ChAD, czyli choroba afektywna dwubiegunowa. Objawy, przyczyny, leczenie i przebieg

Czym jest choroba afektywna dwubiegunowa?

Choroba afektywna dwubiegunowa ChAD polega na nawrotowym występowaniu zaburzeń nastroju. Przebieg choroby obejmuje stany depresyjne, epizod maniakalny, epizody hipomanii, epizody mieszane oraz okresy remisji. W długotrwałych okresach remisji osoba może funkcjonować stabilnie, ale ryzyko nawrotu choroby nadal istnieje.

W klasyfikacji ICD-10 chorobę afektywną dwubiegunową znaleźć można pod kodem F31. Dlatego określenie „ChAD ICD-10” odnosi się właśnie do tej kategorii diagnostycznej, obejmującej m.in. epizod hipomaniakalny, maniakalny, depresyjny, mieszany oraz remisję. W nowszym ICD-11 zaburzenia dwubiegunowe są opisywane z uwzględnieniem epizodów maniakalnych, hipomaniakalnych, depresyjnych i mieszanych.

Objawy choroby dwubiegunowej. Jak wygląda ChAD?

Objawy choroby dwubiegunowej zależą od fazy choroby. Inaczej wyglądają objawy depresji, inaczej objawy manii, a inaczej objawy hipomanii. Dlatego ChAD bywa trudna diagnostycznie, szczególnie gdy pacjent zgłasza się do lekarza tylko w przypadku epizodów depresyjnych.

Objawy depresyjne w ChAD mogą obejmować:

• obniżony nastrój,
• utratę zainteresowań i anhedonię,
• zmęczenie,
• nadmierną senność albo bezsenność,
• zaburzenia apetytu,
• poczucie niskiej wartości lub winy,
• zahamowanie psychoruchowe,
• trudności z koncentracją,
• wycofanie społeczne,
• myśli samobójcze.

Objawy epizodu maniakalnego i hipomanii mogą obejmować:

• podwyższony lub drażliwy nastrój,
• pobudzenie psychoruchowe,
• zmniejszoną potrzebę snu,
• gonitwę myśli,
• szybką mowę,
• nadmierne poczucie własnej wartości,
• impulsywność,
• nadmierną aktywność,
• ryzykowne zachowania,
• nadużywanie alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych.

ChAD pierwsze objawy mogą być nieswoiste. Mogą pojawić się zaburzenia snu, epizody depresji, impulsywność, drażliwość, okresy bardzo wysokiej energii albo szybka zmiana aktywności. U części osób w okresie manii pojawiają się także objawy psychotyczne, np. urojenia, objawy wytwórcze lub halucynacje słuchowe. Taki stan zwykle wymaga pilnej oceny psychiatrycznej, a czasem leczenia szpitalnego.

Mania a hipomania. Czym się różnią?

Mania jest silniejsza niż hipomania i wyraźnie zaburza funkcjonowanie.

• W okresie manii osoba może spać bardzo mało, mieć poczucie wyjątkowych możliwości, podejmować ryzykowne decyzje, wydawać duże kwoty, wchodzić w konflikty albo tracić krytycyzm wobec własnych działań. Epizodu manii nie należy mylić z dobrym nastrojem lub większą energią.
• Hipomania ma podobny kierunek objawów, ale mniejsze nasilenie. Może wyglądać jak większa produktywność, towarzyskość, pewność siebie i mniejsza potrzeba snu. Nadal jest jednak epizodem chorobowym. W ChAD typu 2 występują epizody depresyjne oraz epizody hipomanii, ale bez pełnoobjawowej manii. WHO opisuje hipomanię jako stan podobny do manii, ale mniej nasilony i zwykle mniej dezorganizujący codzienne funkcjonowanie.

Rodzaje choroby afektywnej dwubiegunowej

W praktyce klinicznej wyróżnia się ChAD typu 1, ChAD typu 2, cyklotymię oraz inne zaburzenia dwubiegunowe mieszczące się w spektrum choroby afektywnej dwubiegunowej. Wytyczne NICE obejmują rozpoznawanie, ocenę i leczenie choroby dwubiegunowej u dorosłych, dzieci i młodzieży, w tym chorobę dwubiegunową typu I, typu II, zaburzenia mieszane oraz szybką zmianę faz.

1. ChAD typu 1 rozpoznaje się, gdy wystąpił co najmniej jeden epizod maniakalny. Mogą pojawiać się także epizody depresji, ale dla rozpoznania kluczowa jest mania.
2. Choroba afektywna dwubiegunowa typu 2 obejmuje epizody depresyjne i hipomanię. Nie oznacza to łagodnej choroby. ChAD typu 2 może wiązać się z długimi epizodami depresji, trudnościami diagnostycznymi i istotnym ryzykiem samobójstwa.
3. Cyklotymia polega na przewlekłej niestabilności nastroju z objawami depresyjnymi i hipomaniakalnymi, które nie spełniają pełnych kryteriów epizodu depresyjnego lub hipomaniakalnego, ale utrzymują się długo i wpływają na jakość życia.

Przyczyny choroby dwubiegunowej. Skąd bierze się ChAD?

Choroba dwubiegunowa ma przyczyny wieloczynnikowe. Znaczenie mają czynniki genetyczne, czynniki biologiczne, neuroprzekaźniki, układ nerwowy, stres, trauma, zaburzenia snu i obciążenie rodzinne. Nie ma jednej przyczyny, która u wszystkich wywołuje chorobę afektywną dwubiegunową.

Czy choroba dwubiegunowa jest dziedziczna? Choroba dwubiegunowa ma istotny komponent dziedziczenia, a ryzyko zachorowania jest większe u osób, których bliscy chorują na ChAD, depresję lub inne zaburzenia nastroju. Dziedziczenie nie oznacza jednak pewności zachorowania. Znaczenie mają także substancje psychoaktywne, nadużywanie alkoholu, przewlekły stres, zaburzenia snu i choroby somatyczne.

W diagnostyce różnicowej trzeba uwzględnić m.in. niedoczynność tarczycy, zaburzenia neurologiczne, ADHD, zaburzenia osobowości, schizofrenię, depresję jednobiegunową i inne zaburzenia psychiczne.

Diagnoza ChAD. Jak wygląda rozpoznanie?

Diagnoza ChAD opiera się na wywiadzie psychiatrycznym, kryteriach diagnostycznych i diagnostyce różnicowej. Lekarz psychiatra pyta o epizody depresji, objawy maniakalne, okresy hipomanii, zaburzenia snu, impulsywność, używanie substancji psychoaktywnych, choroby somatyczne, historię rodzinną i wcześniejsze leczenie.

Wczesna diagnoza ma duże znaczenie, bo choroba afektywna dwubiegunowa bywa mylona z depresją jednobiegunową. Jeśli pacjent zgłasza tylko występowanie depresji, a nie wspomina o wcześniejszych okresach podwyższonej energii, zmniejszonej potrzeby snu, gonitwy myśli albo ryzykownych zachowań, diagnoza może być opóźniona.

Wczesne rozpoznanie jest ważne także dla samego pacjenta i jego bliskich. Pozwala lepiej zrozumieć temat choroby, zauważać sygnały nawrotu i szybciej reagować na epizody choroby.

Leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej

Leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej jest długoterminowe. Jego celem jest złagodzenie objawów, zapobieganie nawrotom, poprawa jakości życia i zmniejszenie ryzyka hospitalizacji oraz samobójstwa. W leczeniu zaburzeń afektywnych dwubiegunowych stosuje się farmakoterapię, psychoedukację, psychoterapię i regularną współpracę z psychiatrą.

Leki na ChAD obejmują przede wszystkim stabilizatory nastroju, lit, wybrane leki przeciwpsychotyczne oraz inne preparaty dobrane do fazy choroby. Leczenie farmakologiczne różni się w manii, depresji dwubiegunowej, stanach mieszanych i w okresie remisji. Aktualizacja CANMAT i ISBD z 2023 roku podkreśla konieczność dopasowania leczenia do fazy choroby oraz kontynuowania skutecznego leczenia w profilaktyce nawrotów.

W przypadku epizodów depresyjnych w ChAD leki przeciwdepresyjne wymagają szczególnej ostrożności. Nie powinny być traktowane tak samo jak w depresji jednobiegunowej, ponieważ mogą zwiększać ryzyko manii, hipomanii lub szybkiej zmiany faz. NIMH wskazuje, że leki przeciwdepresyjne w ChAD zwykle nie są stosowane samodzielnie.

Czy choroba dwubiegunowa jest wyleczalna i czy jest groźna?

Choroba afektywna dwubiegunowa jest chorobą przewlekłą. Nie mówi się zwykle o prostym wyleczeniu w sensie całkowitego usunięcia ryzyka nawrotu, ale odpowiednie leczenie może znacząco zmniejszyć liczbę i nasilenie epizodów. Osoba ze zdiagnozowaną chorobą afektywną dwubiegunową może pracować, tworzyć relacje i funkcjonować stabilnie, zwłaszcza przy regularnym leczeniu. NIMH podkreśla, że choroba dwubiegunowa zwykle wymaga leczenia przez całe życie, nawet gdy objawy okresowo ustępują.

Czy choroba dwubiegunowa jest groźna? Może być, szczególnie gdy jest nieleczona. Ryzyko obejmuje nawroty, uzależnienia, nadużywanie alkoholu, konflikty, problemy zawodowe, zadłużenie, leczenie szpitalne i samobójstwo. WHO wskazuje, że choroba dwubiegunowa zwiększa ryzyko samobójstwa oraz zaburzeń związanych z używaniem substancji.

Choroba dwubiegunowa a leczenie naturalne. Co może wspierać terapię?

Nie istnieje leczenie naturalne ChAD, które zastępuje farmakoterapię i opiekę psychiatryczną. Styl życia może jednak wspierać stabilizację. Znaczenie mają regularny sen, stały rytm dnia, ograniczenie alkoholu i substancji psychoaktywnych, monitorowanie nastroju, psychoterapia, psychoedukacja oraz szybka reakcja na objawy nawrotu.

Zaburzenia snu są szczególnie ważne, bo mogą poprzedzać manię, hipomanię lub depresję. U części osób sygnałami ostrzegawczymi są:

• zmniejszona potrzeba snu,
• wzrost aktywności,
• drażliwość,
• gonitwa myśli,
• nagłe poczucie wyjątkowej sprawczości.

Choroba dwubiegunowa u dzieci i u dorosłych

Choroba dwubiegunowa u dzieci i nastolatków wymaga bardzo ostrożnej diagnostyki. Drażliwość, impulsywność, zaburzenia snu i zmienność nastroju mogą wynikać z wielu przyczyn, m.in. ADHD, zaburzeń lękowych, traumy, depresji, chorób somatycznych lub sytuacji rodzinnej. Rozpoznanie powinno być prowadzone przez specjalistów zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży.

Objawy choroby dwubiegunowej częściej ujawniają się jako kilka epizodów nastroju: depresji, hipomanii, manii lub stanów mieszanych. U dorosłych znaczenie ma dokładny opis kolejnych epizodów, reakcji na leczenie i funkcjonowania w okresie remisji.

Jak żyć z chorobą afektywną dwubiegunową?

Życie z ChAD wymaga planu leczenia i monitorowania objawów. Pomagają:

1. regularne przyjmowanie leków,
2. kontakt z lekarzem psychiatrą,
3. psychoterapia,
4. psychoedukacja,
5. stały rytm snu,
6. ograniczenie używek,
7. obserwacja sygnałów nawrotu.

W relacjach ważna jest rozmowa o tym, jak choroba wpływa na zachowanie i czego bliscy powinni szukać jako sygnałów alarmowych. Mogą to być: skracanie snu, nadmierna aktywność, impulsywne wydatki, drażliwość, wycofanie, szybka mowa albo poczucie, że pacjent „nie potrzebuje już leczenia”.

ChAD a inteligencja to temat obciążony mitami. Choroba afektywna dwubiegunowa nie jest dowodem geniuszu ani oznaką niższych zdolności. W czasie epizodów może jednak pogarszać koncentrację, ocenę ryzyka, relacje i podejmowanie decyzji.

ChAD a depresja. Dlaczego łatwo o pomyłkę?

ChAD bywa mylona z depresją jednobiegunową, ponieważ wiele osób szuka pomocy właśnie w epizodzie depresyjnym. Jeśli lekarz nie zapyta o wcześniejszą hipomanię lub manię, rozpoznanie może być niepełne.

To ma znaczenie praktyczne: leczenie depresji jednobiegunowej i depresji w przebiegu ChAD różni się. Przy chorobie dwubiegunowej celem jest nie tylko zmniejszenie depresji, ale też zapobieganie manii, hipomanii, epizodom mieszanym i nawrotom. Dlatego przy nawracającej depresji, nietypowej reakcji na leki przeciwdepresyjne, okresach nadmiernej energii albo rodzinnej historii ChAD warto powiedzieć o tym lekarzowi psychiatrze.