Uzależnienia chemiczne i behawioralne
Uzależnienia można podzielić na dwie grupy: uzależnienia chemiczne i uzależnienia behawioralne. W uzależnieniach behawioralnych uzależniamy się od czynności, np. hazardu, gier internetowych czy robienia zakupów, natomiast uzależnienia chemiczne to uzależnienia od różnych substancji chemicznych.
Uzależnienia – objawy psychiczne
Kiedy można powiedzieć, że człowiek jest uzależniony? Istnieją dwa typu uzależnień: uzależnienie psychologiczne i uzależnienie fizyczne. Często występują one jednocześnie albo uzależnienie psychologiczne – nawyk – poprzedza uzależnienie fizyczne. Przykładowo, w uzależnieniu od nikotyny zdecydowana większość ludzi jest uzależniona psychologicznie, a mniejszość, około 20%, uzależnia się fizycznie. Uzależnienie psychologiczne to trudna do odmówienia sobie chęć zażycia jakiejś substancji. Kiedy tego nie zrobimy, odczuwamy jedynie pewien dyskomfort psychiczny, jednak nasze ciało nie domaga się tej substancji i nie czujemy się źle fizycznie. Zwykle nawyk można pokonać siłą woli – dyskomfort po kilku dniach najczęściej mija.
Uzależnienia – objawy fizyczne
Inaczej ma się sprawa z uzależnieniem fizycznym, kiedy ciało po kilku godzinach niezażywania substancji, np. w formie papierosa, leku uzależniającego czy substancji narkotycznej, domaga się tej substancji i człowiek czuje się źle fizycznie. To złe samopoczucie fizyczne nazywamy objawami abstynencyjnymi. Objawy te są zwykle różne, w zależności od tego, od czego jesteśmy uzależnieni, i mogą trwać dni lub tygodnie.
Uzależnienie od nikotyny
Kiedy człowiek uzależni się fizycznie od nikotyny, przez wiele miesięcy odczuwa drażliwość, bóle głowy, trudności w koncentracji uwagi i wzrost łaknienia. Objawy takie mogą utrzymywać się nawet 8-9 miesięcy; w tym czasie wiele osób na abstynencji od nikotyny skarży się na wzrost masy ciała. Ma to znaczenie, bo otyłość w każdym wieku jest czynnikiem ryzyka wielu schorzeń, takich jak choroby sercowo-naczyniowe czy cukrzyca. Dodatkowo otyłość ogranicza ruchomość i zwiększa obciążenie dla stawów. W temacie uzależnienia od nikotyny warto również wspomnieć, że palenie nikotyny w postaci fluidów jest nawet bardziej uzależniające niż palenie klasycznych papierosów.
Uzależnienie od alkoholu
W uzależnieniu fizycznym od alkoholu po kilkunastu godzinach od ostatniej dawki pojawia się lęk, drżenia mięśni, również języka – stąd trudności z wyraźnym mówieniem. Ciało bardzo obficie się poci, pojawia się ból głowy, bezsenność, nudności, a czasem wymioty i biegunka. Objawy te trwają kilka dni, zwykle bez przerwy, w znacznym stopniu utrudniając normalne życie.
Uzależnienie od leków uspokajających – benzodiazepin
Uzależnienie od leków uspokajających, a konkretnie od benzodiazepin, przychodzi bardzo szybko – zwykle trwa to nie dłużej niż 4-6 tygodni ich stosowania. Leki te początkowo są odbierane jako bardzo pomocne – natychmiast uwalniają od lęku, niepokoju i nieprzyjemnych odczuć fizycznych powodowanych przez lęk. Na szczęście oprócz benzodiazepin istnieją inne leki do leczenia zaburzeń lękowych, które nie uzależniają. Benzodiazepiny można stosować tylko doraźnie, i to jak najkrócej. Co ciekawe, objawy abstynencyjne przy uzależnieniu od benzodiazepin przypominają te w uzależnieniu od alkoholu, utrzymują się jednak dłużej – zwykle 2 tygodnie, ale w niektórych przypadkach nawet do 2 miesięcy.
Nagłe odstawienie benzodiazepiny przez osobę uzależnioną od niej fizycznie może być niebezpieczne dla zdrowia, a nawet życia. Po kilku dniach osoba taka może zapaść w śpiączkę lub mieć napad padaczkowy. Dlatego leki te należy odstawiać stopniowo, przez wiele miesięcy, i zawsze pod kontrolą lekarza, co 1-2 tygodnie zmniejszając dawkę o 10-20%. Można podjąć próbę odstawienia benzodiazepiny w poradni zdrowia psychicznego, jednak jeżeli to się nie uda, należy zdecydować się na odstawienie w warunkach szpitalnych. Taką kurację nazywamy detoksykacją.
Leczenie uzależnień – stopniowe odstawianie i psychoterapia
Leczenie wszystkich uzależnień chemicznych polega na stopniowym odstawieniu substancji, od której jesteśmy uzależnieni. W przypadku leczenia uzależnienia od narkotyków czy alkoholu zaleca się następnie drugi etap – leczenie odwykowe. Leczenie to polega na psychoterapii, zwykle grupowej, która w przypadku uzależnienia od alkoholu trwa kilka tygodni, a w przypadku uzależnienia od narkotyków – do roku.
Terapia ta obejmuje zwykle pewne cykle, etapy, przez które przechodzi się, uzyskując wiedzę na temat uzależnienia, wgląd w jego mechanizmy i przebudowując swoją osobowość i styl życia w celu zabezpieczenia się przed nawrotem uzależnienia. Jak w przypadku każdego uzależnienia, najważniejsze dla sukcesu leczenia jest zachowanie długotrwałej abstynencji.
Warto wiedzieć, że w przypadku uzależnienia od alkoholu w Polsce – według zapisów ustawy o wychowaniu w trzeźwości i zapobieganiu alkoholizmowi – w stosunku do osoby uzależnionej od alkoholu, która nie chce poddać się leczeniu odwykowemu, można zasądzić sądowy obowiązek poddania się leczeniu odwykowemu. Żeby uzyskać informację i pomoc, opiekuni takiej osoby mogą udać się do Gminnej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.
Leczenie uzależnień – farmakoterapia
W leczeniu uzależnień lekarze psychiatrzy dysponują obecnie lekami, które mogą pomóc utrzymać abstynencję albo np. zmniejszyć ilość spożywanego alkoholu. Nazywa się takie postępowanie redukcją szkód. Ważne jest jednak, aby zrozumieć, że podawanie takich leków ma znaczenie wspomagające w stosunku do woli i wysiłku samego człowieka, który podjął decyzję o zerwaniu z nałogiem. Co równie ważne, decyzję o zażywaniu takich leków należy przedyskutować z lekarzem psychiatrą i stosować je pod jego kontrolą.
Terapia awersyjna
W przypadku alkoholu używa się na przykład disulfiramu. Disulfiram spożywany codziennie powoduje swoiste uczulenie na alkohol, trwające około 10 dni. Jego efekt powoduje, że spożycie niewielkiej ilości alkoholu, nawet w cukierkach czy torcie, może wywołać nieprzyjemne odczucia fizyczne, mające odstraszyć człowieka od spożywania alkoholu. Objawy te to na przykład ból głowy, lęk, zaczerwienienie skóry czy szybkie bicie serca.
Redukcja szkód
W leczeniu alkoholizmu stosuje się również leki, które pozwalają zmniejszyć ilość spożywanego alkoholu i w ten sposób ograniczyć jego szkodliwość. Leki takie przyjmuje się w okresie, kiedy przewiduje się spożywanie alkoholu. Pierwszym wprowadzonym na rynek lekiem tego typu był naltrekson; ostatnio wprowadzono podobny do niego nalmefen. Oba te leki zmniejszają efekt działania alkoholu, demotywując człowieka do spożywania jego większej ilości.
Zmniejszenie głodu alkoholowego
Jeszcze innym lekiem w leczeniu wspomagającym alkoholizmu jest akamprozat. Lek ten zmniejsza głód alkoholu i przyjmuje się go w okresie abstynencji.
Zmniejszenie głodu nikotynowego
W leczeniu uzależnienia od nikotyny wspomagające znaczenia ma buspiron. Lek ten powoduje zmniejszenie głodu nikotynowego. Działanie takie ma również klonidyna, rzadko jednak stosowana w tym wskazaniu.
Leczenie substytucyjne
Warto jeszcze wspomnieć, że osoby w starszym wieku, które uzależnią się od opiatów, czyli np. morfiny czy heroiny, mogą skorzystać z zastąpienia narkotyku metadonem. Leczenie takie nazywamy leczeniem substytucyjnym. Prowadzą je zarejestrowane placówki, a osoby objęte programem metadonowym zwykle muszą stawiać się tam codziennie, spożywając na miejscu rozpuszczony metadon.
Uwaga! Uzależnienie od substancji chemicznych może wystąpić w każdym wieku – jeśli do tego dojdzie, należy niezwłocznie zgłosić się do psychiatry lub terapeuty leczenia uzależnień.
