Zespół stopy cukrzycowej to powikłanie, z powodu którego rocznie ok. 9 tys. pacjentów z cukrzycą ma wykonywaną amputację części stopy, całej stopy lub nawet całej nogi. W roku 2018 amputacje wykonywane u pacjentów z cukrzycą (niezwiązane z nowotworami, urazami, działaniem czynników zewnętrznych) stanowiły ponad 60% wszystkich przeprowadzonych amputacji Polsce (dane z Raportu NFZ o zdrowiu. Cukrzyca, 2019).
Oczywiście nie każdy przypadek stopy cukrzycowej kończy się amputacją. Powikłanie to może występować w bardzo różnym nasileniu. O stopie cukrzycowej świadczą nie tylko otwarte rany, ale też takie zmiany jak brak wyczuwalnego tętna na tętnicy grzbietowej stopy czy nocne bóle stóp. Na wszystkie objawy stopy cukrzycowej trzeba zwracać uwagę, ponieważ powikłanie to w krótkim czasie może przekształcić się w bardzo poważny problem, zagrażający zdrowiu i życiu pacjenta.
Co to jest stopa cukrzycowa?
Stopa cukrzycowa to określenie dla różnych zmian patologicznych, które powstają na stopach wskutek uszkodzenia nerwów, więzadeł oraz upośledzenia krążenia u pacjentów z długotrwałą cukrzycą. Wśród zmian typowych dla stopy cukrzycowej wymienia się: infekcje, modzele (zgrubienie warstwy rogowej naskórka), owrzodzenia, artropatię neurogenną (stawy Charcota) oraz destrukcję tkanek głębokich.
- Infekcja – jest to stan wtargnięcia drobnoustrojów do organizmu człowieka. W przypadku stopy cukrzycowej pod tym pojęciem rozumie się zakażenie rany na stopie, które musi zostać potwierdzone poprzez badania bakteriologiczne (hodowlę bakterii pobranych z rany) lub inne testy diagnostyczne.
- Modzel – zmiana powstająca w miejscach największego nacisku na stopę. Modzele najczęściej tworzą się na podeszwie stopy lub w miejscu bezpośredniego kontaktu stopy z obuwiem. Zmiana ta jest zgrubieniem naskórka, koloru żółtego o nieostrych granicach ze zdrową tkanką. Może pojawiać się także u osób, które nie chorują na cukrzycę, jednak wśród diabetyków modzele pojawiają się znacznie częściej niż u osób bez cukrzycy. Nieodpowiednio usuwane bądź nieusuwane, mogą doprowadzić do pęknięć skóry, powstawania głębokich ran, które mogą zostać zainfekowane itp.
- Owrzodzenie – uszkodzenie skóry sięgające od jej powierzchownych warstw do głębszych tkanek. Powstaje w wyniku pierwotnego uszkodzenia, które powikłane jest procesem zapalnym lub martwiczym. Czynnikiem sprzyjającym powstaniu owrzodzenia jest przedłużony proces gojenia ran, który jest charakterystyczny dla osób chorujących na cukrzycę.
- Artropatia neurogenna (stawy Charcota) – strukturalne deformacje stopy obejmujące takie zmiany, jak palce młoteczkowane, podwichnięcie stawu palucha. Najczęściej proces chorobowy dotyka stawów stępno-śródstopnych, co doprowadza do znacznej deformacji kształtu stopy. Skutkuje to upośledzeniem sprawności fizycznej i często uniemożliwia samodzielne poruszanie się.
Jak powstaje stopa cukrzycowa?
Wszystkie powikłania przewlekłe cukrzycy powstają na skutek zbyt wysokich poziomów cukru we krwi. Nie inaczej jest ze stopą cukrzycową. Utrzymujące się hiperglikemie prowadzą do zmian miażdżycowych i do neuropatii nerwów obwodowych. Dopiero na bazie tych powikłań, w wyniku urazów oraz nieprawidłowej pielęgnacji, rozwija się stopa cukrzycowa:
- stopa cukrzycowa neuropatyczna,
- stopa cukrzycowa niedokrwienna,
- stopa cukrzycowa mieszana.
Najczęściej występującym typem zespołu stopy cukrzycowej jest stopa neuropatyczna, która stanowi około 65% przypadków. Stopa niedokrwienna, inaczej naczyniowa, występująca w około 15–20% przypadków. Wyróżnia się także postać mieszaną, w której neuropatii towarzyszą cechy niedokrwienia.
W wyniku neuropatii obwodowej zostają osłabione mięśnie utrzymujące prawidłowy kształt i sklepienie stopy. Na szerokiej i płaskiej powierzchni stopy powstają nieprawidłowe miejsca ucisku. Tworzą się modzele i pęknięcia skóry, które prowadzą do infekcji bakteryjnych, do zakażeń i owrzodzeń.
Ponadto neuropatia czuciowa (zaburzenia czucia bólu, temperatury i dotyku) naraża pacjenta na powstawanie urazów. Osoba, która ma zniesione czucie w stopach z powodu neuropatii, może poparzyć sobie skórę, poważnie się zranić w stopę, przebić stopę na wylot – i nie czuć z tego powodu żadnego bólu. Tak powstałe zmiany noszą nazwę stopy cukrzycowej neuropatycznej.
Z kolei stopa cukrzycowa niedokrwienna powstaje w wyniku miażdżycy tętnic kończyn dolnych. Niedostateczne krążenie krwi, a co za tym idzie niedostateczne dotlenienie i dożywienie tkanek prowadzi do miejscowej osteoporozy, zapalenia kości i szpiku, martwicy, złamań, zwichnięć stawów i w efekcie do znacznego zniekształcenia stopy.
Stopa cukrzycowa neuropatyczna – objawy
Najbardziej typowymi objawami stopy neuropatycznej są:
- poważne, ale bezbolesne uszkodzenia (rany),
- bóle neuropatyczne, które nasilają się w nocy (w pozycji leżącej), brak dolegliwości bólowych podczas ruchu; bóle neuropatyczne to uczucie drętwienia, pieczenia, kłucia w stopach, ból tępy lub przeszywający; niekiedy występuje przeczulica – delikatny dotyk np. pościeli sprawia ból,
- kołyszący chód.
Podczas podstawowego badania stóp przez diabetologa lub podologa, w przypadku stopy neuropatycznej:
- na tętnicy grzbietowej jest wyczuwalne tętno,
- brak czucia wibracji,
- brak odczuwania zimna i ciepła,
- upośledzenie czucia głębokiego.
Jak wygląda stopa cukrzycowa powstała w wyniku neuropatii?
- skóra na stopie jest ciepła i różowa,
- brak potliwości,
- skóra stóp przesuszona, stwardniała,
- występują modzele i nagniotki,
- występują zniekształcenia stóp, wynikające z uszkodzeń kości i ścięgien, zaników mięśni.
Stopa cukrzycowa niedokrwienna – objawy
Niedokrwienie w cukrzycy dotyczy przeważnie kończyn dolnych. Przyczyną uszkodzenia stopy są zmiany miażdżycowe w dużych naczyniach i jej niedostateczne ukrwienie.
Najbardziej typowymi objawami stopy niedokrwiennej są:
- chromanie przestankowe (ból mięśni kończyn dolnych występujący w trakcie wysiłku i ustępujący po odpoczynku),
- bóle stóp w ruchu i w spoczynku.
Podczas podstawowego badania stóp przez diabetologa lub podologa, w przypadku stopy niedokrwiennej stwierdza się:
- brak tętna na tętnicy grzbietowej stopy,
- czucie niezmienione.
Jak wygląda stopa cukrzycowa powodowana niedokrwieniem?
- skóra stóp jest zimna, gładka i lśniąca,
- występuje potliwość stóp,
- struktura kości jest prawidłowa,
- stopy wyglądają na sine, występują „niebieskie” palce,
- przy uniesieniu kończyny skóra wyraźnie blednie,
- zanik podskórnej tkanki tłuszczowej,
- utrata włosów na palcach i grzebiecie stopy,
- pogrubienie paznokci,
- grzybica paznokci,
- skłonność do powstawania zmian martwiczych.
Leczenie stopy cukrzycowej
Stopę cukrzycową neuropatyczną i niedokrwienną leczy się innymi metodami, dlaczego przed rozpoczęciem terapii konieczne jest postawienie właściwej diagnozy.
Jeśli zmiany w obrębie stóp wynikają z neuropatii, konieczne jest odciążanie stopy, co wiąże się z nawet kilkumiesięcznym unieruchomieniem pacjenta. W przypadku zmian wynikających z miażdżycy nie ma konieczności odciążania stopy, wręcz przeciwnie, pacjent powinien być w ruchu, by pobudzać krążenie.
W zależności od stanu stopy:
- wycina się ogniska martwicze,
- walczy się z zakażeniami,
- udrażnia się zwężone naczynia krwionośne, aby usprawnić przepływ krwi (tzw. rewaskularyzacja),
- stosuje się leki zmniejszające lepkość krwi, aby mogła ona łatwiej dotrzeć do chorych struktur.
Stwierdzenie zespołu stopy cukrzycowej jest wskazaniem do insulinoterapii u pacjentów, którzy dotychczas byli leczenia lekami doustnymi. Aby leczenie miało szansę przynieść spodziewany efekt, konieczne jak najlepsze unormowanie cukrów, w czym pomaga insulina.
Leczenie szpitalne stopy cukrzycowej jest bardzo czasochłonne, może trwać nawet kilka miesięcy. Niestety wiele przypadków zainfekowanej stopy cukrzycowej jest nie do uratowania – dochodzi do amputacji.
Profilaktyka stopy cukrzycowej – niezbędnik diabetyka
By ograniczyć ryzyko stopy cukrzycowej, każdy diabetyk powinien:
- unormować glikemie, unikać wahań glikemii,
- prowadzić zdrowy tryb życia, być aktywnym, unikać używek,
- nosić odpowiednio dobrane, przewiewne i wygodne obuwie,
- codziennie kontrolować stan stóp, a w razie zauważenia zmian, ran, odbarwień, otarć pilnie skonsultować się z lekarzem,
- nie chodzić boso,
- paznokcie skracać najlepiej pilnikiem,
- na suchą, zrogowaciałą skórę stosować kremy z mocznikiem (nie należy stosować preparatów z zawartością kwasów ani usuwać zrogowaciałego naskórka ostrymi narzędziami),
- nie rozgrzewać stóp, myć je codziennie w wodzie o temperaturze nie wyższej niż 37 stopni i dokładnie je osuszać,
- nie stosować długich kąpieli stóp (sprzyja to wnikaniu bakterii i grzybów w głąb naskórka).
Kremy do stóp
Skóra stóp diabetyków często jest przesuszona i zgrubiała. Nie poci się. Aby utrzymywać ją w dobrej kondycji i zachować jej elastyczność, konieczne jest regularne nawilżanie i natłuszczanie skóry. Składnikiem kremów do stóp dla diabetyków często jest mocznik, który w niższym stężeniu ma właściwości nawilżające, a w wyższym – złuszczające.
Preparaty do dezynfekcji i opatrywania ran
Każde przerwanie ciągłości skóry na stopie u osoby chorującej od wielu lat na cukrzycę może przekształcić się w trudno gojącą się ranę. Dlatego tak ważne jest, by każda, nawet najmniejsza rana na stopie została zdezynfekowana i odpowiednio zabezpieczona. Pacjenci z cukrzycą powinni mieć w apteczce preparat do dezynfekcji oraz opatrunki do zabezpieczenia rany i utrzymania jej w sterylnych warunkach.
Opatrunki specjalistyczne na stopę cukrzycową
Zmiany martwicze na stopie, owrzodzenia, głębokie pęknięcia skóry, infekcje wymagają specjalistycznego leczenia (interwencji chirurga lub podologa), a następnie stosowania różnego rodzaju opatrunków specjalistycznych, dobranych do charakteru urazu. W aptekach można znaleźć rożnego rodzaju opatrunki (ze srebrem, hydrożelowe, piankowe) przyspieszające gojenie ran na stopie cukrzycowej.
