Wymienniki białkowo-tłuszczowe – jak je policzyć i zastosować w praktyce?

Wpływ na glikemię białek i tłuszczów z posiłku zaobserwowano już pod koniec lat 90. Dzieci, które były podłączone do pomp insulinowych, po kolacji obfitującej w białka i tłuszcze miały najczęściej podwyższoną glikemię na czczo. Tych obserwacji dokonała prof. Ewa Pańkowska na oddziale diabetologii dziecięcej w Warszawie. Efektem było opracowanie systemu wymienników białkowo- tłuszczowych (WBT), które ułatwiają diabetykom podawanie insuliny na posiłki bogate w białko i tłuszcz.

Czym są białka i tłuszcze?

Obok węglowodanów bardzo ważne źródło energii stanowią tłuszcze oraz białka. Proces trawienia i wchłaniania zarówno białka, jak i tłuszczów jest zdecydowanie dłuższy niż w przypadku węglowodanów, dlatego efekt ich wpływu na stężenie glukozy jest widoczny dopiero po ok. 3 godzinach.

Gdzie szukać białek i tłuszczów?

Każdy posiłek powinien być pełnowartościowy – tzn. zawierać białko, tłuszcze i węglowodany. Warto pamiętać, że niektóre produkty zawierają głównie białko, a niektóre głównie tłuszcze – przykładem jest pierś z kurczaka czy oliwa z oliwek. Istnieją też produkty, które zawierają oba te składniki, jak np. tłuste ryby, orzechy (białko występuje tutaj w nieco mniejszej ilości) czy produkty mleczne (zwykle z przewagą tłuszczu). 

Źródła białka i tłuszczu:

• mięso, ryby i jaja;
• produkty mleczne: sery twarogowe, żółte i pleśniowe, śmietany;
• oleje: rzepakowy, oliwa z oliwek, olej lniany, olej z nasion wiesiołka, olej kokosowy;
• masło extra, masło klarowane;
• awokado, migdały i orzechy: włoskie, laskowe, brazylijskie, nerkowca;
• ziarna: chia, sezam, słonecznik, dynia.

Czym są wymienniki białkowo-tłuszczowe?

Wymiennik białkowo-tłuszczowy (WBT) to ilość białka, tłuszczu bądź razem – białka i tłuszczu, która wynosi 100 kcal. Aby wyliczyć wymiennik WBT, należy oszacować, ile kalorii z białka i tłuszczu znajduje się w produkcie, wiedząc że 1 g białka to 4 kcal, a 1 g tłuszczu to 9 kcal.

1 WBT = 100 kcal pochodzących z białka i tłuszczów

Kto powinien stosować wymienniki białkowo-tłuszczowe?

Liczenie wymienników białkowo-tłuszczowych zaleca się przede wszystkim osobom z cukrzycą leczonym pompą insulinową. Pacjent, który spożywa w posiłku białka i tłuszcze w ilości powyżej 100 kcal (1 WBT), powinien poprzez pompę podać insulinę bolusem przedłużonym (lub złożonym, gdy w posiłku są również węglowodany).

Jak obliczyć WBT?

Jest to bardziej skomplikowane, niż wyliczanie wymienników węglowodanowych, ponieważ w tym przypadku należy rozbić produkty na poszczególne składowe.

Jak zatem zacząć? Musimy wiedzieć, że:

• 1 WBT = 100 kcal z białka i tłuszczów (lub tylko z białka/tłuszczów);
• 1 g tłuszczu = 9 kcal;
• 1 g białka = 4 kcal;

Aby pokazać, w jaki sposób liczy się WBT w posiłku, posłużymy się przykładem:

Na śniadanie spożywamy pieczywo razowe z masłem i polędwicą sopocką. Z pieczywa wyliczamy jedynie wymienniki węglowodanowe, natomiast z masła i polędwicy wyliczamy wymienniki białkowo-tłuszczowe. Przyjmijmy, że w posiłku mamy 10 g masła i 50 g polędwicy sopockiej.

Sięgamy do tabeli wartości odżywczych – z niej wiemy, że 100 g masła zawiera 82,5 g tłuszczu, a 100 g polędwicy sopockiej zawiera 19,9 g białka i 9 g tłuszczu. Wartości musimy przeliczyć tak, aby odnosiły się do gramatury w naszym posiłku. Wiemy zatem, że:

• 10 g masła to 8 g tłuszczu;
• 50 g polędwicy to 10 g białka i 5 g tłuszczu.

Korzystając ze wcześniejszych informacji, obliczamy, ile kalorii razem mają masło i polędwica: 8 g × 9 kcal + 10 g × 4 kcal + 5 g × 9 kcal = 157 kcal. Jest to wartość energetyczna naszego masła i polędwicy.

Obliczmy zatem WBT: 157 kcal / 100 kcal = ~1,5 WBT. Wymienniki białkowo-tłuszczowe warto policzyć z dokładnością do 0,5 WBT, by łatwiej było zaprogramować czas bolusa przedłużonego w pompie insulinowej.

Przelicznik: insulina – WBT

Tak jak w przypadku wymienników węglowodanowych przelicznik ten ustala lekarz diabetolog. U dzieci najczęściej podaje się tyle samo insuliny na 1 WBT co na 1 WW. U dorosłych natomiast zapotrzebowanie na insulinę na 1 WBT najczęściej jest mniejsze, wynosi 30–50% dawki na wymiennik węglowodanowy.

W jaki sposób programować bolus przedłużony w pompie insulinowej?

Najlepszą i najłatwiejszą metodą jest dodawanie dwóch godzin do wymiennika zawartego w produkcie. Dokładniej polega to na tym, że do WBT, jakie znajdują się w danym produkcie, dodajemy liczbę 2 – jako 2 godziny. W ten sposób otrzymujemy liczbę godzin, na jakie należy zaprogramować bolus w pompie insulinowej.

Załóżmy, że zjadamy makrelę zawierającą np. 2 WBT:
2 WBT + 2 h = 4 h. 4 godziny to czas, na jaki należy zaprogramować bolus w pompie insulinowej.

Analogicznie, zjadając pierś z kurczaka z dodatkiem oliwy z oliwek, które razem zawierają 1,5 WBT:
1,5 WBT + 2 h = 3,5 h. Programujemy bolus w pompie insulinowej na 3,5 godziny.

Liczenie WBT, szczególnie na początku, wydaje się trudne. Pamiętajmy, że waga kuchenna i tabele kalorii są tutaj niezbędne, a częste korzystanie z nich spowoduje, że w niedługim czasie liczenie WBT będzie równie łatwe co liczenie WW.

Autor: Redakcja