Samobadanie piersi – jak wykonać je krok po kroku, kiedy badać piersi i co powinno zaniepokoić

Na czym polega samobadanie piersi? 

Samobadanie piersi obejmuje świadome oglądanie ich przed lustrem oraz badanie palpacyjne. Celem jest przede wszystkim poznanie zwykłego wyglądu piersi i ich struktury, aby łatwiej zauważyć nową zmianę, np. guzek, zmianę kształtu czy wciągnięcie brodawki sutkowej. Takie podejście określa się jako breast self-awareness, czyli świadomość własnych piersi^[1,5].

Czy samobadanie wykrywa raka piersi? 

Samobadanie może pomóc w wykryciu zmiany, ale nie gwarantuje wczesnego wykrycia raka piersi i nie pozwala potwierdzić ani wykluczyć choroby. Każdy nowy guzek i niepokojąca zmiana wymaga dalszej diagnostyki, ponieważ nawet prawidłowo wykonane samobadanie piersi nie zastępuje USG piersi ani mammografii. 

Samobadanie nie służy również do oceny indywidualnego ryzyka zachorowania. U kobiet z obciążonym wywiadem rodzinnym badania BRCA1 i BRCA2 mogą odgrywać ważną rolę w ocenie ryzyka raka piersi.

Kiedy najlepiej wykonywać samobadanie piersi? 

U osób miesiączkujących najlepiej wybrać moment, gdy piersi są mniej obrzmiałe i tkliwe – zwykle jest to kilka dni po zakończeniu miesiączki. Samobadanie piersi przed okresem może być trudniejsze do oceny ze względu na zmiany hormonalne, które często powodują większą tkliwość i grudkowatość piersi^[2].

Jak często wykonywać samobadanie? 

Samobadanie można wykonywać raz w miesiącu^[1]. Taka kontrola może okazać się praktycznym sposobem wyrobienia i utrzymania nawyku. Nie należy jednak traktować jej jako badania przesiewowego, które samo w sobie zmniejsza ryzyko zgonu z powodu raka piersi^[5].

Jak wykonać samobadanie piersi krok po kroku?

Poniżej znajdziesz instrukcję, jak wykonać samobadanie piersi krok po kroku:

1. Stań przed lustrem – obejrzyj piersi z opuszczonymi rękami. Zwróć uwagę na skórę, brodawki i kształt piersi oraz ewentualne nowe różnice względem zwykłego wyglądu.

1. Unieś ręce – sprawdź, czy nie pojawiło się nowe wciągnięcie skóry lub brodawki albo asymetria piersi.
2. Zbadaj pierś palcami – użyj opuszek dwóch-trzech środkowych palców i zbadaj cały obszar, wykonując niewielkie ruchy okrężne i zmieniając siłę nacisku.
3. Obejmij całą pierś – przesuwaj palce schematycznie – pasami, okręgami albo sektorami – od obojczyka do dolnej granicy piersi oraz od mostka do zewnętrznej krawędzi piersi i w kierunku pachy.
4. Sprawdź dół pachowy – zwróć uwagę na nowy guzek lub wyraźne powiększenie węzłów chłonnych.
5. Powtórz badanie po drugiej stronie^[2].

Jak badać piersi w pozycji stojącej i pod prysznicem?

Badanie palpacyjne można wykonać na stojąco nie tylko przed lustrem, ale także pod prysznicem. Mokra skóra może ułatwić przesuwanie palców, zwiększając wygodę palpacji.

Jak badać piersi w pozycji leżącej?

Inną opcją jest kontrola w pozycji leżącej. Podczas badania prawej piersi można ułożyć prawą rękę za głową, a lewą ręką dokładnie zbadać całą pierś. Następnie te same czynności należy wykonać po drugiej stronie^[2].

Jaki obszar trzeba zbadać? 

Badanie powinno objąć całą pierś, a nie tylko jej widoczny obrys. W trakcie kontroli należy sprawdzić: 

• obszar od obojczyka do dolnej granicy piersi;
• tkankę od mostka w kierunku pachy, z uwzględnieniem bocznej części piersi;
• dół pachowy w celu wykrycia ewentualnych nowych guzków w okolicy węzłów chłonnych.

Samobadanie piersi – co powinno zaniepokoić i kiedy zgłosić się do lekarza?

Podczas samobadania piersi należy zwrócić szczególną uwagę na nowe lub wyraźnie zmienione cechy piersi. Konsultacji lekarskiej wymagają przede wszystkim:

• nowy guzek lub zgrubienie – nie musi oznaczać raka, ale wymaga oceny;
• zmiana kształtu lub wielkości piersi, szczególnie jednostronna;
• nowe wciągnięcie skóry lub brodawki – szczególnie jeśli wcześniej brodawka nie była wklęsła;
• niepokojące zmiany powierzchni skóry – „skórka pomarańczy”, pogrubienie, obrzęk, zaczerwienienie lub owrzodzenie;
• samoistna wydzielina z brodawki, zwłaszcza jednostronna lub krwista;
• nowy guzek pod pachą albo utrzymujące się powiększenie węzłów chłonnych^[3].

Guzek wyczuwalny podczas samobadania – czy to rak? 

Nie, guzek w piersi nie musi oznaczać raka – wiele zmian wykrywanych w piersiach jest łagodnych, np. torbiele lub gruczolakowłókniak. Jednak samo badanie palpacyjne nie wystarczy, aby określić charakter zmiany^[4,6].

Czy ból piersi powinien niepokoić?

Ból piersi, zwłaszcza obustronny i związany z cyklem miesiączkowym, często ma łagodne przyczyny. Konsultacji lekarskiej wymaga ból, który pojawił się niedawno, jest jednostronny lub długo się utrzymuje, szczególnie jeśli towarzyszy mu guzek albo zmiana skóry lub brodawki^[6].

Samobadanie a badania obrazowe – dlaczego nie zastępuje USG piersi i mammografii?

Samobadanie nie zastępuje USG piersi ani mammografii, a same badania obrazowe również nie są metodami wymiennymi. Wybór USG zależy między innymi od wieku, objawów, budowy piersi i indywidualnego ryzyka.

Natomiast mammografia jest podstawowym badaniem przesiewowym w profilaktyce raka piersi. Zasady kwalifikacji do programu, w tym wiek i częstotliwość badań, mogą się zmieniać, dlatego warto sprawdzać aktualne zasady^[1].

Czy podczas badania palpacyjnego należy uciskać brodawkę?

Nie ma potrzeby rutynowego uciskania brodawki w celu sprawdzenia, czy pojawi się wydzielina. Znaczenie ma przede wszystkim wydzielina pojawiająca się samoistnie, szczególnie jednostronna lub krwista.

Samobadanie piersi w ciąży i podczas karmienia

Samobadanie w ciąży jest możliwe, choć w tym czasie piersi naturalnie zmieniają wielkość, strukturę i tkliwość^[7]. Utrzymujący się guzek, krwista wydzielina lub nietypowa zmiana skóry wymagają jednak oceny lekarskiej także w ciąży lub podczas karmienia. Nie należy zakładać, że każdy guzek jest objawem zastoju pokarmu.

Samobadanie po menopauzie 

Po menopauzie warto wykonywać samobadanie tego samego dnia każdego miesiąca, wybierając łatwy do zapamiętania termin^[2]. Każdą nową zmianę – zwłaszcza guzek, wciągnięcie brodawki lub samoistną krwistą wydzielinę – należy zgłosić lekarzowi. 

Samobadanie piersi po mastektomii

Po mastektomii warto regularnie obserwować bliznę, ścianę klatki piersiowej, okolicę pachy oraz pozostałą pierś. Każdą nową zmianę należy zgłosić lekarzowi, a dalsze kontrole prowadzić zgodnie z indywidualnym planem obserwacji po leczeniu onkologicznym.

Do jakiego lekarza zgłosić się ze zmianą w piersi? 

Diagnostykę można rozpocząć u lekarza pierwszego kontaktu, ginekologa albo specjalisty zajmującego się chorobami piersi. Najważniejsze, aby nie odkładać konsultacji, jeśli pojawiła się nowa lub niepokojąca zmiana.

Co warto zapamiętać o samobadaniu piersi? 

Regularne samobadanie piersi pomaga poznać ich typowy wygląd i strukturę oraz szybciej zauważyć nową zmianę. Nie zastępuje jednak USG, mammografii ani diagnostyki niepokojących objawów, dlatego należy traktować je jako uzupełnienie działań związanych z profilaktyką raka piersi.