Radioterapia – zastosowanie, działanie, skutki uboczne

Co to jest radioterapia onkologiczna?

Radioterapia stanowi kluczową strategię w terapii nowotworów złośliwych. Jej skuteczność koncentruje się głównie na zwalczaniu pierwotnego ogniska nowotworowego i przerzutów do pobliskich węzłów chłonnych. Ten rodzaj terapii jest zaprojektowany tak, aby być oszczędzającym dla pacjenta – sesje napromieniania są bezbolesne i nie prowadzą do krwawień, jednak ich trwanie może być stosunkowo długie. W radioterapii nowotworów najczęściej używa się promieniowania X, będącego formą promieniowania elektromagnetycznego. Co istotne, promieniowanie jonizujące efektywniej uszkadza komórki nowotworowe niż zdrowe komórki, co jest wykorzystywane w procesie leczenia nowotworów. Wysoka częstotliwość fal prowadzi do jonizacji w tkance, gdzie elektrony są wybijane z orbity atomu pod wpływem fali elektromagnetycznej. Wolne elektrony generują wolne rodniki, niestabilne cząsteczki o wysokiej reaktywności chemicznej. Jądro komórkowe DNA jest szczególnie podatne na uszkodzenia wynikające z jonizacji. Uszkodzenia DNA występują, gdy wolny elektron uderza w nić DNA lub w wyniku działania wolnych rodników.

Rodzaje radioterapii

W leczeniu napromienianiem stosuje się głównie dwie metody:

• teleradioterapię, czyli leczenie za pomocą wiązek zewnętrznych,  
• brachyterapię, która polega na umieszczeniu źródeł promieniotwórczych w obszarze guza nowotworowego lub w jego sąsiedztwie. 

Na czym polega radioterapia?

Radioterapia onkologiczna to procedura krótka, zazwyczaj trwająca kilkanaście minut, jednak wymaga częstych powtórzeń, często nawet kilkudziesięciu. Nie można podać zalecanej dawki promieniowania jednorazowo, dlatego zabieg musi być frakcjonowany, czyli powtarzany. W trakcie terapii organizm nie gromadzi promieniowania, ale doświadcza skutków jego oddziaływania. W wyniku wielotygodniowych sesji napromieniania, nowotwór stopniowo znika. Jednakże, związane z tym leczeniem, pojawia się tzw. ostry odczyn popromienny. Ten efekt występuje po pierwszych dwóch/trzech tygodniach od rozpoczęcia radioterapii i utrzymuje się do końca, czasami nawet dłużej.

Niektóre części ciała reagują na napromienianie w ten sposób, zwłaszcza wrażliwe są: skóra, błona śluzowa jamy ustnej, gardło, krtań, jelita oraz płuca.

Radioterapia – skutki uboczne

Niemożliwe jest skoncentrowanie promieniowania tylko na obszarze guza nowotworowego. Zawsze obszar o wysokiej dawce obejmuje także pobliskie zdrowe tkanki. To prowadzi do powikłań popromiennych, które można podzielić na wcześniejsze i późniejsze etapy.

Wczesne powikłania popromienne

Wczesne powikłania dotyczą tkanek, gdzie komórki się ciągle dzielą, szpiku kostnego oraz różnych nabłonków, takich jak skóra, przewód pokarmowy i drogi moczowe. Czas, w którym te uszkodzenia się ujawniają, zależy od czasu życia dojrzałych komórek. Proces tworzenia nowych komórek jest zahamowany podczas napromieniania, ale komórki już istniejące pełnią swoje funkcje przez pewien czas, dopóki nie zginą. Na przykład neutrofile w krwi mają około 2 tygodnie życia, więc po tym czasie od rozpoczęcia napromieniania mogą wystąpić wcześniejsze powikłania w postaci neutrocytopenii. Komórki nabłonkowe skóry żyją około 3 tygodni, co oznacza, że skórne odczyny popromienne, początkowo manifestujące się zaczerwienieniem, a następnie płytkimi owrzodzeniami, ujawnią się po tym okresie. Mimo że wcześniejsze powikłania mogą sprawiać pacjentowi znaczne dolegliwości, zazwyczaj goją się szybko i rzadko mają dalsze konsekwencje.

Późne powikłania popromienne

Powikłania późne, które występują klinicznie po pewnym czasie od terapii promieniowaniem, objawiają się najczęściej po kilku miesiącach lub nawet latach. Dotyczą one zwłaszcza tkanek, które rozwijają się wolno, takich jak płuca, nerki, wątroba, naczynia krwionośne i układ nerwowy. Te komplikacje wynikają z obumarcia komórek miąższu narządów lub zmian w drobnych naczyniach krwionośnych. Skutkiem tego może być niewydolność narządów, rozległe zwłóknienia, martwica lub przewlekłe owrzodzenia. Ryzyko tych powikłań stanowi istotne ograniczenie możliwości zastosowania wysokich dawek promieniowania. Mogą one stanowić poważne zagrożenie dla życia, prowadzić do kalectwa lub wymagać interwencji chirurgicznej.

Objawy ogólne i miejscowe po radioterapii

Objawy ogólne, niezwiązane z obszarem poddanym napromienianiu, obejmują:

• złe samopoczucie, 
• utratę apetytu, 
• uczucie zmęczenia. 

Symptomy miejscowe, związane z obszarem napromienianym to:

• na skórze: zaczerwienienie, sucha i wilgotna łuszczyca, świąd, pieczenie, 
• w jamie brzusznej i miednicy: nudności, wymioty, biegunka, problemy z oddawaniem moczu, takie jak częstomocz, ból, utrudnione oddawanie moczu, krwiomocz, 
• w głowie i szyi: suchość w jamie ustnej, zaburzenia smaku, zapalenie błony śluzowej przełyku, trudności i ból podczas połykania, 
• w klatce piersiowej: zapalenie błony śluzowej przełyku, ostre zapalenie obszaru płuca poddanego napromienianiu (kaszel), popromienne zapalenie płuc, 
• w obrębie głowy: utrata włosów, 
• w szpiku kostnym: mielosupresja, choć rzadko występuje w przypadku miejscowej radioterapii, częściej pojawia się przy napromienianiu połowy ciała, zwłaszcza przy zastosowaniu zaawansowanych technik. 

Aby uniknąć powikłań, radioterapeuta często nie jest w stanie zastosować wystarczająco wysokiej dawki promieniowania, która zagwarantowałaby zniszczenie guza u wszystkich pacjentów. Zamiast tego musi wybierać niższą dawkę, zbliżoną do granicy tolerancji narządów krytycznych. To oznacza mniejsze ryzyko powstania poważnych późnych powikłań, które jest inherentne w tej metodzie. Do narządów szczególnie wrażliwych na promieniowanie, które ogranicza możliwość stosowania wysokich dawek, należą między innymi rdzeń kręgowy, płuca, nerki i naczynia wieńcowe. Przekroczenie dopuszczalnych dawek w tych narządach może prowadzić do poważnych konsekwencji, takich jak tetraplegia, zgon z powodu niewydolności oddechowej, niewydolność nerek lub zawał serca.

Radioterapia – regeneracja organizmu zakończeniu

Terapia radiacyjna, podobnie jak inne metody leczenia nowotworów, może osłabić funkcjonowanie układu odpornościowego, co skutkuje zmniejszoną odpornością na infekcje i ogólne osłabienie organizmu. Wspieranie procesu regeneracji odporności po radioterapii wymaga czasu i wytrwałości, jednak wprowadzając odpowiednie nawyki i modyfikacje w stylu życia, można wesprzeć organizm w powrocie do pełnej formy.

Aby wspomóc odbudowę odporności po radioterapii, kluczowe jest zrównoważone odżywianie. Należy skoncentrować się na spożywaniu:

• różnorodnych warzyw (zarówno zielonych, jak sałata rzymska i brokuły, jak i czerwonych, np. pomidory i papryka),
• owoców (takich jak jagody, banany, jabłka, gruszki, cytrusy),
• pełnoziarnistych produktów zbożowych oraz wysokojakościowych źródeł białka (takich jak serwatka, kozi nabiał, jajka, orzechy włoskie).

Warto również uwzględnić dobre tłuszcze, np. z awokado, orzechów włoskich czy oliwy z oliwek. Jedzenie powinno być lekkostrawne i różnorodne.

Dodatkowe wsparcie można uzyskać poprzez suplementację witamin, minerałów i ziół, ale zawsze zaleca się wcześniejszą konsultację z lekarzem onkologiem, aby uniknąć ewentualnych skutków ubocznych i interakcji z innymi lekami. Ważne jest również utrzymywanie umiarkowanej aktywności fizycznej, na przykład poprzez spacery, unikanie sytuacji stresowych, dbanie o higienę i unikanie potencjalnych źródeł infekcji.

Regularne badania kontrolne po zakończeniu radioterapii są kluczowe dla monitorowania stanu zdrowia i wczesnego wykrywania ewentualnych problemów. Ważne jest także utrzymywanie kontaktu z lekarzem prowadzącym i zgłaszanie wszelkich niepokojących objawów. Palenie tytoniu oraz nadmierne spożycie alkoholu należy koniecznie unikać, a odpowiedni sen stanowi kluczowy element procesu regeneracji organizmu.

Pielęgnacja skóry po radioterapii

Reakcje skórne po radioterapii stanowią najczęstsze skutki uboczne tego leczenia. Są to wyzwania zarówno dla personelu medycznego, jak i dla samych pacjentów. Nawet pomimo postępu w dziedzinie nauki, niemal 90% pacjentów poddawanych promieniowaniu doświadcza objawów, które znacząco wpływają na ich codzienne życie. Jak więc dbać o skórę już od pierwszego dnia radioterapii?

• korzystaj z prysznica o niskim ciśnieniu, używając emolientów do mycia, 
• unikaj kąpieli w wannie, sauny, płynów do kąpieli i soli. Unikaj także mydła, 
• używaj jednorazowych ręczników z miękkiego papieru, delikatnie wycierając ciało bez tarcia skóry, 
• nawilżaj skórę za pomocą specjalistycznych produktów medycznych bez substancji zapachowych i parabenów, 
• nie wcieraj maści, balsamów ani kremów, ale aplikuj je delikatnym dotykiem, 
• w przypadku naświetlania części ciała powyżej torsu unikaj makijażu i golenia, chyba że jest to konieczne (używaj maszynki elektrycznej na sucho), 
• bądź ostrożny ze stosowaniem perfum i dezodorantów, zwłaszcza na obszarach poddawanych naświetlaniu, 
• unikaj substancji zawierających alkohol, 
• usuń wszelkie substancje przed sesją napromieniania, zwracając uwagę na waciki i chusteczki do demakijażu, które mogą podrażniać skórę, 
• zabrania się kąpieli słonecznych przez co najmniej rok po zakończeniu terapii; później stosuj filtry przeciwsłoneczne o minimalnym SPF 30, 
• noś przewiewną odzież bawełnianą bez ściągaczy i przeszyć, 
• regularnie monitoruj obszary skórne w fałdach, zachowując szczególną ostrożność i często je rozdzielając. 

W trakcie radioterapii onkologicznej organizm zużywa znaczną ilość energii w procesie powrotu do zdrowia. Stres i wysiłek związane z chorobą oraz leczeniem mogą przyczynić się do zwiększenia uczucia zmęczenia. Zazwyczaj po zakończeniu leczenia ustępuje uczucie znużenia i osłabienia. W tym okresie zaleca się ograniczenie aktywności oraz poświęcenie więcej czasu na odpoczynek.