentrat granulocytarny (KG).
Przetoczenie pełnej krwi nosi medyczną nazwę Krwi pełnej konserwowanej (KPK).
Wskazania do transfuzji krwi
Wśród wskazań do wykonania przetoczenia krwi znajdują się:
• krwotoki (będące wynikiem urazu lub komplikacji okołooperacyjnych),
• wrodzone niedobory krwi lub jej składników,
• przewlekłe choroby powodujące niedobory – anemia, białaczka, choroby szpiku kostnego,
• choroby nowotworowe oraz powikłania wywołane przez ich występowanie lub leczenie (np. uszkodzenie funkcji szpiku kostnego).
W rzadkich przypadkach transfuzja krwi może być konieczna po porodzie.
Możliwe powikłania po transfuzji krwi
Powikłania występujące w wyniku transfuzji krwi dzieli się na wczesne i późne.
Wczesne powikłania transfuzji
Wczesne objawy mogą pojawić się jeszcze w trakcie przetaczania krwi lub tuż po zakończonej procedurze. Mogą objawiać się bólem w miejscu wkłucia, gorączką, dreszczami, bólem w klatce piersiowej, gwałtowną zmianą ciśnienia tętniczego krwi, zaburzeniami oddychania, a także wystąpieniem zmian skórnych oraz nudnościami, wymiotami, ciemnym zabarwieniem moczu. Dlatego tak ważne są badania wykonywane przed i w trakcie transfuzji oraz pozostanie pacjenta na obserwacji po zabiegu.
Ostry odczyn hemolityczny
To najniebezpieczniejsze powikłanie transfuzji krwi, wywołane przez niezgodność krwi dawcy i biorcy w układzie AB0. W przypadku, kiedy próba krzyżowa została przeprowadzona prawidłowo ryzyko wystąpienia ostrego odczynu hemolitycznego jest minimalne.
Późne powikłania transfuzji
Mało prawdopodobnym późnym powikłaniem po transfuzji jest przeniesienie chorób zakaźnych, zwłaszcza o podłożu wirusowym (HIV, wirusowe zapalenie wątroby), z dawcy na biorcę. Jest to jednak małe ryzyko, ponieważ krew jest dokładnie badana, a w przypadku procedury oddawania krwi przestrzegane są ścisłe zasady dotyczące dawcy.
Do późnych powikłań zaliczany jest także tzw. opóźniony odczyn hemolityczny. Objawia się on gorączką, wzrostem poziomu bilirubiny i spadkiem hemoglobiny. Jest to powikłanie ustępujące na ogół samoistnie.
U pacjentów hematoonkologicznych może dojść do nagromadzenia żelaza w organizmie, zwłaszcza u wielokrotnych biorców koncentratów krwinek czerwonych z uwagi na brak możliwości samoistnego wydalania jego nadmiaru. W wyniku nagromadzenia żelaza może dojść do uszkodzenia narządów wewnętrznych.
Do innych chorób wynikających z transfuzji krwi zaliczamy małopłytkowość poprzetoczeniową (plamicę poprzetoczeniową), która powstaje na skutek niszczenia płytek krwi przez alloprzeciwciała przeciwpłytkowe. Do objawów należą spadek poziomu płytek krwi oraz uogólniona plamica.
Około 10 dni po przetoczeniu może rozwinąć się także przeszczep przeciwko gospodarzowi, czyli reakcja organizmu biorcy na kontakt z obcymi antygenowo limfocytami. Do objawów zaliczamy gorączkę, wysypkę, rumień, niewydolność nerek i wątroby. Reakcja częściej występuje u starszych osób.
Powikłaniem po transfuzji krwi może być także sepsa. Może do niej dojść, gdy podawana krew była zanieczyszczona biologicznie.
Należy pamiętać, że transfuzja krwi, nawet wykonywana zgodnie z procedurami i po przejściu próby krzyżowej jest zawsze, tak jak każdy zabieg medyczny, obarczona ryzykiem powikłań. Wraz z postępem medycyny są one minimalizowane, ale jednak – możliwe. Transfuzja krwi jest zabiegiem nierzadko ratującym życie i poprawiającym stan zdrowia, dlatego nie należy jej się bać.
