Fobia społeczna – objawy i leczenie. Jak odróżnić nieśmiałość od lęku społecznego?

Fobia społeczna – co to jest?

Fobia społeczna należy do grupy zaburzeń lękowych. Charakteryzuje się występowaniem silnego lęku związanego z kontaktami międzyludzkimi i znajdowaniem się w sytuacjach publicznych. Osoby z socjofobią chorobliwie obawiają się oceny ze strony innych – tego, że zostaną obnażone ich niedostatki (np. brak wiedzy, kompetencji czy obycia), co doprowadzi do kompromitacji i odrzucenia przez otoczenie.

Lęk ma charakter irracjonalny – oznacza to, że nie jest związany z realnym zagrożeniem. Może dotyczyć konkretnego rodzaju aktywności społecznej (np. przemawiania – mówimy wtedy o izolowanej postaci fobii społecznej) lub pojawiać się w niemal każdej sytuacji wymagającej interakcji z innymi (postać uogólniona fobii społecznej – większość przypadków tego zaburzenia).

Sytuacje mogące wywoływać lęk u osób z fobią społeczną to np.:

• nawiązywanie i prowadzenie rozmowy;
• zabieranie głosu w dyskusji;
• wygłaszanie przemówień, prezentacji;
• spożywanie posiłków i picie w towarzystwie innych;
• spotykanie znajomych w miejscach publicznych;
• wchodzenie do pomieszczeń, w których znajdują się ludzie;
• korzystanie z publicznych toalet (tzw. zespół wstydliwego pęcherza);
• bycie obserwowanym podczas wykonywania czynności.

Osoby dotknięte zespołem lęku społecznego mogą mieć trudności z nawiązywaniem przyjaźni i wchodzeniem w związki, uzyskaniem wyższego wykształcenia czy znalezieniem satysfakcjonującej pracy. W bardziej nasilonych przypadkach fobia społeczna powstrzymuje chorego przed wykonywaniem takich czynności, jak pójście do sklepu, załatwienie sprawy w banku czy zjedzenie posiłku w restauracji. Pacjenci często mają wrażenie, że nie korzystają z życia w pełni, ponieważ są ograniczani przez lęk, który odbiera im możliwość osiągania celów i robienia tego, czego pragną.

Przeczytaj również: Zaburzenia lękowe – rodzaje. Jakie są objawy lęku? 

Przyczyny fobii społecznej

Nie można wskazać jednego czynnika, który odpowiadałby za wystąpienie socjofobii. Wiadomo, że sprzyjają jej pewne cechy osobowości, a także predyspozycja genetyczna, niekorzystne schematy myślowe i wyuczone zachowania oraz niska samoocena. W niektórych przypadkach okazuje się, że osoba chora doświadczyła w przeszłości zdarzenia związanego z życiem społecznym, które było dla niej wyjątkowo obciążające psychicznie.

Pierwsze objawy fobii społecznej najczęściej obserwuje się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania. Wielu pacjentów deklaruje, że objawy występują u nich „od kiedy pamiętają”.

Objawy fobii społecznej

Objawy psychiczne:

• nadmiernie nasilona reakcja lękowa pojawiająca się w sytuacjach społecznych;
• obawa znalezienia się w centrum uwagi lub zachowania się w sposób, który okaże się kłopotliwy lub kompromitujący (osoba chora boi się, że powie lub zrobi „coś nie tak”);
• obawa przed negatywną oceną ze strony otoczenia (krytyką, ośmieszeniem, odrzuceniem);
• wyraźne unikanie sytuacji społecznych, które są obiektem obaw (lub uczestniczenie w nich kosztem przeżywania silnego stresu i dyskomfortu).

Objawy somatyczne:

• zaczerwienienie twarzy;
• drżenie ciała;
• nudności;
• suchość w ustach;
• przyspieszony oddech;
• przyspieszone bicie serca, kołatanie serca;
• ból lub dyskomfort w klatce piersiowej;
• parcie na mocz;
• wzmożone pocenie się.

Chociaż osoba mająca fobię społeczną zdaje sobie sprawę, że jej lęk jest irracjonalny, to nie potrafi nad nim zapanować, w związku z czym odczuwa dodatkową frustrację. Lęk może pojawiać się nie tylko w czasie znajdowania się w sytuacjach społecznych, ale także w konsekwencji myślenia o nich (lęk antycypacyjny – lękowe oczekiwanie). Skutkiem często jest unikanie sytuacji wywołujących obawy – co chwilowo poprawia samopoczucie, ale w ostatecznym rozrachunku prowadzi do pogłębiania się lęku.

Osoby cierpiące na fobię społeczną są przekonane, że objawy takie jak zaczerwienienie skóry i drżenie ciała są widoczne dla innych i mogą zostać ocenione jako przejaw niezdolności do panowania nad emocjami, braku profesjonalizmu czy słabości. Chorzy mają tendencję do nadmiernego kontrolowania swojego zachowania. Zwykle zachowują powagę, rzadko pozwalają sobie na radość i spontaniczne reakcje. Oczekują od siebie perfekcji w interakcjach społecznych, a spotkania z innymi traktują niemal jak przedstawienie, występ przed publicznością.

Oprócz wymienionych wcześniej objawów mogą występować np. ataki paniki, uczucie oszołomienia, derealizacja i depersonalizacja. Konieczne jest sprawdzenie, czy przyczyną objawów fizycznych (np. kołatania serca) nie jest niezdiagnozowana choroba somatyczna.

Osoby cierpiące na fobię społeczną są przekonane, że objawy takie jak zaczerwienienie skóry i drżenie ciała są widoczne dla innych i mogą zostać ocenione jako przejaw niezdolności do panowania nad emocjami, braku profesjonalizmu czy słabości. Chorzy mają tendencję do nadmiernego kontrolowania swojego zachowania. Może Cię zainteresować również ten poradnik:  Nerwica serca – co to jest? Objawy i leczenie

Nieśmiałość a fobia społeczna

Często osoby z zespołem lęku społecznego bywają określane przez siebie same i przez otoczenie jako nieśmiałe, wycofane, ciche. Niejednokrotnie zgłaszają się po pomoc specjalisty dopiero po wielu latach od pojawienia się objawów, ponieważ nie zdają sobie sprawy z tego, że to, co ich trapi, jest zaburzeniem, które powinno się leczyć. Chorzy mogą być przekonani, że po prostu „za bardzo się wszystkim przejmują”, ponieważ np. tygodniami zamartwiają się zbliżającą się prezentacją w szkole czy w pracy albo drobiazgowo analizują wszystko, co zrobiły i powiedziały podczas spotkania towarzyskiego.

Nieśmiałość natomiast to nie zaburzenie, ale cecha charakteru. Osoby nieśmiałe mogą odczuwać dyskomfort w sytuacjach społecznych (zwłaszcza poznając nowe osoby czy występując publicznie), ale na ogół nie spełniają kryteriów rozpoznania socjofobii – nie przejawiają nadmiernie nasilonego lęku i nie ograniczają swojego udziału w życiu społecznym.

Należy pamiętać, że lęk społeczny, rozumiany jako obawa przed oceną innych osób, od czasu do czasu odczuwa niemal każdy – problem pojawia się wtedy, gdy lęk ten prowadzi do znacznego upośledzenia codziennego funkcjonowania.

Test na fobię społeczną

Podstawowym narzędziem w diagnostyce fobii społecznej jest Skala Lęku Społecznego Liebowitza (Liebowitz Social Anxiety Scale – LSAS). Pomocniczo stosuje się Skalę Unikania i Dystresu Społecznego (Social Avoidance and Distress Scale – SAD) oraz Skalę Obaw przed Negatywną Oceną (Fear of Negative Evaluation Scale – FNE).

Fobia społeczna – jak sobie radzić?

Przebieg fobii społecznej jest przewlekły, a samoistne, spontaniczne ustąpienie objawów zdarza się rzadko. Chroniczny stres, z którym zwykle zmagają się osoby z zespołem lęku społecznego, powoduje wyczerpanie oraz znaczne cierpienie psychiczne. Nieleczona socjofobia może prowadzić do izolacji społecznej, uzależnienia od substancji psychoaktywnych (narkotyki, alkohol, leki), a nawet prób samobójczych. Częste jest równoczesne występowanie innych zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, zespół lęku uogólnionego, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zespół lęku napadowego czy choroba afektywna dwubiegunowa.

Pierwszym krokiem do poprawy funkcjonowania jest uświadomienie sobie swojego problemu i zgłoszenie się do specjalisty zajmującego się zdrowiem psychicznym (może to być psycholog, psychoterapeuta lub psychiatra). Już samo umówienie wizyty często wymaga przełamania lęku – warto jednak się na to zdobyć.

Sprawdź: Psychiatra – kiedy się do niego zgłosić? Jak przygotować się do wizyty u psychiatry?

Jak walczyć z fobią społeczną na co dzień?

1. W miarę możliwości stawiaj czoło sytuacjom wywołującym lęk, stosując metodę małych kroków. Zyskasz dzięki temu poczucie, że jesteś w stanie poradzić sobie z budzącymi obawy sytuacjami, nawet jeśli przybierają one nieoczekiwany bieg.
2. Porzuć perfekcjonizm. Pamiętaj, że interakcja społeczna nie musi przebiegać w jeden określony sposób.
3. W sytuacjach społecznych „wyjdź ze swojej głowy” – przestań analizować swoje zachowanie i to, jak odbierają je inni; zamiast tego przenieś uwagę na otoczenie.
4. Skupiaj się na teraźniejszości, nie wybiegaj myślami w przyszłość ani nie rozpamiętuj przeszłych wydarzeń. Zajmij się czymś przyjemnym, aby odwrócić swoją uwagę od niechcianych myśli.
5. Zwróć uwagę na popełniane błędy poznawcze, takie jak przepowiadanie przyszłości, katastrofizowanie, czytanie w myślach, personalizacja czy myślenie czarno-białe. Podważaj negatywne myśli („na pewno sobie nie poradzę”, „zbłaźnię się tak jak zawsze”, „pomyślą, że jestem dziwakiem” itp.).

Jak leczyć fobię społeczną?

Leczenie zespołu lęku społecznego może opierać się na psychoterapii, farmakoterapii lub ich połączeniu (tzw. leczenie skojarzone). Znaczącą rolę odgrywa również psychoedukacja i stosowanie technik samopomocowych. Wybór sposobu leczenia zależy m.in. od stanu i preferencji pacjenta, a także dostępności poszczególnych metod.

Fobia społeczna – terapia

Psychoterapia to metoda tak samo skuteczna jak stosowanie leków, a jej zaletą jest fakt, że daje długoterminowe rezultaty. Wymaga jednak dużego nakładu czasu i zaangażowania ze strony pacjenta. W przypadku fobii społecznej najlepsze efekty przynosi:

• Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) – w jej trakcie pacjent uczy się, jak korygować nieprawidłowe schematy myślenia oraz interpretowania rzeczywistości i zastępować je korzystnymi.
• Terapia ekspozycyjna – polega na stworzeniu listy sytuacji społecznych wywołujących lęk, a następnie stopniowym konfrontowaniu się z nimi (w rzeczywistości lub wyobrażeniu), zaczynając od tych wzbudzających najmniejsze obawy.
• Trening umiejętności społecznych – może być pomocny, jeśli występują deficyty umiejętności interpersonalnych – np. dotyczące asertywności, prowadzenia konwersacji czy utrzymywania kontaktu wzrokowego z rozmówcą.
• Trening relaksacyjny – pozwala poradzić sobie ze stresem i zmniejszyć napięcie towarzyszące narażeniu na sytuacje społeczne (warto wypróbować np. progresywną relaksację mięśni Jacobsona i trening autogenny Schultza).

Sprawdź: Jak wybrać psychoterapeutę dla siebie?

Fobia społeczna – leczenie farmakologiczne

Farmakoterapia w przypadku zespołu lęku społecznego jest wskazana wtedy, gdy objawy są przyczyną istotnego cierpienia w życiu pacjenta i ograniczenia jego funkcjonowania. Leki zaleca się również wówczas, gdy obecne są inne choroby psychiczne, np. depresja. Preparat dobiera lekarz psychiatra po zapoznaniu się z sytuacją pacjenta. 

Jako lek pierwszego wyboru stosuje się preparaty z grupy SSRI – selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, np. escytalopram, paroksetynę, sertralinę. Są to leki wykorzystywane także w leczeniu innych zaburzeń lękowych i depresji.

Skuteczność w leczeniu fobii społecznej wykazuje też moklobemid, jednak jego stosowanie wymaga ostrożności ze względu na istotne działania niepożądane oraz liczne interakcje, w które wchodzi (np. z występującą w żywności tyraminą – stąd konieczność przestrzegania zaleceń dietetycznych). Inną opcją w zakresie farmakoterapii jest np. wenlafaksyna, lek z grupy SNRI (inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny).

W przypadku lęku przed wystąpieniami publicznymi pacjentom zaleca się przyjęcie na 1-2 godziny przed wydarzeniem tego typu propranololu, oksyprenololu lub nadololu.

Odpowiednio dobrane leki zazwyczaj są bezpieczne i przynoszą zadowalające rezultaty, na które jednak trzeba poczekać kilka tygodni. Jeśli po 4–6 tygodniach od rozpoczęcia przyjmowania leku nie następuje poprawa, lekarz może zdecydować o zmianie preparatu na inny. Farmakoterapia powinna trwać przez przynajmniej 12 miesięcy od czasu cofnięcia się objawów. Leków nie należy odstawiać bez porozumienia z lekarzem. Na początku terapii doraźnie w celu zmniejszenia objawów można stosować benzodiazepiny – ze względu na ryzyko uzależnienia nie można ich jednak przyjmować dłużej niż przez 4 tygodnie.

Fobia społeczna – podsumowanie

1. Fobia społeczna to zaburzenie polegające na odczuwaniu nasilonego, irracjonalnego lęku w sytuacjach społecznych.
2. Osoby chore obawiają się negatywnej oceny ze strony innych, ośmieszenia i odrzucenia.
3. Główny objaw zaburzenia to nieproporcjonalnie duży lęk pojawiający się w związku z sytuacjami społecznymi, który prowadzi do ich unikania. Występują objawy somatyczne, takie jak zaczerwienienie twarzy, drżenie ciała i wzmożona potliwość. Unikanie sytuacji budzących lęk pogłębia go.
4. Fobia społeczna to nie to samo co nieśmiałość – w przypadku tej drugiej odczuwany lęk społeczny ma niepatologiczny charakter (nie upośledza codziennego funkcjonowania).
5. Zaburzenie może prowadzić do izolacji społecznej, uzależnień, depresji i innych problemów natury psychicznej.
6. Fobię społeczną można leczyć za pomocą leków i różnych form terapii. Lekami pierwszego rzutu są leki SSRI. Polecana jest terapia w nurcie poznawczo-behawioralnym. Leczenie wymaga cierpliwości i zaangażowania.

Bibliografia: 1. Bilikiewicz A. (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011.  2. Gałecki P., Szulc A., Psychiatria, Edra Urban & Partner, Wrocław 2018. 3. Mosiołek A., Leczenie zaburzeń lękowych – przewodnik, „Psychiatria po Dyplomie” 2018, nr 5.  4. Rabe-jabłońska J., Fobia społeczna. Rozpowszechnienie, kryteria rozpoznawania, podtypy, przebieg, współchorobowość, leczenie, „Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej” 2002, t. 2, nr 3, s. 161-166.