📌 Wiedza w pigułce
- Mammografia to badanie piersi wykorzystujące niską dawkę promieniowania rentgenowskiego. Służy przede wszystkim do wczesnego wykrywania raka piersi, także wtedy, gdy zmiana nie daje jeszcze objawów.
- W Polsce kobiety w wieku 45-74 lata mogą skorzystać z mammografii przesiewowej w ramach programu NFZ zasadniczo co 2 lata i bez skierowania.
- Wynik mammografii opisuje się najczęściej w skali BI-RADS. Kategorie od 1 do 2 oznaczają wynik prawidłowy lub zmianę łagodną, natomiast wyższe kategorie mogą wymagać dalszej diagnostyki, w tym biopsji.
- Nieprawidłowy wynik mammografii nie oznacza automatycznie raka piersi. Na obraz mogą wpływać m.in. łagodne guzki, gęsta tkanka gruczołowa, blizny po zabiegach czy zmiany hormonalne.
- Mammografia zwykle nie wymaga specjalnego przygotowania. W dniu badania warto jednak unikać dezodorantów, balsamów i innych kosmetyków stosowanych w okolicy piersi i pach.
Mammografia – co to za badanie?
Mammografia to obrazowe badanie diagnostyczne wykorzystujące promieniowanie rentgenowskie w celu uzyskania obrazów wewnętrznej struktury piersi. Znajduje zastosowanie przede wszystkim w profilaktyce i diagnostyce raka piersi.
Wyróżnić można mammografię przesiewową i diagnostyczną. W obu przypadkach wskazana jest mammografia cyfrowa zamiast mammografii analogowej, ponieważ emituje mniejszą dawkę promieni X, a ponadto zapewnia lepszą jakość obrazów, możliwość ich przetwarzania i cyfrowej archiwizacji danych, a także przesyłania obrazów.
Mammografia jest niezwykle istotna we wczesnym wykrywaniu raka piersi, ponieważ umożliwia zidentyfikowanie zmian nowotworowych na etapie, gdy są one jeszcze bardzo małe lub nieobjawowe. To z kolei zwiększa szanse na skuteczne leczenie i poprawę rokowania.
Dlatego badania mammograficzne są często zalecane jako część opieki zdrowotnej kobiet, szczególnie w wieku nawet już od 45 lat i starszych. Mammografia może być również przeprowadzana w sytuacjach, gdy pacjentka odczuwa objawy lub ma czynniki ryzyka związane z rakiem piersi.
Mammografia przesiewowa a diagnostyczna – jaka jest różnica?
Mammografia przesiewowa jest wykonywana u kobiet, które nie mają objawów sugerujących raka piersi. Jej celem jest wykrycie zmian nowotworowych na możliwie wczesnym etapie, jeszcze zanim staną się wyczuwalne lub zaczną powodować dolegliwości. Standardowo wykonuje się po dwa podstawowe zdjęcia każdej piersi[3].
Mammografia diagnostyczna służy natomiast do wyjaśnienia konkretnej nieprawidłowości. Może na nią skierować ginekolog m.in. w przypadku wyczuwalnego guzka, niepokojącego wycieku z brodawki, zmian skóry lub brodawki albo po uzyskaniu nieprawidłowego lub niejednoznacznego wyniku badania przesiewowego[3]..
Badanie diagnostyczne może obejmować dodatkowe projekcje mammograficzne i wymagać większej liczby zdjęć niż mammografia przesiewowa. W zależności od sytuacji diagnostykę uzupełnia się również o inne metody obrazowania, najczęściej USG piersi, a w wybranych przypadkach także rezonans magnetyczny lub inne badania.
Mammografia przesiewowa i diagnostyczna mają więc inne zadania: pierwsza służy wykrywaniu raka u kobiet bez objawów, a druga – wyjaśnianiu już stwierdzonej lub podejrzewanej nieprawidłowości.
Mammografia – interpretacja wyniku badania
Każde badanie mammograficzne podsumowane zostaje w klasyfikacji Breast Imaging-Reporting and Data System (BI-RADS). Stopnie określające wynik badania wraz z wnioskami i dalszymi zaleceniami przedstawiono w poniższej tabeli.
| Stopień | Wniosek | Zalecenia |
| 0 | ocena niekompletna | wymaga dalszej diagnostyki |
| 1 | norma | nie wymaga dalszej diagnostyki |
| 2 | zmiana łagodna | nie wymaga dalszej diagnostyki |
| 3 | zmiana prawdopodobnie łagodna | wskazana kontrola za 6 miesięcy |
| 4 | zmiana podejrzana | konieczna weryfikacja histopatologiczna zmiany |
| 5 | zmiana o dużym prawdopodobieństwie złośliwości | konieczna weryfikacja histopatologiczna zmiany i podjęcie leczenia |
| 6 | potwierdzony histologicznie rak | konieczne leczenie |
Co może wykryć mammografia?
Mammografia może wykryć różne zmiany w piersiach, w tym takie jak:
- rak piersi,
- łagodne guzki (np. torbiele, włókniaki),
- mikrozwapnienia,
- zmiany w tkance gruczołowej (np. rozrosty lub inne nieprawidłowości),
- zmiany w tkankach otaczających (np. w obrębie węzłów chłonnych lub tkanki tłuszczowej).
Mammografia jest szczególnie przydatna w wykrywaniu zmian w tkance piersi na wczesnym etapie, co może zwiększyć szanse na skuteczne leczenie raka piersi.
Czynniki mogące mieć wpływ na wynik badania
Nieprawidłowy wynik mammografii nie zawsze musi oznaczać obecność raka piersi. Istnieje bowiem wiele czynników, które mogą wpłynąć na pojawienie się odchyleń od normy. Oto niektóre z nich:
- wiek (u młodszych kobiet, tkanka piersi jest zazwyczaj gęstsza, co może powodować trudności w interpretacji mammografii),
- częściowo skoncentrowane obrazy (niewystarczająco czytelne lub przysłonięte przez inne struktury),
- obecność guzków łagodnych i niezwiązanych z rakiem,
- gruczołowa tkanka piersi,
- zmiany hormonalne (np. związane z cyklem menstruacyjnym, ciążą lub menopauzą),
- uszkodzenia w tkance piersi (np. blizny, wcześniejsze zabiegi chirurgiczne lub urazy w okolicy piersi),
- błąd techniczny podczas wykonywania badania.
Mammografia – wskazania do wykonania badania
Do najważniejszych wskazań do wykonania mammografii należą:
- podejrzenie guza piersi,
- zmiany na skórze piersi,
- wciągnięcie brodawki,
- wyciek z brodawki,
- powiększone węzły chłonne pachowe i nadobojczykowe,
- nieprawidłowości w USG piersi,
- nieprawidłowości wyczuwalne w badaniu palpacyjnym piersi (np. zgrubienie, guzek).
W aktualnym Programie Profilaktyki Raka Piersi NFZ badanie przysługuje kobietom w wieku 45-74 lata, zasadniczo co 2 lata i bez skierowania. Program w tym kształcie obowiązuje również w 2026[1].
Potrzebujesz rzetelnej diagnostyki?
Zobacz, gdzie wykonasz to badanie w Świecie Zdrowia
Czynniki ryzyka raka piersi
Ryzyko zachorowania na raka piersi zależy od wielu czynników. Najważniejszym czynnikiem ryzyka, poza płcią żeńską, jest wiek – ryzyko zwiększa się wraz z wiekiem. Jednocześnie większość zachorowań występuje u kobiet, u których nie stwierdzono szczególnego dziedzicznego obciążenia.
Do czynników zwiększających ryzyko raka piersi należą m.in.:
- starszy wiek,
- rak piersi lub jajnika występujący u bliskich krewnych, szczególnie gdy zachorowania pojawiały się w młodym wieku,
- dziedziczne warianty genetyczne zwiększające ryzyko, m.in. w genach BRCA1, BRCA2 i PALB2,
- przebycie raka piersi lub niektórych zmian przednowotworowych i proliferacyjnych piersi, m.in. atypowej hiperplazji lub raka zrazikowego in situ (LCIS),
- duża gęstość gruczołowa piersi stwierdzana w mammografii,
- wcześniejsze napromienianie okolicy klatki piersiowej, szczególnie w młodym wieku,
- wczesne wystąpienie pierwszej miesiączki i późna menopauza,
- późniejszy wiek pierwszego porodu lub nierodzenie dzieci,
- stosowanie menopauzalnej terapii hormonalnej, zwłaszcza zawierającej estrogen i progestagen,
- otyłość, szczególnie po menopauzie,
- spożywanie alkoholu,
- mała aktywność fizyczna[8].
U kobiet ze znacznie podwyższonym ryzykiem, np. nosicielek patogennych wariantów BRCA1 lub BRCA2, osób z bardzo silnym wywiadem rodzinnym albo po napromienianiu klatki piersiowej w młodym wieku, schemat badań kontrolnych ustala się indywidualnie. Może on obejmować wcześniejsze rozpoczęcie badań oraz wykonywanie rezonansu magnetycznego piersi obok mammografii.
Mammografia – przeciwwskazania
Mammografia jest badaniem bezpiecznym i ma niewiele bezwzględnych przeciwwskazań. Ciąża nie jest bezwzględnym przeciwwskazaniem do mammografii, zwłaszcza gdy istnieje wskazanie do diagnostyki niepokojącej zmiany w piersi. O ciąży lub jej podejrzeniu należy jednak poinformować personel przed badaniem, aby lekarz mógł dobrać odpowiednią metodę obrazowania do sytuacji klinicznej[2].
Karmienie piersią również nie jest przeciwwskazaniem do mammografii. Badanie może być wykonywane w okresie laktacji. Nakarmienie dziecka lub odciągnięcie pokarmu bezpośrednio przed mammografią może zmniejszyć wypełnienie piersi i poprawić komfort oraz czytelność obrazów[2].
Przeciwwskazaniem nie są także ból piersi ani implanty piersi. O obecności implantów należy poinformować pracownię przed badaniem, ponieważ mogą być potrzebne odpowiednio zmodyfikowane projekcje mammograficzne.
W przypadku ciąży, laktacji lub występowania niepokojących objawów wybór między mammografią, USG i innymi metodami obrazowania powinien zależeć od wieku, charakteru dolegliwości i indywidualnej sytuacji pacjentki.
Przygotowanie do mammografii
Badanie mammograficzne tak naprawdę nie wymaga specjalnego przygotowania. W dniu badania należy jedynie unikać używania dezodorantów, balsamów lub kosmetyków w obrębie skóry pach i okolic piersi.
Przed badaniem konieczne będzie zdjęcie górnych części garderoby i biżuterii. Dlatego najlepiej założyć ubrania, które łatwo się zdejmuje.
Mammografia – przebieg badania
Po wejściu do pomieszczenia, gdzie wykonywane jest badanie, pacjentka proszona jest o przyjęcie wskazanej przez technika radiologa pozycji.
Podczas badania pierś zostaje spłaszczona pomiędzy dwoma płytami mammografu, co pozwala na uzyskanie dokładnych obrazów. Specjalista wykonuje po dwa zdjęcia każdej piersi.
Po badaniu wyniki mammografii są przesyłane do oceny radiologowi.
Mammografia – skutki uboczne i powikłania
Podczas mammografii piersi są sprasowywane pomiędzy dwoma płytami mammografu. Może powodować krótkotrwały dyskomfort lub nawet ból u niektórych pacjentek. Przykre dolegliwości zazwyczaj jednak ustępują natychmiast po zakończeniu badania.
Pamiętajmy, że mammografia wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie, ale w niskich dawkach, które są nieszkodliwe. Chociaż każda ekspozycja na promieniowanie niesie ze sobą pewne ryzyko, korzyści wynikające z wczesnego wykrywania raka piersi przewyższają ryzyko narażenia na promieniowanie.
Najczęstsze pytania o mammografię
Czy mammografia boli?
Podczas badania pierś jest uciskana pomiędzy dwiema płytami mammografu. Może to powodować krótkotrwały dyskomfort lub ból, który zwykle ustępuje zaraz po zakończeniu badania.
W jakim wieku można wykonać bezpłatną mammografię na NFZ?
W aktualnym Programie Profilaktyki Raka Piersi mammografia przysługuje kobietom w wieku 45–74 lata, zasadniczo co 2 lata i bez skierowania.
Co oznacza BI-RADS 3, 4 lub 5?
BI-RADS 3 oznacza zmianę prawdopodobnie łagodną i zwykle wiąże się z zaleceniem kontroli. BI-RADS 4 oznacza zmianę podejrzaną, która wymaga weryfikacji histopatologicznej, a BI-RADS 5 – zmianę o dużym prawdopodobieństwie złośliwości, wymagającą dalszej diagnostyki i leczenia.
Czy mammografię można wykonać w ciąży lub podczas karmienia piersią?
Ciąża nie jest bezwzględnym przeciwwskazaniem do mammografii, jeśli istnieją ważne wskazania diagnostyczne, ale o ciąży lub jej podejrzeniu trzeba poinformować personel. Karmienie piersią również nie wyklucza badania. Przed mammografią w okresie laktacji można nakarmić dziecko lub odciągnąć pokarm, co może poprawić komfort i czytelność obrazu.
Czy implanty piersi są przeciwwskazaniem do mammografii?
Nie. Implanty piersi nie wykluczają mammografii, ale należy poinformować o nich pracownię przed badaniem. W takim przypadku mogą być potrzebne specjalne, zmodyfikowane projekcje mammograficzne.
Bibliografia
- Narodowy Fundusz Zdrowia. Profilaktyka raka piersi. Pacjent.gov.pl; aktualizacja 2026. https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-piersi [dostęp: 29.09.2026].
- American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria® Breast Imaging During Pregnancy. Journal of the American College of Radiology; 2025;22(11S):S492–S507. DOI: 10.1016/j.jacr.2025.08.045; oraz ACR Appropriateness Criteria® Breast Imaging During Lactation. Journal of the American College of Radiology; 2026;23(8):1768–1785. DOI: 10.1016/j.jacr.2026.03.002 [dostęp: 29.09.2026].
- U.S. Food and Drug Administration. Frequently Asked Questions About MQSA. FDA; 2024. https://www.fda.gov/radiation-emitting-products/mammography-information-patients/frequently-asked-questions-about-mqsa [dostęp: 29.09.2026].
- Newell M.S., Destounis S.V., Leung J.W.T., DeMartini W.B., Lee C.H., Eby P.R. ACR BI-RADS® v2025 Manual. Reston, VA: American College of Radiology; 2025. ACR BI-RADS® v2025 Manual [dostęp: 29.09.2026].
- Monticciolo D.L., Newell M.S., Moy L., Lee C.S., Destounis S.V. Breast Cancer Screening for Women at Higher-Than-Average Risk: Updated Recommendations From the ACR. Journal of the American College of Radiology; 2023;20(9):902–914. DOI: 10.1016/j.jacr.2023.04.002 [dostęp: 29.09.2026].
- Klein K.A., Kocher M., Lourenco A.P. i wsp. ACR Appropriateness Criteria® Palpable Breast Masses: 2022 Update. Journal of the American College of Radiology; 2023;20(5S):S146–S163. DOI: 10.1016/j.jacr.2023.02.013 [dostęp: 29.09.2026].
- American College of Radiology. ACR Practice Parameter for the Performance of Screening and Diagnostic Mammography. Revised 2023. [PDF]. ACR Practice Parameter for the Performance of Screening and Diagnostic Mammography [dostęp: 29.09.2026].
- American College of Radiology, Radiological Society of North America. Mammography (Mammogram): Early detection of breast disease. RadiologyInfo.org; 2025. RadiologyInfo.org – Mammography [dostęp: 29.09.2026].
- National Cancer Institute. Causes and Risk Factors: Breast Cancer. National Cancer Institute; aktualizacja 2025. NCI – Causes and Risk Factors: Breast Cancer [dostęp: 29.09.2026].
