Przykłady zaburzeń lękowych (nerwic) to: agorafobia, fobia społeczna, lęk paniczny, lęk uogólniony, zaburzenia stresowe pourazowe, zaburzenia adaptacyjne, nerwica natręctw, zaburzenia somatyzacyjne, hipochondria i neurastenia. Jeżeli zaburzenia lękowe nie są spowodowane jakąś chorobą mózgu, np. otępieniem czy padaczką, albo uszkodzeniem mózgu, np. przez udar, obraz zaburzeń lękowych u osób po 60. roku życia nie różni się od tego, jaki występuje w młodszej grupie wiekowej.
Generalnie rzecz biorąc, w leczeniu zaburzeń lękowych używa się leków oraz psychoterapii. Jedynie w niewielu przypadkach stosuje się inne metody.
Psychoterapia
Na świecie istnieje wiele szkół psychoterapii. Szkoła psychoanalityczna, psychodynamiczna, poznawczo-behawioralna, humanistyczna, Gestalt – to tylko kilka przykładów. Wszystkie one są skuteczne i mają swoich zwolenników. Najwięcej dowodów skuteczności w postaci badań naukowych uzyskano w zastosowaniu psychoterapii poznawczo-behawioralnej, dlatego posłuży nam ona jako przykład tej metody leczenia.
W szkole poznawczo-behawioralnej zakłada się, że nasze emocje oraz zachowania w danej sytuacji są zależne od sposobu, w jaki interpretujemy tę sytuację. Przykładowo: egzamin może być interpretowany jako zagrażający, przerażający stres albo jako szansa dostania się na studia czy osiągnięcia wymarzonej oceny. W trakcie psychoterapii pracuje się więc nad zmianą interpretacji danej sytuacji. Dodatkowo, z powodu utrwalonych i przeszkadzających sposobów reagowania na sytuacje stresowe – na przykład, w przypadku agorafobii, niewychodzenia z domu w obawie, że coś nam się stanie i nikt nie wezwie pomocy – w czasie psychoterapii poznawczo-behawioralnej dokonuje się zmiany tych zachowań, na przykład poprzez wielokrotną ekspozycję na sytuację stresową, co pozwala na wygaszenie niepożądanych reakcji i uczenie się panowania nad lękiem.
W każdej ze szkół psychoterapii przyjmuje się trochę inny model wyjaśniający powstawanie zaburzenia lękowego i adekwatnie do tego modelu stosuje się metody leczenia. Co ważne, psychoterapia nie jest skuteczniejsza niż leczenie lekami. Na pewno zaleca się łączenie tych dwóch metod, a stosowanie psychoterapii ma szczególnie duże znaczenie dla profilaktyki zaburzeń lękowych, czyli tego, żeby objawy lękowe nie wracały po zakończeniu leczenia. Od razu warto też zaznaczyć, że zarówno leczenie psychoterapeutyczne, jak i leczenie lekami trwa długo. Można przyjąć, że w przypadku psychoterapii jest to okres co najmniej kilku miesięcy, natomiast leczenie lekami powinno trwać około roku.
Leczenie lekami
W leczeniu zaburzeń lękowych najczęściej używa się leków z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny. Wpływają one na układ serotoninowy mózgu, którego działanie u człowieka jest związane z dobrym samopoczuciem i nastrojem, kontrolą nad emocjami, myślami i działaniem oraz z dobrą koncentracją uwagi. Jeżeli aktywność tego układu się zmniejsza, pojawiają się tego objawy, między innymi lęk. Dotychczas wprowadzono do leczenia pięć takich leków:
- fluoksetynę,
- fluwoksaminę,
- sertralinę,
- paroksetynę,
- citalopram (i jego chemiczną odmianę – scitalopram).
Wszystkie te leki w selektywny sposób zmniejszają wychwyt zwrotny serotoniny, zwiększając w ten sposób aktywność układu serotoninowego. U większości osób z zaburzeniami lękowymi poprawa samopoczucia następuje w ciągu 2-6 tygodni, a całkowite ustąpienie objawów – do 3 miesięcy od początku leczenia. Tradycyjnie leki te podaje się rano, oprócz fluwoksaminy, którą korzystniej stosować wieczorem, ponieważ zmniejsza ona rozkład hormonu snu – melatoniny.
Objawy niepożądane leków
Najczęstsze objawy niepożądane wymienionych leków to ból głowy oraz różnorakie dolegliwości pokarmowe. Najsilniejszy wpływ na wychwyt zwrotny serotoniny w tej grupie ma paroksetyna, dlatego przy stosowaniu tego leku należy liczyć się z częstszym występowaniem objawów niepożądanych. Generalnie lekarze starają się wprowadzać te leki powoli i stopniowo, co kilka dni zwiększając dawkę, by nie ryzykować nietolerancji i odrzucenia leku przez pacjenta.
Przy odstawianiu tych leków mogą wystąpić objawy, które nazywamy odstawiennymi. Nie należy mylić ich z objawami odstawiennymi po lekach uzależniających, takich jak benzodiazepiny. Leki z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny nie powodują fizycznego uzależnienia. Zwiększają one jednak ilość serotoniny nie tylko w szczelinach, w których stykają się ze sobą neurony w mózgu – czyli w synapsach, ale również w całym organizmie, np. we krwi czy w przewodzie pokarmowym. Zdecydowana większość serotoniny u człowieka występuje poza układem nerwowym, więc zarówno na początku, jak i na końcu leczenia lekiem z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny musi upłynąć pewien czas, zanim organizm zaadaptuje się do zwiększającej albo zmniejszającej się ilości serotoniny w tkankach.
Leczenie różnych rodzajów nerwic – przykłady
Leki z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny mają w zasadzie uniwersalną skuteczność w leczeniu nerwic. Warto jednak poczynić kilka uwag w odniesieniu do leczenia paru wybranych nerwic. Uwagi te pomogą uzupełnić obraz możliwości i sposobów leczenia zaburzeń lękowych.
- W leczeniu agorafobii większe znaczenie dla leczenia ma stosowanie psychoterapii niż farmakoterapii.
- W fobii społecznej oprócz selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny stosuje się lek o nazwie moklobemid.
- U osób ze specyficzną postacią fobii społecznej – lękiem scenicznym – lekiem wspomagającym leczenie może być proporanolol, stosowany w małej dawce 10-40 mg doraźnie przed wystąpieniem publicznym.
- W lęku panicznym oprócz inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny przez pierwsze 2 tygodnie stosuje się doraźnie działającą benzodiazepinę – alprazolam. Alprazolam jest stosowany tutaj tylko do przerywania napadu lęku, w oczekiwaniu, aż lek podstawowy zacznie działać i napady lęku ustaną.
- W lęku uogólnionym stosuje się również buspiron lub pregabalinę – oba te leki nie uzależniają, a mają działanie przeciwlękowe.
- W leczeniu nerwicy natręctw trzeba zwykle stosować maksymalne dawki leku z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny.
Leczenie zaburzeń somatyzacyjnych
Zaburzenia somatyzacyjne nie są łatwe do leczenia, ponieważ zazwyczaj trudno jest zaakceptować pacjentowi, że objawy cielesne, które odczuwa, mogą być związane z psychiatrią, a nie z urologią, kardiologią czy gastrologią. Chorzy ci przeważnie chodzą do wszystkich innych specjalistów, tylko nie do psychiatry. W końcu przy braku nieprawidłowości w badaniach laboratoryjnych i obrazowych oraz nieskuteczności leków stosowanych w innych specjalnościach medycyny chorzy ci trafiają do psychiatry. Oprócz leku z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny w zaburzeniach somatyzacyjnych stosuje się np. małe dawki sulpirydu, amisulprydu czy chloroprotiksenu.
Na koniec należy dodać, że najważniejsze dla skuteczności farmakologicznego leczenia nerwic w podeszłym wieku ma regularne przyjmowanie leków. Lek nie zadziała, jeżeli będzie leżeć w szufladzie lub szafce. Dlatego tak ważne jest, żeby motywować pacjentów do brania leków, a nawet – jeżeli jest to konieczne – kontrolować ich przy tym lub samodzielnie podawać im leki.
