Powikłania udarów – leczenie. Jak pomóc osobom w starszym wieku?

Przyczyną zaburzeń psychicznych po przebytym udarze jest uszkodzenie mózgu, które powoduje zaburzenia jego funkcjonowania. Nie można jednak zapominać, że udar i jego konsekwencje neurologiczne w postaci niedowładu, paraliżu czy zaburzeń mowy albo czucia wprowadzają w życiu pacjenta cierpienie, stres i okresowe albo długotrwałe utrudnienia w codziennym funkcjonowaniu. Stres psychiczny i fizyczny również może przyczyniać się do powstawania zaburzeń depresyjnych czy lękowych. Ogromne znaczenie dla takich konsekwencji mogą mieć społeczne i zawodowe następstwa udarów, takie jak izolacja społeczna czy utrata pracy.

Leczenie udaru i jego powikłań

Leczenie udarów to rehabilitacja neurologiczna, leczenie powikłań – między innymi psychiatrycznych – oraz profilaktyka. Wiele z tych oddziaływań leczniczych polega na braniu leków, dlatego należy upewnić się, że przepisywane pacjentowi leki nie będą wchodziły w interakcje z innymi, które już przyjmuje.

Należy też zaznaczyć, że leczenie udarów wymaga współpracy wielu specjalistów. Może to być neurolog, diabetolog, psychiatra, internista, dietetyk, fizykoterapeuta czy logopeda. Od ich współdziałania będzie zależeć efekt i skuteczność medycznej pomocy, jaką może uzyskać pacjent. Niewiele to jednak może pomóc, jeżeli w leczeniu nie będzie aktywnie uczestniczyć sam pacjent i nie będzie on wspierany przez rodzinę. Dopiero po dołączeniu do zespołu lekarzy zaangażowania pacjenta i jego rodziny możemy mówić o skutecznym leczeniu udaru mózgu i jego powikłań.

Powikłania udarów mózgu – objawy lękowe i depresyjne

Najczęstsze psychiatryczne powikłania udarów mózgu to objawy lękowe i objawy depresyjne. Objawy te nie są samoistnymi schorzeniami, tylko są konsekwencją udaru – są wtórne do niego. Udar jest ich bezpośrednią lub pośrednią przyczyną. W przypadku objawów depresyjnych mogą one przybierać formę podobną do depresji. Częściej jednak zauważamy u tych pacjentów problemy z ich funkcjami poznawczymi, czyli np. z uwagą, koncentracją uwagi, planowaniem, zapamiętywaniem czy szybkością reakcji.

Same objawy depresyjne również mogą powodować zaburzenia koncentracji uwagi i pamięci. Ponieważ w starszym wieku rośnie ryzyko otępienia, należy rozważyć, czy problemy z pamięcią są efektem objawów depresyjnych, czy otępienia. Rozstrzygający jest w tym przypadku efekt leczenia przeciwdepresyjnego – jeżeli jest ono skuteczne i zaburzenia poznawcze mijają, na pewno nie jest to otępienie.

Częsta jest sytuacja, kiedy zarówno objawy lęku, jak i depresji występują u tej samej osoby. Objawy lękowe występują częściej, jeżeli przed udarem pacjent nadużywał alkoholu albo był od niego uzależniony. Również przymusowa izolacja społeczna jako stresor środowiskowy może przyczyniać się do pojawiania się objawów lękowych.

Leczenie objawów lękowych i depresyjnych

W leczeniu objawów depresyjnych i lękowych najczęściej używamy leków, które działają na aktywność układu serotoninowego – jednego z układów w mózgu, odpowiedzialnego za dobry nastrój oraz panowanie nad emocjami, myślami i zachowaniem. Leki te nazywamy selektywnymi inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny. Jest ich pięć i każdy może być skuteczny: citalopram, escitalopram, fluoksetyna, sertralina, paroksetyna. Jedynie fluwoksamina może stwarzać pewne problemy, ponieważ często wchodzi w interakcje z innymi lekami, których osoba w starszym wieku może nadal potrzebować i nie może ich odstawić. Efekt leczenia objawów depresyjnych czy lękowych przy użyciu tych leków przychodzi stopniowo i zwykle nie wcześniej niż w ciągu 2-4 tygodni.

W leczeniu zarówno objawów lękowych, jak i objawów depresyjnych u osób w starszym wieku, które przeszły udar mózgu, pomocna jest również psychoterapia – szczególnie w formie aktywizowania człowieka, budowania jego motywacji oraz zmiany depresyjnych czy lękotwórczych przekonań, mogących utrudniać skuteczne leczenie psychiatryczne i rehabilitację ruchową.

Udar a zaburzenia zachowania

Powikłaniem udaru mogą być również zaburzenia zachowania. Może to być apatia, brak zainteresowań i utrata napędu albo wprost przeciwnie: rozhamowanie impulsów, utrata kontroli nad swoim zachowaniem, nieprzyzwoite zachowanie w postaci bezwstydnych i niestosownych żartów, gestów czy czynności. W każdym z tych przypadków psychiatra stara się pomóc pacjentowi.

Najczęściej w przypadku zahamowania napędu stosuje się leki aktywizujące, np. fluoksetyny czy małe dawki flupentiksolu. Z kolei przy rozhamowaniu podaje się leki przywracające samokontrolę – są to małe dawki neuroleptyków z nowoczesnej grupy neuroleptyków drugiej generacji. Stosuje się małe dawki risperidonu, kwetiapiny czy olanzapiny. Często skuteczną interwencją w zaburzeniach zachowania jest podawanie małych dawek starszego neuroleptyku: haloperidolu. W tym wskazaniu haloperidol najczęściej jest stosowany w kroplach.

Udar a objawy psychotyczne 

Rzadszym powikłaniem udaru są objawy psychotyczne, np. urojenia lub halucynacje. Urojenia to fałszywe, nieprawdziwe sądy, w które człowiek bezkrytycznie wierzy. Halucynacje to natomiast słyszenie lub widzenie czegoś, czucie smaku, zapachu albo dotyku, którego nikt inny nie słyszy, nie widzi czy nie czuje. Można powiedzieć, że odbieranie halucynacji to sytuacja, kiedy zmysły zawodzą nas i oszukują. U osób po udarze, które mają objawy psychotyczne, najczęściej są to halucynacje wzrokowe. Chorzy tacy bardzo dobrze reagują na małe dawki risperidonu, kwetiapiny czy olanzapiny, a halucynacje czy urojenia mijają zwykle w ciągu kilku dni.

Objawy psychiatryczne jako zwiastuny udaru 

Należy również zwrócić uwagę na możliwość, że nagłe wystąpienie objawów psychiatrycznych w formie objawów depresyjnych, lękowych, halucynacji czy urojeń po długim czasie od udaru i po okresie stabilizacji stanu somatycznego i psychicznego może być sygnałem alarmowym, że doszło do nowego udaru, a objawy psychiatryczne są jego objawem. W takiej sytuacji należy jak najszybciej wezwać pogotowie.