Zaparcie u dziecka (potocznie: zatwardzenie) to – obok wzdęć i bólów brzucha – jedne z najczęstszych dolegliwości ze strony jamy brzusznej. Najczęściej dotyczy dzieci w wieku od 2 do 4 lat, czyli w okresie nauki kontroli wypróżnień.
Czy to zaparcie?
Aby stwierdzić, czy dziecko cierpi na zaparcie, należy obserwować zarówno częstość wypróżnień, jak i konsystencję stolca. Objawami zaparć mogą być następujące stany:
- mniej niż 3 wypróżnienia tygodniowo,
- więcej niż jeden epizod zabrudzenia kałem tygodniowo (u dzieci kontrolujących oddawanie stolca),
- zablokowanie odbytnicy masami kałowymi (czasami masy te są nawet wyczuwalne przez powłoki brzuszne u małego dziecka),
- wydalanie stolca wielkości blokującej toaletę,
- wstrzymywanie oddawania stolca, co w efekcie prowadzi najczęściej do brudzenia się stolcem,
- ból podczas oddawania stolca.
Objawy zaparcia u niemowląt są szczególnie trudne w obserwacji, ponieważ często zdarza się, że maluchy (szczególnie poniżej 3 m.ż.) nawet oddając prawidłowy stolec, postękują i czerwienieją na twarzy. Problemy te ustępują po nabyciu koordynacji między mięśniami tłoczni brzusznej a zwieraczami odbytu, co najczęściej ma miejsce w drugim półroczu życia dziecka.
O konieczności pilnej diagnostyki z reguły decydują objawy dodatkowe (alarmowe), takie jak:
- wczesny początek zaparć (w wieku noworodkowym),
- opóźnione oddanie smółki (po 48 godzinach),
- niewystarczający przyrost masy i długości ciała dziecka,
- nasilona senność lub rozdrażnienie,
- wymioty,
- krwawienie z przewodu pokarmowego,
- inne współistniejące problemy zdrowotne (m.in. choroby tarczycy, kępka włosów lub znamię w okolicy krzyżowej kręgosłupa, zmniejszenie napięcia mięśniowego, blizny wokół odbytu).
Zaparcie u niemowlaka po mleku modyfikowanym
U noworodków zaparcia nie występują często, dlatego że większość z nich jest karmiona mlekiem matki – zmniejszenie częstości oddawania stolca u noworodka może być objawem niedożywienia. W przypadku niemowlaków niejednokrotnie występuje zmienny rytm wypróżnień – jeśli w tygodniu wystąpi mniej wypróżnień niż zwykle, zazwyczaj nie ma powodu do obaw. Problem zaparcia może się częściej pojawiać u dziecka karmionego mlekiem modyfikowanym. Przeważnie wynika to nie tyle z
wady takiego rozwiązania, co z błędów w przygotowaniu mieszanki.
W przypadku karmienia mlekiem modyfikowanym bardzo ważny jest wybór butelki (najlepiej wybrać taką, która w dotyku, napięciu i ruchu w czasie karmienia najbardziej przypomina pierś mamy) oraz odpowiednie przygotowanie mieszanki. W tym celu koniecznie należy stosować się do instrukcji na opakowaniu od producenta – jeśli w wodzie wymiesza się za dużo mleka w proszku, to przygotowany w ten sposób posiłek może być zbyt ciężkostrawny i skutkować zaparciem.
U dzieci karmionych mlekiem modyfikowanym można również zmienić mieszankę mleczną na mieszankę z dodatkiem oligosacharydów [GOS] i fruktooligosacharydów [FOS]. Czasami uporczywe zaparcia, szczególnie u dzieci poniżej 6 m.ż., mogą sugerować alergię na białko mleka krowiego.
Zaparcie u dzieci – przyczyny
Jakie mogą być przyczyny zaparć u dziecka?
Do przyczyn zaparć należą:
- niektóre leki (np. przeciwhistaminowe),
- wady przewodu pokarmowego (szczelina odbytu, zwężenie odbytu, guzy – np. potworniaki, wgłobienie jelita cienkiego),
- choroby mięśni gładkich,
- zaburzenia rozwojowe unerwienia przewodu pokarmowego (np. choroba Hirschsprunga),
- wady rdzenia kręgowego,
- choroby metaboliczne i endokrynologiczne (m.in. niedoczynność tarczycy, nadczynność przytarczyc, cukrzyca, zatrucie witaminą D),
- osłabienie mięśni szkieletowych (np. w porażeniu mózgowym, dystrofiach mięśniowych).
Najczęstszą przyczyną zaparć u małego dziecka jest jednak niewłaściwa dieta (szczególnie za mało błonnika i wody w diecie) lub przejście z karmienia piersią na sztuczne mieszanki, a także nadmierne spożycie mleka lub niedożywienie.
Zaparcia u dziecka – leczenie
Nie należy leczyć zaparcia u niemowlaka samodzielnie – podstawą leczenia zaparć u dziecka jest profesjonalna diagnoza specjalisty i wykluczenie poważniejszych chorób. Specjalista oceni również, czy są to zaparcia organiczne, czy czynnościowe. Wszystkie niepokojące symptomy (przede wszystkim ślady krwi w stolcu) należy zgłosić pediatrze, który oceni dietę dziecka.
Leki na zaparcia u dzieci
Przewlekłe zaparcia u dzieci to problem, który często wymaga długotrwałego leczenia farmakologicznego. Leki stosowane na zaparcia to m.in. leki działające osmotycznie (laktuloza, makrogole). Działanie leków osmotycznych polega na zatrzymaniu wody w jelicie – w ten sposób zmiękczana jest masa kałowa, dzięki czemu możliwe jest łatwiejsze wypróżnianie. Leki stosuje się regularnie w dawkach pozwalających na uzyskanie efektu w postaci 2–3 luźnych wypróżnień dziennie. Leczenie kontynuuje się przez kilka miesięcy (najczęściej w mniejszej dawce); potem można stopniowo odstawiać środki zmiękczające.
W przypadku zalegania w odbytnicy dużej ilości mas kałowych poza działającymi przeczyszczająco makrogolami stosowana jest wlewka doodbytnicza lub czopki glicerynowe. Decyzję o wyborze leczenia zawsze powinien jednak podjąć lekarz.
Dieta na zaparcia u dzieci
Zalecenia dietetyczne w przypadku starszych dzieci z problemem zaparć zazwyczaj polegają na włączeniu do jadłospisu pokarmów bogatych w błonnik: większej ilości surowych warzyw i owoców, zastąpieniu białego pieczywa ciemnym, wzbogaceniu diety w gruboziarniste kasze.
W diecie bogatoresztkowej przeciwwskazane są m.in. produkty zawierające garbniki (np. czekolada, mocna herbata, kakao), wzdymające (świeże pieczywo, gotowane kalafiory, kapusta, warzywa strączkowe oraz świeże ogórki) i ciężkostrawne (np. sery żółte i pleśniowe, smażone jajka, czerwone mięso). Chociaż skrajne odwodnienie może wywołać zaparcia, to zwiększona podaż płynów ma jedynie niewielki wpływ na leczenie zaparć. Częstym zaleceniem jest również zwiększenie aktywności fizycznej.
Podstawą leczenia u starszych dzieci jest również trening wypróżnień, polegający na regularnym uczęszczaniu do toalety o stałych porach dnia (po posiłkach). Ma on na celu wyćwiczenie u dziecka regularnego rytmu wypróżnień oraz wzmocnienie odruchów nerwowych koniecznych do prawidłowych wypróżnień.
Jeśli leczenie dietetyczne i farmakologiczne zaparć nie przynosi rezultatów, najczęściej konieczna jest konsultacja i diagnostyka gastroenterologiczna.
Autor: Jacek Krajl
