Zespół Aspergera jest zaburzeniem rozwojowym należącym do spektrum autyzmu i jako taki bywa często nierozumiany i mylnie diagnozowany. Trafnie – choć potocznie – nazywany jest łagodną odmianą autyzmu. Jego odkrywca, austriacki lekarz Hans Asperger, nadał temu zaburzeniu termin psychopatia autystyczna. Które cechy łączą, a które odróżniają te dwa zaburzenia?
Objawy zespołu Aspergera
Do głównych objawów świadczących o występowaniu zespołu Aspergera są zaliczane:
- zaburzenia interakcji społecznych;
- specyficzne zaburzenia mowy i języka – mowa jest bardziej „dorosła” i niedostosowana do normy wieku, chociaż rozwój mowy jest generalnie prawidłowy, co odróżnia zespół Aspergera od autyzmu;
- problemy w komunikacji niewerbalnej;
- rutynowe, powtarzalne, niezmienne zachowania;
- specjalistyczne, nierzadko bardzo zawężone zainteresowania, przyjmujące niekiedy postać obsesji na punkcie wybranej dziedziny;
- sporadycznie niezdarność ruchowa.
Wymienione w tych kryteriach diagnostycznych objawy mogą występować w różnym nasileniu. Przyjmuje się, że aby zdiagnozować zespół Aspergera orientacyjnie, muszą występować przynajmniej trzy powyższe objawy.
Zespół Aspergera w ICD-11 – ważna zmiana
Decyzją Światowej Organizacji Zdrowia od 1 stycznia 2022 r. obowiązuje nowa, jedenasta wersja Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-11). Państwa członkowskie WHO (w tym Polska) mają 5 lat, aby wdrożyć nową klasyfikację i dostosować ją do systemu krajowego. Według zapowiedzi Ministerstwa Zdrowia proces ten ma się zakończyć 30 czerwca 2023 r.; w tym okresie powstanie też oficjalne polskie tłumaczenie ICD-11. Do tego czasu w Polsce jest stosowana starsza klasyfikacja ICD-10.
ICD-11 wprowadza znaczące modyfikacje w kategorii zaburzeń neurorozwojowych, zmienia się bowiem nazewnictwo stosowane do opisu objawów i stopnia ich nasilenia. Nie są już używane takie nazwy, jak zespół Aspergera czy autyzm dziecięcy; zamiast tego w nowej klasyfikacji uwzględniono grupę „zaburzenia ze spektrum autyzmu” (ang. autism spectrum disorder, ASD). W jej ramach wyodrębniono 8 kodów, które uszczegóławiają główną diagnozę ze względu na występujące u pacjenta trudności w funkcjonowaniu.
Poniżej przedstawiamy, jak w ICD-11 są określane zaburzenia dotychczas nazywane zespołem Aspergera i autyzmem.
6A02 Zaburzenia ze spektrum autyzmu
- 6A02.0 Zaburzenie ze spektrum autyzmu bez upośledzenia rozwoju intelektualnego i z łagodnym upośledzeniem lub bez upośledzenia funkcjonalnego języka
- 6A02.1 Zaburzenie ze spektrum autyzmu z upośledzeniem rozwoju intelektualnego i z łagodnym upośledzeniem lub bez upośledzenia funkcjonalnego języka
- 6A02.2 Zaburzenie ze spektrum autyzmu bez upośledzenia rozwoju intelektualnego i z upośledzonym językiem funkcjonalnym
- 6A02.3 Zaburzenie ze spektrum autyzmu z upośledzeniem rozwoju intelektualnego i z upośledzonym językiem funkcjonalnym
- 6A02.4 Zaburzenie ze spektrum autyzmu bez upośledzenia rozwoju intelektualnego i z brakiem języka funkcjonalnego
- 6A02.5 Zaburzenie ze spektrum autyzmu z upośledzeniem rozwoju intelektualnego i z brakiem języka funkcjonalnego
- 6A02.6 Inne zaburzenia ze spektrum autyzmu
- 6A02.7 Zaburzenie ze spektrum autyzmu, nieokreślone
Uwaga! Podane polskie nazwy nie są oficjalnie przyjętym tłumaczeniem (jest ono dopiero w przygotowaniu).
Przyczyny występowania zespołu Aspergera
Wśród prawdopodobnych przyczyn występowania zespołu Aspergera wymienia się:
- mutacje genetyczne;
- toksoplazmozę;
- uraz okołopłodowy lub płodowy;
- uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego;
- infekcje mózgu;
- wiek ojca (większe prawdopodobieństwo u dzieci, których ojcowie przekroczyli 40. rok życia).
Co warte podkreślenia, nie udowodniono ewidentnego związku pomiędzy występowaniem zespołu Aspergera czy autyzmu a szczepieniem przeciwko odrze, śwince i różyczce.
Zespół Aspergera u dzieci
Zespół Aspergera u dzieci jest trudniejszy do zdiagnozowania ze względu na relatywnie łagodne objawy (nierzadko uznaje się je za cechy „trudnego charakteru” lub ekscentryzmu), ale nie stanowi problemu diagnostycznego dla doświadczonego psychiatry dzieci i młodzieży.
Rozpoznania zespołu Aspergera u dzieci dokonuje się najczęściej w wieku 6–8 lat, gdy pojawiają się bardziej jednoznaczne symptomy niedopasowania w grupie czy odrzucenia przez rówieśników lub niechęci do nich oraz otoczenia. Do niepokojących objawów mogących świadczyć o występowaniu zespołu Aspergera u dzieci można zaliczyć:
- niewrażliwość lub nadwrażliwość na bodźce zmysłowe – dotyk, dźwięk, temperaturę;
- trudność w odczytywaniu mowy niewerbalnej – gestów i mimiki;
- niewłaściwą ekspresję emocji i komunikację z otoczeniem;
- preferowanie rutynowych zachowań / niechęć do zmian;
- niechęć do interakcji społecznych, unikanie kontaktu wzrokowego.
Zespół Aspergera u dorosłych
Najbardziej typowe objawy zespołu Aspergera występują w młodym wieku. Wraz z dorastaniem symptomy mogą się zmieniać czy nawet ulegać adaptacji społecznej.
Podstawowymi wyróżnikami zaburzenia, które mogą świadczyć o występowaniu zespołu Aspergera, będzie wówczas upośledzenie funkcji społecznych i emocjonalnych, które można poprawić poprzez psychoterapię behawioralną i trening umiejętności społecznych. Deficyty tych umiejętności mogą powodować stres, poczucie wycofania, wzmożoną aktywność, zachowania agresywne, a nawet depresję. Może ona wynikać z ciągłej frustracji spowodowanej niepowodzeniami w kontaktach z innymi ludźmi. W takim przypadku może być konieczne rozpoczęcie farmakologicznego leczenia depresji.
Ponadto wraz z wiekiem mogą pojawiać się inne zaburzenia psychiczne, nienależące bezpośrednio do spektrum autyzmu, np. psychozy.
Zaburzenia pokrewne zespołowi Aspergera
Zaburzenia do różnicowania z zespołem Aspergera to m.in.:
- autyzm;
- tzw. autyzm wysokofunkcjonujący (HFA);
- hiperleksja;
- zaburzenie semantyczno-pragmatyczne (SPD);
- upośledzenie zdolności niewerbalnego uczenia się (NLD);
- zaburzenia emocjonalne, takie jak reaktywne zaburzenie przywiązania (RAD).
Zespół Aspergera – terapie
Terapia zaburzeń ze spektrum autyzmu ma charakter kompleksowy i interdyscyplinarny. Tak jest również w przypadku zespołu Aspergera:
- psychoterapia metodą behawioralno-poznawczą;
- zajęcia z integracji sensorycznej (IS);
- trening umiejętności społecznych (TUS);
- terapia metodą kognitywną;
- terapia behawioralna.
Znani ludzie i geniusze z zespołem Aspergera
Nie wykazano związku między występowaniem zespołu Aspergera a poziomem inteligencji. Część osób może wykazywać selektywne uzdolnienia. Koncentracja na wąskich zainteresowaniach sprawia, że osoby z zespołem Aspergera mogą osiągać ponadprzeciętne wyniki w dziedzinach wymagających wysokiej specjalizacji.
Uznaje się, że do osób, które mogły mieć to zaburzenie (zanim zostało wyróżnione), należą m.in. Albert Einstein, Andy Warhol, Mark Twain czy sam Hans Asperger. Stwierdzono, że zespół Aspergera często współwystępuje ze znacznymi osiągnięciami w takich dziedzinach, jak matematyka, informatyka, fizyka i inżynieria.
