Współcześnie medycyna rozróżnia ponad dwadzieścia rodzajów zaburzeń lękowych, czyli nerwic. Częściej mówimy „zaburzenia lękowe” niż „nerwice” z powodu starych medycznych przekonań. Kiedy uważano, że nerwice są problemem człowieka, którego nie leczy się farmakologicznie – problemem bardziej psychologicznym niż medycznym. Obecnie absolutnie tak nie myślimy. Zaburzenia lękowe, czyli nerwice, są zaburzeniami psychicznymi, które rozpoznaje i leczy lekarz. Oprócz leków skuteczną formą leczenia jest również psychoterapia.
Pierwotne i wtórne zaburzenia lękowe
Zaburzenia lękowe, o których będzie mowa w tym artykule, mają charakter problemów pierwotnych, co znaczy, że nie są one wynikiem innych problemów zdrowotnych lub schorzeń. Należy mieć jednak na uwadze, że osoba w starszym wieku może cierpieć na choroby somatyczne i neurologiczne, które powodują zmiany zmiany w strukturze mózgu, albo choroby somatyczne, które mogą wpływać na funkcjonowanie mózgu.
Chorobami, które powodują powstawanie zmian w strukturze mózgu, są na przykład: otępienie, choroba Parkinsona, udar mózgu. Choroby somatyczne, które mogą powodować zaburzenia funkcji mózgu, to między innymi: miażdżyca, zaburzenia hormonalne w chorobach tarczycy, cukrzyca. W takich sytuacjach może również dochodzić do objawów lękowych jako powikłań tych schorzeń.
Lęk w otępieniu
Przykładem choroby, w której dochodzi do niszczenia i zanikania w mózgu komórek nerwowych, jest otępienie – najczęściej choroba Alzheimera. W otępieniu u około 70% osób może występować lęk, przy czym jest to nie choroba, a objaw lękowy – objaw psychiatryczny choroby neurodegeneracyjnej, jaką jest otępienie. Osoby takie najczęściej wypowiadają obawy, że wydarzy się coś złego, ale nie potrafią powiedzieć, czego się boją. Oprócz takich nieuzasadnionych obaw w otępieniu mogą występować różne fobie albo poczucie zagrożenia.
Nerwice w czasie całego życia
Nerwice mogą zaczynać się w wieku podeszłym, ale może mieć miejsce również sytuacja, w której chory cierpi na nerwicę od dziecka lub zaczął chorować w wieku dorosłym i ma jej nawroty przez całe pozostałe życie, także w wieku podeszłym. Poznanie objawów zaburzeń lękowych może pomóc rozpoznać je u siebie i ewentualnie skłonić do rozmowy z lekarzem psychiatrą. Psychiatry nie należy się bać – to lekarz jak każdy inny, który chce pomagać żyć zdrowo i w poczuciu pełnego dobrostanu.
Fobie
Fobia to lęk zwykle związany z byciem w danej sytuacji, ale również pojawiający się na myśl o tej sytuacji. Osoba z fobią unika tej sytuacji bądź obiektu, co w większości przypadków prowadzi do znacznego upośledzenia codziennego funkcjonowania.
Jest bardzo wiele fobii. W agorafobii chory unika na przykład otwartej przestrzeni, ale też znalezienia się w tłumie ludzi i samotnego oddalania się od miejsca zamieszkania. Nawet gdy osobie z fobią towarzyszy ktoś bliski, nadal niemożliwe jest oddalanie się na większą odległość, np. wyruszenie w wakacyjną podróż.
Fobia społeczna
W fobii społecznej ludzie boją się znaleźć w jakiejkolwiek sytuacji spotkania z innym człowiekiem bądź ludźmi. Może to być nawet najbliższa osoba. Kiedy są w takiej sytuacji, czują się oceniani i zachowują się sztywno, starając się kontrolować swoje wypowiedzi i zachowanie w obawie przed wyśmianiem lub przed kompromitacją. Wielu chorym fobia społeczna uniemożliwia dalsze kształcenie lub sprawowanie ważnych funkcji. Starsza osoba cierpiąca na agorafobię lub fobię społeczną może izolować się społecznie, co może prowadzić do wyobcowania, a nawet zaniedbania codziennych potrzeb.
Fobie proste
Istnieje prawie 200 fobii specyficznych, związanych np. z liczbą trzynaście, pająkami, myszami, zamkniętymi pomieszczeniami, ogniem, piorunami, wysokością, bólem, widokiem krwi czy obcokrajowcami. Co ważne, oprócz unikania lękowi jako przeżyciu psychicznemu towarzyszą zawsze dolegliwości somatyczne. W sytuacji silnego przeżycia może na przykład pojawiać się uczucie zatykania w gardle albo przyspieszone bicie serca. Nasze ciało przeżywa emocje razem z nami. Te fizyczne objawy lęku stale towarzyszą sytuacjom fobicznym, uprzykrzając codzienne życie.
Lęk napadowy
W lęku napadowym człowiek przeżywa skrajną panikę – trudno wyobrazić sobie większy lęk niż panika. Zwykle dzieje się to bez żadnej przyczyny i bez względu na sytuację. Z powodu licznych fizycznych objawów lęku osoby cierpiące na lęk napadowy myślą zwykle, że mają zawał bądź udar albo że umierają. Wzywają pogotowie, czasem kilka razy dziennie. Na izbie przyjęć szpitala robione są badania, wszystko jest w porządku, a po kilku takich wezwaniach lekarz na izbie sugeruje konsultację z psychiatrą. Ludzie, a szczególnie osoby starsze, często traktują kontakt z psychiatrą jako coś wstydliwego. Niesłusznie!
Lęk uogólniony
W lęku uogólnionym natężenie niepokoju nie jest tak ekstremalne jak w napadach lęku, jednak lęk, napięcie i ciągłe martwienie towarzyszą człowiekowi od momentu przebudzenia aż do zaśnięcia. Żeby rozpoznać ten rodzaj nerwicy, dodatkowo muszą u takiej osoby występować co najmniej cztery fizyczne objawy lęku.
Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne
W nerwicy natręctw pacjent skarży się na natrętne myśli, wyobrażenia, czynności lub impulsy. Nie może się tym natręctwom oprzeć, a kiedy je wykonuje, przez chwilę odczuwa ulgę. Następnie napięcie znowu rośnie, czasem nie do wytrzymania, i znowu zmusza człowieka do powtarzania myśli lub rytuałów zachowań. Ludzie z nerwicą natręctw tracą całe godziny, wychodząc z domu i sprawdzając kilkadziesiąt razy, czy zamknęli drzwi, albo myjąc dłonie bez końca, czasem używając do tego kilku mydeł lub różnych płynów odkażających. Niektóre impulsy mogą być niebezpieczne, na przykład impuls, żeby wylać na kogoś kawę, albo impuls, żeby wyskoczyć przez okno.
Reakcje na silny stres
Osoby, które przeszły silną traumę, często przeżywają szok. Mogą na przykład uciec z miejsca zdarzenia, targnąć się na życie albo wpaść w osłupienie i nie reagować na nic. Nazywamy to ostrą reakcją na stres. W zespole stresu pourazowego osoby przetrzymywane na przykład jako zakładnicy w areszcie albo osoby po wypadkach komunikacyjnych nie mogą potem latami dojść do siebie. Wystarczy wspomnieć o ludziach, którzy przeżyli obóz koncentracyjny – przez resztę życia obawiali się cały czas, że po nich przyjdą, i nosili skórki chleba w kieszeniach. Sytuacja traumatyczna wraca ciągle w koszmarach, bardzo żywych wspomnieniach, a osoby te unikają miejsc i sytuacji kojarzących się ze stresem.
Zaburzenia dysocjacyjne
W zaburzenia dysocjacyjnych osoba po przeżyciu silnego stresu może okresowo stracić wzrok lub słuch. To reakcja obronna człowieka; dysocjacja jest jednym z mechanizmów obronnych psychiki. W czasie wojen opisywano głuchotę i ślepotę frontową – były to właśnie zaburzenia dysocjacyjne. Osoba z tą nerwicą może również stracić pamięć całego stresującego zdarzenia. Zaburzenia dysocjacyjne mogą też przybrać kształt napadu rzekomopadaczkowego. Psychika człowieka, uciekając przed stresem, może tworzyć także nowe osobowości, jak w filmach o osobowości mnogiej. Inspiracją dla nich jest psychiatria i właśnie zaburzenia dysocjacyjne.
Zaburzenia somatyzacyjne
W zaburzeniach somatyzacyjnych pacjenci nieustannie, przez co najmniej 2 lata skarżą się na różne dolegliwości fizyczne bez powodu. Są to objawy fizyczne lęku, oni jednak myślą, że to jakaś choroba somatyczna. Chodzą do różnych lekarzy, często do wielu naraz; potrafią przemierzać setki kilometrów, szukając nowego lekarza, energoterapeuty czy innego uzdrowiciela. Biorą wiele leków i domagają się wciąż nowych badań. Negatywny wynik badania uspokaja ich na 2-3 tygodnie, jednak dolegliwości trwają, więc myślą, że może był to błąd laboratorium, i zaczynają od nowa. Osobom cierpiącym na zaburzenia somatyzacyjne trudno uwierzyć, że ich dolegliwości są psychogenne.
Hipochondria
Nieco podobna do zaburzeń somatyzacyjnych jest hipochondria. W tej nerwicy pacjent wierzy, że ma konkretną chorobę, i nie przyjmuje żadnych zapewnień czy dowodów, że tak nie jest. Może to być wiara w stwardnienie rozsiane, AIDS czy nowotwór. Hipochondria to jedna z najtrudniejszych do leczenia nerwic. Jak zmienić w człowieku przekonanie, w które wierzy w 100 procentach? Taka osoba musi sama przestać w to wierzyć.
Neurastenia
W neurastenii ludzie są ciągle zmęczeni, wyczerpani fizycznie i psychicznie. Boli ich całe ciało, a odpoczynek czy urlop nie przynoszą ulgi. Nie potrafią odpocząć ani skutecznie się zregenerować. Czasami neurastenię nazywa się również zespołem przewlekłego zmęczenia albo zespołem wypalenia zawodowego. Nie są to jednak nazwy medyczne. Określają one przedłużającą się, wielomiesięczną, a nawet wieloletnią neurastenię.
Zespół depersonalizacyjno-derealizacyjny
W zespole depresonalizacyjno-derealizacyjnym pacjent ma wrażenie zmiany swojej osoby albo otaczającego go świata.
W przypadku wystąpienia objawów zaburzeń lękowych warto porozmawiać z psychiatrą.
Nigdy nie jest za późno, żeby wyleczyć nerwicę.
