Zaburzenia pamięci u seniorów. Przyczyny problemów z pamięcią w podeszłym wieku

Zaburzenia pamięci w depresji

Przykładem schorzenia, w którym dochodzi do zaburzeń pamięci, są zaburzenia depresyjne. Osoby chore na depresję często skarżą się na trudności z zapamiętywaniem i przypominaniem sobie informacji. W depresji zaburzenia pamięci najczęściej dotyczą jednak pamięci świeżej i są konsekwencją problemów w skupieniu. Jeżeli nie możemy się na czymś skupić, nie możemy tego zapamiętać albo przypomnieć sobie potrzebnej informacji. Zaburzenia pamięci w depresji mają objawowy charakter – są jednym z wielu objawów depresji.

W artykule zostaną omówione dwie jednostki chorobowe, które same w sobie powodują zaburzenia pamięci i których początek rzeczywiście jest kojarzony z wiekiem podeszłym. Mowa o łagodnych zaburzeniach poznawczych oraz zespole otępiennym.

Pamięć natychmiastowa i świeża

W medycynie rozróżniamy kilka rodzajów albo poziomów pamięci, w znaczeniu przechowywania informacji: pamięć natychmiastową, pamięć świeżą oraz pamięć trwałą.

Pamięć natychmiastową nazywamy również pamięcią ikoniczną. Kiedy zobaczymy lub usłyszymy np. zdanie czy liczbę, przez kilkanaście sekund pamiętamy to wrażenie wzrokowe lub słuchowe tak, jak ono do nas dotarło. Możemy wtedy np. zapisać to albo skoncentrować się na tym i zapamiętać. Wtedy informacja przechodzi do pamięci świeżej, czyli czynnościowej. Ślady pamięciowe w pamięci czynnościowej utrzymują się dłużej, zwykle kilka, kilkanaście godzin. Takie czynnościowe ślady pamięciowe można stracić np. wskutek wstrząśnienia mózgu. Osoby, które w wyniku urazu doznały wstrząśnienia mózgu, nie potrafią sobie przypomnieć okresu bezpośrednio poprzedzającego uraz.

Pamięć trwała

Przekształcanie zapamiętanych informacji z pamięci czynnościowej do pamięci trwałej odbywa się w trakcie nocnego wypoczynku. Właśnie w tym czasie dochodzi do zamiany czynnościowych śladów pamięciowych na ślady pamięci trwale zapisane w postaci połączeń synaptycznych w sieci neuronowej mózgu. Te trwałe ślady pamięciowe mogą być przypominane sobie przez całe życie. Do zaburzeń pamięci trwałej dochodzi w wyniku choroby lub urazu niszczącego tkankę mózgową. Możemy wtedy bezpowrotnie utracić zgromadzone informacje, wspomnienia czy umiejętności. Jest oczywiście możliwe, by nauczyć się ich potem na nowo. 

Zespół amenstyczny

Przykładem choroby psychicznej, w której dochodzi do braku zdolności przekształcania pamięci czynnościowej w pamięć trwałą jest powikłanie uzależnienia od alkoholu – zespół amnestyczny, nazywany również zespołem Korsakowa.

W wyniku prawie zupełnego braku wchłaniania witaminy B1 w przewodzie pokarmowym osoby przewlekle nadużywającej alkoholu dochodzi, zwykle po długim czasie, do uszkodzenia struktur układu limbicznego w mózgu. Układ limbiczny jest związany z tworzeniem czynnościowych śladów pamięciowych i uczestniczy w przepisywaniu czynnościowych śladów pamięciowych na pamięć trwałą. Jeżeli dojdzie do jego uszkodzenia, wszystkie świeżo zapamiętane w czasie dnia informacje są tracone i po kilkunastu godzinach chory ich nie pamięta. Powstaje więc luka w pamięci, która z czasem się powiększa. W naturze nie ma próżni, więc psychika wypełnia tę lukę nieprawdziwymi wspomnieniami, które nazywamy konfabulacjami. Warto o tym wiedzieć, ponieważ nadużywanie alkoholu zdarza się również w podeszłym wieku i może mieć takie same konsekwencje jak u osób młodszych.

Problemy z pamięcią

Możemy mówić o trzech poziomach trudności z pamięcią:

• trudnościach z zapamiętywaniem,
• trudnościach w przechowywaniu informacji,
• trudnościach w przypominaniu sobie informacji.

W emocjach czy depresji dochodzi więc do problemów z zapamiętywaniem, we wspomnianym zespole amnestycznym – do problemów z przechowywaniem pamięci, a w otępieniu niemożliwe staje się przypomnienie sobie tego, co wcześniej wiedzieliśmy lub co umieliśmy robić. Nieco upraszczając, możemy powiedzieć, że ten rodzaj trwałej pamięci, który dotyczy naszych umiejętności radzenia sobie i reagowania na sytuacje, to pamięć proceduralna, a pamięć związana ze słowami, scenami i symbolami to pamięć deklaratywna.

Dwa schorzenia w wieku podeszłym, które są powodem zaburzeń pamięci, to łagodne zaburzenia poznawcze oraz zespół otępienny.

Łagodne zaburzenia poznawcze

Łagodne zaburzenia poznawcze zaczynają się zwykle po 60. roku życia. Przeważnie są one powiązane z problemami z kontrolą zachowania, myślenia i emocji, takimi jak trudności w panowaniu nad impulsami, huśtawkami emocjonalnymi, wybuchami złości, zbyt drobiazgowym i rozwlekłym myśleniem i mową czy z usztywnieniem poglądów i poczuciem, że wszystko wie się najlepiej.

Czytaj także: Miłorząb japoński (Ginkgo biloba) – właściwości, przeciwwskazania, skutki uboczne. Na co stosować miłorząb japoński?

Konsekwencje zaburzeń poznawczych

W łagodnych zaburzeniach poznawczych najczęściej dochodzi do zaburzeń pamięci trwałej, a konkretnie tego rodzaju pamięci, który jest związany z pamiętaniem scen, kontekstu oraz słów, czyli pamięci deklaratywnej. Te problemy mogą mieć nieprzyjemne konsekwencje, np. może dochodzić do fałszywego rozpoznawania i rozumienia sytuacji lub wypowiedzi, oskarżania przez chorego osób ze swojego otoczenia lub dopatrywania się w ich wypowiedziach i zachowaniach innych intencji, niż rzeczywiście mają. Z powodu nierozumienia kontekstu sytuacyjnego, spowodowanego przez zaburzenia tej pamięci, może nawet dochodzić do drobnych przestępstw w postaci np. kradzieży albo nieprzyzwoitych zachowań, najczęściej o podtekście seksualnym.

Zaburzenia krytycyzmu

Osoby z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi tracą umiejętność krytycznej oceny sytuacji. Mogą zachowywać się nierozsądnie lub ryzykownie i być niezdolne do nawiązywania i utrzymywania relacji z ludźmi. Sprzyja to ich wyobcowaniu, samotności i utracie wsparcia rodzinnego oraz społecznego. Czasami osoby te pogrążają się swoim świecie. Obraz świata, który rozumieją i spostrzegają wokół siebie, może być coraz bardziej niezgodny ze światem, który ich otacza; w końcu osoby te tracą kontakt z realnym światem. Oczywiście to sytuacja skrajna. Łagodne zaburzenia poznawcze mogą mieć różne nasilenie, ale nieleczone mogą narastać.

Początek choroby Alzheimera?

Łagodne zaburzenia poznawcze w części przypadków są fazą wstępną otępienia, najczęściej – choroby Alzheimera. Jednak u co najmniej 40% osób mogą utrzymywać się bez nasilania objawów przez długi czas. U małego procenta osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi stan może poprawić się samoistnie, a objawy mogą się nawet cofnąć.

Rozpoznanie łagodnych zaburzeń poznawczych

Żeby rozpoznać łagodne zaburzenia poznawcze, pacjent przez co najmniej 2 tygodnie powinien doświadczać:

• zaburzeń pamięci lub uczenia się albo
• problemów z koncentracją uwagi, albo
• trudności w rozwiązywaniu problemów i myśleniu abstrakcyjnym, albo
• trudności w rozumieniu słów, albo
• trudności w orientacji przestrzennej.

W zespole otępiennym zaburzenia pamięci są jednym z pierwszoplanowych objawów chorobowych. Drugim kluczowym objawem składającym się na otępienie są zaburzenia myślenia. Zaburzenia myślenia polegają na coraz większych trudnościach z logicznym myśleniem, osłabieniu zdolności do analizy i syntezy, coraz gorszym rozumieniu sytuacji, planowaniu i wykonywaniu działań. To zaburzenia myślenia razem z zaburzeniami pamięci doprowadzają do coraz większych trudności z funkcjonowaniem, które z czasem staje się niemożliwe bez opieki innych osób.

Zaburzenia pamięci w otępieniu

Zaburzenia pamięci w otępieniu mogą być:

• łagodne – kiedy pacjent nie wymaga pomocy innych w organizacji życia,
• umiarkowane – kiedy z powodu zakłóceń pamięci chory wymaga pomocy w codziennych czynnościach,
• umiarkowanie ciężkie – kiedy chory z powodu zaburzeń pamięci nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować.

W ciężkich zaburzeniach pamięci chory nie rozpoznaje najbliższych, traci też zasób słów i możliwość komunikacji.

Inne przyczyny problemów z pamięcią

Żeby rozpoznać otępienie, jego objawy muszą utrzymywać się co najmniej pół roku. Daje to możliwość przeprowadzenia diagnostyki różnicowej, ponieważ zaburzenia pamięci mogą być spowodowane również:

• chorobą naczyniową mózgu,
• AIDS,
• chorobą Parkinsona lub Huntingtona,
• wodogłowiem normotensyjnym,
• niedoczynnością tarczycy,
• niedoborem witaminy B12,
• niedoborem kwasu foliowego,
• nadmiernym stężeniem wapnia w surowicy krwi,
• nadużywaniem alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych.

Choroby z otępieniem

Znamy różne rodzaje chorób z otępieniem. Najczęstszym typem jest choroba Alzheimera. Rzadszymi przyczynami są:

• choroba Parkinsona,
• udar mózgu,
• choroba Huntingtona,
• choroba szalonych krów (choroba Creutzfeldta-jakoba),
• choroba Picka.

Otępienie dotyka około 1% osób w wieku 60-65 lat. W połowie przypadków przyczynę stanowi choroba Alzheimera. Warto dodać, że częstość otępienia rośnie z wiekiem. I tak w wieku powyżej 80 lat może ona występować nawet u jednej trzeciej osób. Rzadziej otępienie rozpoczyna się przed osiągnięciem wieku podeszłego. W ostatnich latach obserwujemy jednak coraz częstsze przypadki osób, u których otępienie rozwija się już po 50. roku życia. W Polsce zwyczajowo leczeniem otępienia zajmuje się neurolog, natomiast psychiatra zajmuje się leczeniem psychiatrycznych powikłań otępienia.