Alergia na chrom – objawy, źródła uczulenia i leczenie

Na czym polega alergia na chrom?

Alergia kontaktowa na chrom jest reakcją nadwrażliwości typu IV. Uczulenie wymaga wcześniejszej sensytyzacji, czyli procesu uczulenia organizmu na dany alergen. Pierwszy kontakt z jonem chromianowym uruchamia limfocyty T i stan zapalny, jednak samo uczulenie może rozwinąć się po miesiącach lub latach, więc wcześniejsza tolerancja cementu czy skóry jej nie wyklucza.

Nie oznacza to, że chrom utrzymuje się w organizmie przez lata. Długotrwała jest przede wszystkim pamięć immunologiczna, dlatego po ponownej ekspozycji objawy mogą powrócić.

Jak często występuje alergia na chrom? 

• W badaniu EDEN Fragrance Study Schuttelaar z 2018 r., obejmującym ponad 3,1 tys. dorosłych z pięciu krajów europejskich, uczulenie na chrom stwierdzono u 0,8 proc. badanych. 
• Metaanaliza Alinaghi obejmująca ponad 20 tys. osób, oszacowała częstość uczulenia na chrom w populacji ogólnej na 1,8 proc. 
• W badaniu Kursawe Larsen wśród 4830 pacjentów testowanych dermatologicznie w Danii w latach 2016-2024 dodatni test na chrom uzyskano u 2,1 proc.

Czy każdy rodzaj chromu uczula?

Ryzyko wystąpienia reakcji alergicznej zależy od formy chemicznej. Przykładowo, chrom sześciowartościowy Cr(VI) jest silniejszym alergenem, łatwiej przenika przez naskórek i silniej uczula, a chrom trójwartościowy Cr(III) może uczulać słabiej, ale także bywa przyczyną zmian skórnych.

Chrom należy do metali, jednak sama obecność chromu ani całkowita zawartość chromu nie określają ryzyka alergii. Ten pierwiastek związany w stopie metalu zachowuje się inaczej niż rozpuszczalny chromian. Podobnie w stopach metali znaczenie ma to, czy i w jakiej ilości uczulająca postać chromu może uwalniać się na powierzchnię.

Gdzie występuje chrom wywołujący alergię?

Związki chromu mogą występować w wielu produktach i materiałach. Najważniejsze źródła to chrom obecny w:

• cemencie;
• produktach ze skóry garbowanej;
• farbach i barwnikach;
• olejach przemysłowych;
• powłokach antykorozyjnych;
• odczynnikach fotograficznych i laboratoryjnych.

W starszej literaturze opisywano mieszaniny dichromianowe do mycia szkła laboratoryjnego. Nie należy zakładać, że kosmetyki, mydła, produkty w puszkach, niektórych farbowanych tkaninach, preparaty do rzęs, środki w łazienkach, znaczkach pocztowych czy dym papierosów są typowymi źródłami narażenia. W produktach codziennego użytku liczy się konkretny skład, forma chromu i sposób używania.

Dlaczego cement może uczulać?

Mokry cement wykazuje dwojakie działanie: jednocześnie uczula i silnie drażni. Jego wysoka zasadowość niszczy barierę naskórkową niezależnie od alergii, a intensywny kontakt przyczynia się do oparzenia chemicznego. 

Zgodnie z unijnym rozporządzeniem REACH, w mokrym cemencie może znajdować się maksymalnie 2 mg/kg rozpuszczalnego Cr(VI) w suchej masie. Dodawany w tym celu siarczan żelaza(II) skutecznie redukuje zawartość chromu z silnie drażniącego Cr(VI) do delikatniejszego Cr(III), jednak jego zastosowanie ma ograniczoną skuteczność w czasie. Należy monitorować termin ważności oraz warunki przechowywania produktu. W Danii rozwiązanie to stało się obowiązkowe już w 1983 roku. Niemniej nawet cement spełniający wymagania może nadal działać drażniąco ze względu na swoją zasadowość.

Czy skórzane buty mogą powodować wyprysk?

Skórę garbuje się głównie bezpieczniejszym Cr(III), ale nawet w gotowym produkcie może dojść do jego utlenienia do agresywnego Cr(VI). Od 1 maja 2015 r. w UE skóra mająca kontakt z ciałem nie może zawierać Cr(VI) w stężeniu równym lub większym niż 3 mg/kg suchej masy. 

Ciepło, tarcie oraz pocenie stóp znacząco nasilają uwalnianie chromu, czego klasycznym objawem jest wyprysk grzbietów stóp. W profilaktyce pomaga noszenie grubszych skarpet, ograniczanie potliwości oraz regularne zmienianie obuwia (nie należy nosić jednej pary przez długi czas bez jej dokładnego wysuszenia).

Trzeba pamiętać, że oznaczenie „skóra naturalna” nie oznacza produktu wolnego od chromu. Informacje o garbowaniu roślinnym lub certyfikaty typu chrome-free zawsze należy dodatkowo zweryfikować u producenta.

Czytaj więcej: Alergia kontaktowa – objawy, przyczyny i leczenie. Jak rozpoznać uczulenie kontaktowe? 

Czy stal nierdzewna uczula na chrom?

Chrom w stali nierdzewnej jest silnie związany w stopie i nie uwalnia się łatwo na powierzchnię metalu. W przypadku alergii na metalowe akcesoria znacznie częstszą przyczyną jest obecność niklu. Często obserwowane współuczulenie na chrom i kobalt wynika z równoczesnej ekspozycji na te metale, a nie z automatycznej reakcji krzyżowej.

Badania symulujące typowe gotowanie wykazały, że uwalnianie chromu z naczyń było poniżej progów reakcji u większości uczulonych, więc nie trzeba rutynowo wymieniać sztućców czy naczyń.

Czytaj więcej: Rodzaje alergii i jej objawy. Produkty spożywcze i kosmetyki, które uczulają najczęściej

Jakie są objawy alergii na chrom?

Alergiczny wyprysk kontaktowy daje następujące objawy:

• silny świąd;
• zaczerwienienie;
• suchość;
• łuszczenie;
• pękanie naskórka.

Mogą pojawiać się również:

• grudki;
• pęcherzyki;
• sączenie;
• obrzęk;
• bolesne nadżerki;
• przewlekła egzema prowadząca do pogrubienia i szorstkości skóry (tzw. lichenizacji). 

Zmiany chorobowe występują zazwyczaj w miejscu bezpośredniego kontaktu z alergenem: na dłoniach i przedramionach (kontakt z cementem), stopach (obuwie), w okolicach pasków czy rękawic. Z kolei pyły, pigmenty lub przeniesienie alergenu dłońmi mogą wywołać zmiany na powiekach i twarzy.

Jak rozpoznaje się alergię na chrom?

Podstawą diagnostyki są szczegółowy wywiad, lokalizacja zmian oraz testy płatkowe do wykrywania alergenów kontaktowych. Standardowym alergenem testowym jest dichromian potasu (zwykle 0,5 proc. w wazelinie). Jest to powszechnie stosowana metoda diagnostyczna w alergicznym kontaktowym zapaleniu skóry.

Plastry z alergenem nakleja się na skórę pleców. Odczyty testów płatkowych wykonuje się zwykle po 48–96 godzinach, a w niektórych protokołach dodatkowo około 7. dnia.

Dodatni wynik potwierdza uczulenie, jednak to lekarz musi ocenić jego rzeczywiste znaczenie kliniczne. W przypadku narażenia zawodowego na chrom lekarz analizuje również kartę charakterystyki substancji stosowanych w miejscu pracy.

Testy punktowe, oznaczanie przeciwciał IgE we krwi ani badanie poziomu chromu nie rozpoznają tej alergii. Pomiary stężenia chromu w krwi lub moczu mogą być wykorzystywane wyłącznie do oceny ogólnego narażenia zawodowego (toksyczności). Prowokacje alergiczne wywołane drogą doustną rozważa się wyjątkowo w rzadkich przypadkach ogólnoustrojowego kontaktowego zapalenia skóry. 

Jak wygląda leczenie alergii na chrom?

Podstawą jest przerwanie kontaktu ze źródłem, ochrona skóry, emolienty i łagodne mycie. Glikokortykosteroidy do miejscowej aplikacji dobiera wyłącznie lekarz, a ewentualne wtórne zakażenia bakteryjne leczy się po ich uprzednim zdiagnozowaniu. Trzeba mieć na uwadze, że po eliminacji źródła alergii wyprysk może utrzymywać się nawet tygodniami, a uczulenie organizmu – przez lata.

Rutynowa dieta niskochromowa nie jest zalecana w łagodzeniu objawów alergii. Chrom obecny w żywności występuje w bezpiecznej Cr(III), dlatego nie ma podstaw do eliminacji z jadłospisu takich produktów, jak rośliny strączkowe, mięso, zboża, owoce, kawa, herbata.

Lepiej przemyśleć stosowane niekiedy w leczeniu otyłości suplementy chromu, ponieważ według amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia (NIH) ich wpływ na redukcję masy ciała jest klinicznie nieistotny. Ponadto mogą one wchodzić w groźne interakcje z insuliną, lekami przeciwcukrzycowymi oraz lewotyroksyną.

Jak ograniczyć kontakt z chromem w pracy?

Budowlańcy, garbarze, spawacze i galwanizerzy należą do grupy największego ryzyka uczulenia na chrom. W ramach profilaktyki niezbędne są rękawice i odzież ochronna w codziennej pracy, niedopuszczenie mokrego cementu do butów i rękawic, a także szybkie zdejmowanie zabrudzonej odzieży oraz łagodne mycie. Ważne: cementu nie usuwa się rozpuszczalnikami. Przy pyłach i dymach konieczna jest wentylacja oraz ochrona dróg oddechowych.

Cr(VI) może także podrażniać drogi oddechowe i w warunkach zawodowych wiązać się z astmą. Kaszel, świsty lub duszność nasilające się w pracy wymagają diagnostyki pulmonologicznej lub medycyny pracy. Dodatni test płatkowy nie rozpoznaje astmy.

Kiedy zgłosić się do dermatologa?

Konsultacja dermatologiczna jest wskazana, gdy wyprysk nie ustępuje, nawraca, pęka, sączy się, boli lub jest rozległy. Przy podejrzeniu alergii zawodowej niezbędna bywa współpraca z lekarzem medycyny pracy.

Jak żyć z alergią na chrom?

Najważniejsze jest zidentyfikowanie źródła ekspozycji, a nie unikanie wszelkich metali. Stal nierdzewna pozostaje bezpieczna dla większości pacjentów. Podstawę codziennego funkcjonowania stanowią eliminacja alergenu oraz regularna pielęgnacja emolientami.

Polecane artykuły:

Centrum Medyczne Świat Zdrowia w Legionowie partnerem projektu MetALL  Alergia na sezam – objawy, diagnostyka i leczenie Czy można odziedziczyć skłonność do alergii? Kiedy występują powikłania po grypie?