USG piersi – wskazania, przygotowanie, przebieg badania

USG piersi – czym jest to badanie?

Ultrasonografia piersi wykorzystuje fale dźwiękowe o wysokiej częstotliwości. Głowica aparatu wysyła ultradźwięki do tkanek, a następnie rejestruje fale odbijające się od poszczególnych struktur. Komputer przetwarza te informacje na obraz widoczny na monitorze w czasie rzeczywistym.

USG pozwala ocenić m.in. wielkość, kształt, granice i strukturę zmiany. Może również pomóc określić, czy guzek jest zmianą litą, czy torbielą wypełnioną płynem. W razie potrzeby stosuje się także technikę Dopplera, która umożliwia ocenę przepływu krwi w obrębie badanej zmiany i otaczających ją tkanek^[2].

Ultrasonografia jest również wykorzystywana podczas niektórych zabiegów. Pod kontrolą USG można precyzyjnie wprowadzić igłę do podejrzanej zmiany i pobrać materiał do badania histopatologicznego, np. podczas biopsji gruboigłowej^[2].

Rak piersi w Polsce – dlaczego diagnostyka jest tak ważna?

Rak piersi pozostaje najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u kobiet w Polsce. Według najnowszych pełnych danych Krajowego Rejestru Nowotworów w 2023 roku rozpoznano u kobiet 21 716 nowych przypadków raka piersi. Stanowiły one 22,6% wszystkich nowych zachorowań na nowotwory złośliwe wśród kobiet^[1].

W tym samym roku z powodu raka piersi zmarło w Polsce 6757 kobiet, a nowotwór ten odpowiadał za 14,6% wszystkich zgonów kobiet z powodu chorób nowotworowych^[1].

Wiele raków piersi na wczesnym etapie nie powoduje żadnych objawów. Dlatego ogromne znaczenie ma właściwie prowadzony screening mammograficzny, a w przypadku pojawienia się objawów – szybka diagnostyka dostosowana do wieku i sytuacji klinicznej pacjentki.

USG jest jednym z ważnych elementów tej diagnostyki, ale jego rola różni się od roli mammografii.

Co może wykryć USG piersi?

USG pomaga oceniać zarówno prawidłowe struktury piersi, jak i wiele różnych zmian. W badaniu można uwidocznić m.in.:

• torbiele,
• gruczolakowłókniaki,
• inne guzki lite,
• zmiany zapalne i ropnie,
• poszerzone przewody mleczne,
• niektóre brodawczaki wewnątrzprzewodowe,
• niektóre zmiany podejrzane o charakter nowotworowy,
• nieprawidłowe węzły chłonne w dole pachowym.

Jedną z najważniejszych zalet USG jest możliwość oceny, czy wyczuwalny guzek ma charakter płynowy czy lity. Sam obraz ultrasonograficzny nie zawsze pozwala jednak jednoznacznie określić charakter zmiany. W przypadku zmian podejrzanych ostateczne rozpoznanie może wymagać pobrania materiału do badania histopatologicznego^[2].

USG piersi a mammografia – czym różnią się te badania?

USG i mammografia nie są badaniami konkurencyjnymi. Dostarczają innych informacji i często wzajemnie się uzupełniają.

Mammografia wykorzystuje niewielką dawkę promieniowania rentgenowskiego. Ma szczególne znaczenie w badaniach przesiewowych i pozwala wykrywać m.in. mikrozwapnienia, które mogą być jednym z pierwszych objawów raka piersi.

USG wykorzystuje natomiast fale ultradźwiękowe. Bardzo dobrze obrazuje wiele zmian w tkankach miękkich oraz pomaga odróżnić zmianę litą od torbieli. Jest także przydatne w badaniu piersi o dużej zawartości tkanki gruczołowej.

USG nie wykrywa jednak wszystkich raków piersi. Szczególnie istotnym ograniczeniem jest możliwość niewidoczności części mikrozwapnień oraz raka przewodowego przedinwazyjnego (DCIS), który może być widoczny w mammografii przede wszystkim jako skupisko zwapnień^[2].

Czy USG piersi jest badaniem profilaktycznym?

USG może być wykorzystywane jako badanie uzupełniające w określonych sytuacjach, ale nie jest podstawowym populacyjnym badaniem przesiewowym raka piersi u kobiet z przeciętnym ryzykiem zachorowania^[2,5].

Samo ukończenie 30. roku życia nie oznacza więc konieczności wykonywania USG piersi co roku.

Inaczej może wyglądać nadzór nad kobietami ze znacznie zwiększonym ryzykiem raka piersi – np. nosicielkami patogennych wariantów BRCA1 lub BRCA2, kobietami z bardzo silnym obciążeniem rodzinnym albo po napromienianiu klatki piersiowej w młodym wieku. W takich przypadkach plan badań ustala się indywidualnie i może on obejmować mammografię oraz rezonans magnetyczny piersi. USG może pełnić rolę badania uzupełniającego w wybranych sytuacjach^[5].

Gęste piersi – czy wtedy potrzebne jest USG?

Duża gęstość piersi oznacza dużą zawartość tkanki gruczołowej i włóknistej w stosunku do tkanki tłuszczowej. Taka budowa może utrudniać wykrycie niektórych zmian w mammografii.

USG może wykrywać część zmian niewidocznych w mammografii, dlatego u niektórych kobiet z gęstymi piersiami może być rozważane jako badanie uzupełniające. Nie oznacza to jednak, że każda kobieta z gęstymi piersiami powinna automatycznie wykonywać dodatkowe USG.

Dodatkowe badania zwiększają również liczbę wyników fałszywie dodatnich, czyli zmian wyglądających podejrzanie, które po dalszej diagnostyce okazują się łagodne. Wybór między USG, rezonansem magnetycznym i innymi metodami powinien uwzględniać nie tylko gęstość piersi, lecz także całkowite ryzyko zachorowania na raka piersi^[5].

USG piersi – wskazania

USG może być zalecane przede wszystkim w diagnostyce konkretnych objawów lub nieprawidłowości.

Wskazaniem do oceny lekarskiej i dobrania odpowiednich badań obrazowych mogą być m.in.:

• nowy guzek lub zgrubienie w piersi,
• nowa asymetria lub zmiana kształtu piersi,
• wciągnięcie brodawki,
• niepokojący, zwłaszcza samoistny i jednostronny wyciek z brodawki,
• ogniskowy i utrzymujący się ból piersi,
• zaczerwienienie, obrzęk lub pogrubienie skóry,
• objaw „skórki pomarańczy”,
• owrzodzenie skóry lub brodawki,
• wyczuwalny lub powiększony węzeł chłonny pod pachą,
• nieprawidłowość wykryta wcześniej w mammografii lub rezonansie magnetycznym,
• potrzeba kontroli wcześniej rozpoznanej zmiany,
• konieczność wykonania biopsji zmiany widocznej w USG^[2,3].

W przypadku nowego guzka wiek pacjentki wpływa na wybór pierwszego badania.

U kobiet poniżej 30. roku życia USG jest zwykle badaniem pierwszego wyboru. U kobiet w wieku 30-39 lat lekarz może wybrać USG, mammografię diagnostyczną lub obie metody. U kobiet od 40. roku życia podstawą diagnostyki wyczuwalnej zmiany jest zwykle mammografia diagnostyczna lub tomosynteza, często uzupełniana USG^[3].

USG piersi w ciąży

USG piersi jest bezpieczne podczas ciąży i nie wykorzystuje promieniowania jonizującego. Ciąża sama w sobie nie oznacza jednak konieczności rutynowego wykonywania USG piersi u każdej kobiety.

Jeżeli podczas ciąży pojawi się wyczuwalny guzek, ogniskowy ból lub inna niepokojąca zmiana, USG jest zwykle podstawowym badaniem obrazowym wykonywanym w pierwszej kolejności^[4].

Niepokojących objawów nie należy odkładać do czasu porodu lub zakończenia karmienia piersią. Zmiany związane z ciążą i laktacją są częste i zazwyczaj łagodne, ale nowa utrzymująca się zmiana wymaga diagnostyki.

USG piersi podczas karmienia piersią

Ultrasonografię można również bezpiecznie wykonywać podczas laktacji. USG jest często wykorzystywane do oceny guzka, ogniskowego bólu, podejrzenia zapalenia lub ropnia oraz innych nieprawidłowości pojawiających się podczas karmienia^[2].

Nie ma potrzeby przerywania karmienia piersią tylko z powodu wykonania standardowego USG.

Czy USG piersi trzeba wykonywać co roku?

Nie istnieje jedna częstotliwość badania odpowiednia dla wszystkich kobiet.

U kobiety bez objawów i z przeciętnym ryzykiem raka piersi nie należy ustalać harmonogramu USG wyłącznie na podstawie wieku. Podstawą populacyjnego screeningu pozostaje mammografia wykonywana zgodnie z kryteriami programu profilaktycznego^[6].

Jeżeli w USG wykryto zmianę wymagającą obserwacji, lekarz ginekolog może zalecić kolejne badanie w określonym terminie. Częstotliwość zależy wtedy przede wszystkim od kategorii BI-RADS i charakteru konkretnej zmiany.

USG piersi – co oznacza BI-RADS?

Wynik badania piersi może być opisany według systemu BI-RADS (Breast Imaging Reporting and Data System). Klasyfikacja ta jest stosowana w mammografii, USG i rezonansie magnetycznym. Pomaga ujednolicić opis zmian i określić dalsze postępowanie^[7].

Kategoria BI-RADS	Znaczenie	Typowe dalsze postępowanie
0	ocena niepełna	potrzebne dodatkowe obrazowanie lub porównanie z wcześniejszymi badaniami
1	wynik prawidłowy	dalsze postępowanie zgodne z rutynowymi zaleceniami
2	zmiana łagodna	nie wymaga diagnostyki onkologicznej
3	zmiana prawdopodobnie łagodna	zwykle kontrolne badanie po krótkim okresie, często po około 6 miesiącach
4	zmiana podejrzana	zazwyczaj zalecana biopsja
5	zmiana wysoce podejrzana o złośliwość	konieczna pilna weryfikacja histopatologiczna
6	nowotwór potwierdzony wcześniej biopsją	dalsze postępowanie onkologiczne

BI-RADS 3 oznacza zmianę o bardzo małym prawdopodobieństwie złośliwości – nie większym niż około 2%. Kategoria BI-RADS 4 jest dodatkowo dzielona na 4A, 4B i 4C, zależnie od stopnia podejrzenia raka.[7]

BI-RADS nie jest rozpoznaniem histopatologicznym. O tym, czy podejrzana zmiana rzeczywiście jest nowotworem, rozstrzyga badanie materiału pobranego podczas biopsji.

Nieprawidłowe USG piersi. Co dalej?

Dalsze postępowanie zależy od wyglądu zmiany, kategorii BI-RADS, wieku pacjentki, objawów i wyników innych badań.

Łagodna torbiel prosta może nie wymagać żadnego leczenia. Zmiana prawdopodobnie łagodna może wymagać kontrolnego badania. Jeżeli natomiast obraz budzi podejrzenie nowotworu, najczęściej kolejnym krokiem jest biopsja, a nie wykonywanie kolejnych badań krwi.[2][7]

Do diagnostyki raka piersi nie wykorzystuje się rutynowo „markerów nowotworowych” z krwi w celu rozstrzygnięcia, czy guzek widoczny w USG jest rakiem. Również badanie genów takich jak BRCA1 i BRCA2 nie służy do określania charakteru konkretnego guzka – jest badaniem genetycznym wykonywanym u odpowiednio zakwalifikowanych osób w celu oceny dziedzicznej predyspozycji do zachorowania.

W wybranych sytuacjach potrzebna może być również mammografia, tomosynteza lub rezonans magnetyczny piersi.

Czy prawidłowe USG wyklucza raka piersi?

Nie. Ultrasonografia ma swoje ograniczenia i nie uwidacznia wszystkich nowotworów.

Jeżeli pacjentka lub lekarz nadal wyczuwa podejrzany guzek, ale USG jest prawidłowe, nie należy od razu kończyć diagnostyki. W zależności od wieku i obrazu klinicznego mogą być potrzebne mammografia diagnostyczna, dodatkowe badania obrazowe, kontrola albo biopsja.[2][3]

Szczególnie ważna jest zgodność między tym, co lekarz stwierdza podczas badania piersi, a tym, co widać w badaniach obrazowych.

USG piersi – przeciwwskazania

Standardowe USG piersi nie ma typowych bezwzględnych przeciwwskazań. Nie wykorzystuje promieniowania jonizującego ani pola magnetycznego i może być wykonywane również w ciąży oraz podczas karmienia piersią^[2,4].

Badanie można powtarzać, jeżeli istnieje ku temu wskazanie medyczne.

Nie oznacza to jednak, że wykonywanie częstych USG bez wskazań zawsze przynosi korzyść. Każde dodatkowe badanie może prowadzić do wykrywania zmian wymagających kolejnych kontroli lub biopsji, mimo że ostatecznie okazują się one łagodne^[2].

Jak przygotować się do USG piersi?

USG piersi nie wymaga specjalnego przygotowania. Nie trzeba być na czczo ani zmieniać sposobu przyjmowania leków.

Badanie można wykonać w dowolnym dniu cyklu miesiączkowego. Nie ma potrzeby czekania na określoną fazę cyklu, aby wynik był wiarygodny. Jeżeli przed miesiączką piersi są bardzo tkliwe, wybór innego terminu może po prostu poprawić komfort badania.

Na wizytę warto zabrać:

• wcześniejsze wyniki i obrazy USG,
• wcześniejsze mammografie i ich opisy,
• wyniki rezonansu magnetycznego piersi, jeśli był wykonywany,
• dokumentację biopsji lub operacji piersi, jeżeli dotyczy.

Porównanie aktualnego obrazu z poprzednimi badaniami może mieć duże znaczenie przy ocenie, czy zmiana jest nowa lub czy zmieniła się w czasie^[7].

Warto założyć ubranie umożliwiające łatwe odsłonięcie górnej części ciała. Stosowanie dezodorantu czy balsamu nie wpływa na fale ultradźwiękowe w taki sposób jak niektóre kosmetyki mogą wpływać na mammografię.

Jak przebiega USG piersi?

Badanie najczęściej wykonuje się w pozycji leżącej. Pacjentka odsłania piersi i zwykle unosi rękę po stronie aktualnie badanej piersi.

Na skórę nakładany jest przezroczysty żel umożliwiający prawidłowy kontakt głowicy ze skórą. Lekarz przesuwa głowicę po powierzchni piersi, oglądając poszczególne jej obszary w różnych płaszczyznach.

W zależności od wskazania badanie może obejmować również okolice pachowe i ocenę węzłów chłonnych.

Jeżeli zostanie wykryta zmiana, lekarz ocenia m.in. jej:

• położenie,
• wielkość,
• kształt,
• granice,
• orientację względem skóry,
• echogeniczność i strukturę wewnętrzną,
• ewentualne unaczynienie.

Badanie trwa zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu minut, zależnie od budowy piersi, liczby ocenianych zmian i zakresu badania. Wynik powinien zawierać opis oraz wnioski dotyczące ewentualnego dalszego postępowania.

Czy USG piersi boli?

Standardowe USG jest zwykle bezbolesne. Niewielki dyskomfort może pojawić się, gdy lekarz dociska głowicę do miejsca, które już wcześniej było bolesne lub tkliwe.

Samo badanie nie powinno powodować utrzymującego się bólu po jego zakończeniu.

Czy USG piersi jest bezpieczne?

W standardowym diagnostycznym USG nie wykorzystuje się promieniowania jonizującego, a badanie nie ma znanych szkodliwych skutków dla człowieka.[2]

Dlatego może być ono wykonywane wielokrotnie, jeżeli istnieją ku temu wskazania medyczne, również u kobiet ciężarnych i karmiących.

Jakie są ograniczenia USG piersi?

USG jest bardzo przydatnym badaniem, ale nie powinno być traktowane jako metoda pozwalająca wykryć każdy nowotwór piersi.

Najważniejsze ograniczenia to:

• możliwość niewidoczności niektórych wczesnych raków,
• słabsze niż w mammografii uwidacznianie wielu mikrozwapnień,
• zależność jakości badania od doświadczenia osoby wykonującej i jakości aparatu,
• możliwość uzyskania wyników fałszywie dodatnich prowadzących do dodatkowych kontroli lub biopsji,
• brak możliwości pewnego rozstrzygnięcia na podstawie samego obrazu, czy każda podejrzana zmiana jest łagodna czy złośliwa^[2].

Dlatego najlepszą metodę obrazowania dobiera się do wieku, objawów, poziomu ryzyka oraz wyników wcześniejszych badań.

Kiedy zgłosić się do lekarza mimo niedawnego prawidłowego USG?

Nie należy czekać do kolejnego zaplanowanego badania, jeśli pojawi się:

• nowy lub powiększający się guzek,
• wciągnięcie brodawki,
• samoistny, szczególnie krwisty lub przezroczysty wyciek z jednej brodawki,
• wyraźna nowa asymetria piersi,
• obrzęk lub zaczerwienienie, które nie ustępują,
• pogrubienie lub owrzodzenie skóry,
• obraz „skórki pomarańczy”,
• nowy powiększony węzeł chłonny pod pachą,
• utrzymujący się ogniskowy ból lub inna nowa niepokojąca zmiana.

Prawidłowy wynik wcześniejszego badania obrazowego nie powinien być powodem do ignorowania nowego objawu^[3].

Co warto zapamiętać o USG piersi?

USG piersi jest bezpiecznym i bardzo przydatnym badaniem diagnostycznym, szczególnie przy ocenie wyczuwalnych guzków oraz nieprawidłowości stwierdzonych w badaniu lekarskim, mammografii czy rezonansie magnetycznym. Pozwala m.in. odróżnić torbiel od zmiany litej i może służyć do precyzyjnego przeprowadzenia biopsji^[2].

Nie jest jednak uniwersalnym zamiennikiem mammografii ani badaniem, które każda zdrowa kobieta powinna wykonywać według jednego, ustalonego dla wszystkich harmonogramu.

W Polsce podstawą populacyjnego programu przesiewowego raka piersi pozostaje mammografia u kobiet w wieku 45-74 lata, wykonywana zasadniczo co 2 lata.[6] U młodszych kobiet, pacjentek z objawami oraz kobiet ze zwiększonym ryzykiem sposób diagnostyki dobiera się indywidualnie.