Tabletka „dzień po” – kiedy ją przyjąć i jaka jest skuteczność? Wyjaśniamy działanie antykoncepcji awaryjnej

Czym jest tabletka dzień po?

Antykoncepcja awaryjna, w postaci tabletki dzień po, to doraźna metoda zmniejszająca nawet o 95% – jeśli zostanie zastosowana w ciągu 5 dni po stosunku płciowym – szanse na owulacje, a tym samym zajście w nieplanowaną ciążę. Zwykle jest stosowana w przypadku, gdy:

• zawiodą metody barierowe (tzn. w trakcie stosunku nastąpi zsunięcie się lub pęknięcie prezerwatywy),
• zostanie pominięta doustna antykoncepcja hormonalna,
• odklei się lub przesunie antykoncepcyjny plaster transdermalny,
• wypadnie wkładka wewnątrzmaciczna,
• nastąpi stosunek bez zabezpieczenia.

Jak działa tabletka dzień po? Mechanizm zapobiegania nieplanowanej ciąży

Zanim dojdzie do zapłodnienia, plemnik musi najpierw dotrzeć do komórki jajowej – tak powstaje zarodek. Po kilku dniach (w zależności od momentu cyklu miesiączkowego) dochodzi do jego zagnieżdżenia się w endometrium, czyli błonie śluzowej macicy. Dopiero ten moment z perspektywy medycznej jest początkiem ciąży. Aby zastopować ten proces, wymagane jest zastosowanie antykoncepcji awaryjnej. Jak więc dokładnie działa tabletka dzień po?

Mechanizm działania antykoncepcji awaryjnej polega na zahamowaniu lub opóźnieniu owulacji, zanim jeszcze dojdzie do uwolnienia komórki jajowej. Chociaż brzmi to nieskomplikowanie, z punktu widzenia medycyny jest to precyzyjny proces, którego zadaniem jest zablokowanie piku LH (hormonu luteinizującego) odpowiadającego właśnie za jajeczkowanie.

Rodzaje antykoncepcji awaryjnej

Na polskim rynku dostępne są dwa wiodące rodzaje tabletki dzień po, które porównujemy w poniższej tabeli.

Substancja czynna	Lewonorgestrel (LNG)	Octan uliprystalu (UPA)
Rekomendowany czas przyjęcia preparatu	Najlepiej w ciągu 12-24 godzin po stosunku, maksymalnie do 72 h	Do 120 godzin po stosunku płciowym
Substancje pomocnicze	Skrobie, krzemionka, laktoza, stearynian magnezu, talk	Powidon, laktoza, stearynian magnezu
Sposób przyjęcia tabletki	Doustnie	Doustnie

Zarówno leki zawierające lewonorgestrel, jak i octan uliprystalu, to skuteczne tabletki dzień po, które dostępne są w Polsce wyłącznie na receptę. Choć najlepiej udać się po nie do ginekologa, to gdy w grę wchodzi czas, wystawić zlecenie na ich zakup może także lekarz dowolnej specjalizacji podczas wizyty w przychodni lub za pośrednictwem legalnie działających platform wydających e-recepty.

Co wpływa na skuteczność antykoncepcji awaryjnej?

Choć skuteczność antykoncepcji awaryjnej jest statystycznie wysoka, nie jest wartością stałą i zależy od czynników, takich jak czas przyjęcia tabletki, interakcje z innymi lekami, a nawet wskaźnik masy ciała, czyli BMI.

1. Czas zażycia tabletki od stosunku – to bezdyskusyjnie najważniejszy element, który określa, czy tabletka dzień po zdąży skutecznie zadziałać w organizmie kobiety. Oczywiście najwyższą skuteczność osiągają preparaty zażyte w ciągu pierwszej doby od niezabezpieczonego seksu, jednak Escapelle deklaruje działanie do 72 godzin, a EllaOne nawet do 5 dób.
2. Wskaźnik masy ciała (BMI) – badania medyczne dowodzą, że u kobiet z problemem otyłości (BMI ≥30) tabletki dzień po mogą okazać się mniej skuteczne w porównaniu do kobiet o mieszczącej się w normie masie ciała. Wynika to z tego, że u kobiet mierzących się z nadwagą stężenie leku w krwi może być zbyt niskie, by substancje czynne zadziałały tak, jak powinny. Jak wskazuje WHO, nie oznacza to jednak, że tej grupie pacjentek należy odmawiać podania antykoncepcji awaryjnej.
3. Interakcje z innymi lekami – tabletki dzień po mogą wchodzić w negatywne oddziaływanie z innymi przyjmowanymi preparatami. Mowa najczęściej o lekach pobudzających aktywność CYP3A4 (ryfampicyna, fenytoina, fenobarbital, karbamazepina, efawirenz, fosfenytoina, newirapina, okskarbazepina, prymidon, ryfabutyna, ziele dziurawca). Zawsze przed przyjęciem tabletki, trzeba zapoznać się z ulotką dołączoną do opakowania i najlepiej skonsultować się z farmaceutą, który oceni możliwości interakcji między środkami.
4. Wymioty i zaburzenia wchłaniania w przewodzie pokarmowym – skuteczność antykoncepcji awaryjnej zależy również od tego, czy substancja czynna zdąży przedostać się z układu pokarmowego do krwiobiegu. Jeśli w czasie 3 godzin od połknięcia tabletki wystąpią wymioty lub ostra biegunka, istnieje ryzyko, że dawka leku została wydalona. W takim przypadku wskazane jest jak najszybsze przyjęcie kolejnej tabletki.

Czy tabletka dzień po przerywa ciążę?

To jeden z najczęściej powielanych mitów, dlatego trzeba wyjaśnić, że stosowanie antykoncepcji awaryjnej w żadnym wypadku nie przerywa istniejącej ciąży. Tabletka dzień po i aborcja farmakologiczna to dwie zupełnie inne metody. Ta pierwsza hamuje owulację i zapobiega powstaniu ciąży, natomiast drugą stosuje się już po momencie zapłodnienia i zagnieżdżenia zarodka.

Wokół pigułek dzień po narosło także wiele innych przekonań, które są fałszywe. Przedstawiamy te najpopularniejsze, przywracając dyskusji o nich merytoryczne spojrzenie.

Mit	Fakt
Pigułka dzień po powoduje bezpłodność	Nie ma danych, które wskazywałyby na korelację między zażyciem pigułki dzień po a bezpłodnością. Po zażyciu leku szanse na zajście w ciąży w przyszłości są dokładnie takie same jak wcześniej.
Tabletka „dzień po” chroni przed ciążą również podczas kolejnych stosunków	Antykoncepcja awaryjna działa wyłącznie wstecz, tzn. nie ma żadnego wpływu na płodność kobiety oraz przyszłe poczęcie.
Pigułka dzień po chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową	Tabletka dzień po zabezpiecza jedynie przed nieplanowaną ciążą i w żaden sposób nie chroni przed chorobami.

Możliwe działania niepożądane antykoncepcji postkoitalnej

Jak każdy środek leczniczy, również pigułka dzień po może powodować różne skutki uboczne. Są to jednak reakcje o charakterze przejściowym, które zwykle ustępują samoistnie w ciągu 48 godzin. Najczęstsze z nich to:

• bóle głowy,
• nudności i inne dolegliwości ze strony układu pokarmowego,
• plamienia i krwawienia w środku cyklu miesiączkowego,
• przesunięcie terminu miesiączki,
• tkliwość piersi,
• zawroty głowy,
• zaburzenia nastroju.

Co zrobić, jeśli mimo przyjęcia tabletki dzień po, miesiączka się opóźnia?

Opóźnienie menstruacji po zażyciu antykoncepcji awaryjnej w postaci tabletki dzień po zdarza się stosunkowo często i jest skutkiem bezpośredniej ingerencji w układ hormonalny, który określa fazy cyklu miesiączkowego. Choć w większości przypadków przesunięcie terminu okresu o kilka dni jest normą, to przedłużający się brak krwawienia miesiączkowego, przykładowo o ponad tydzień, naturalnie wywołuje niepokój. Ostatecznie trzeba mieć świadomość, że żadna metoda zapobiegania ciąży, w tym pigułka dzień po, nie daje stuprocentowej pewności, że nie dojdzie do zapłodnienia – zwłaszcza jeśli tabletka została przyjęta później, niż zalecono w ulotce.

W wypadku opóźnienia miesiączki o 7 dni w pierwszej kolejności warto wykonać test ciążowy, który wykluczy potencjalną ciążę, a dopiero później udać się na konsultację ginekologiczną, by lekarz mógł ocenić stan zdrowia i zaproponować następne działania.

Najważniejsze informacje o pigułce dzień po

Antykoncepcja awaryjna w postaci tabletki dzień po to skuteczne i przebadane klinicznie narzędzie stworzone z myślą o sytuacjach kryzysowych. Pigułka nie ma działania wczesnoporonnego ani aborcyjnego – jej jedynym zadaniem jest opóźnienie owulacji, aby nie dopuścić do spotkania plemnika z komórką jajową. Najważniejszą kwestią dotyczącą jej zastosowania jest czas – im szybciej zostanie przyjęta, tym większa jest jej skuteczność.

Tabletka dzień po nie przerywa istniejącej ciąży, nie wpływa na przyszłą płodność i nie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową. Pozostaje natomiast skutecznym preparatem, który pozwala ograniczyć ryzyko ciąży w sytuacjach, gdy standardowe zabezpieczenie zawiedzie lub nie zostanie zastosowane.