Połowa przypadków depresji zaczyna się po 60. roku życia. Depresję taką nazywamy depresją o późnym początku. Ocenia się, że dotyka ona nawet 5% osób w starszym wieku. Oznacza to, że depresja u seniorów występuje rzadziej niż u osób młodszych. Gdyby jednak spojrzeć na występowanie nie pełnoobjawowych depresji, ale pojedynczych lub kilku objawów depresyjnych, które nie spełniają kryteriów rozpoznawania, mimo że są dokuczliwe i utrudniające codzienne funkcjonowanie, to takich osób jest więcej – nawet 14%.
Kto choruje na depresję?
Oceniamy, że do 75. roku życia na depresję częściej chorują kobiety. W późniejszym wieku znacznie wzrasta jednak zachorowalność wśród mężczyzn. Istotnym aspektem zaburzeń depresyjnych jest ich bardzo częste występowanie wśród pacjentów lekarzy rodzinnych – nawet u 10%. Poza tym występują one nawet u 12% osób leczonych szpitalnie oraz nawet u 42% rezydentów domów opieki społecznej. Te liczby świadczą o dużym rozpowszechnieniu stanów depresyjnych wśród starszych osób oraz o ważności tego tematu dla medycyny, lekarzy oraz każdego członka społeczeństwa.
Depresja u seniorów
Objawy depresji w starszym wieku są generalnie podobne do objawów depresji u osób młodszych, ale obraz depresji może różnić się częstością i nasileniem objawów, a także przebiegiem depresji i rokowaniem na przyszłość.
Odmienności w obrazie depresji w podeszłym wieku są związane przede wszystkim z procesem starzenia się całego organizmu, a w szczególności mózgu. Mózg, jak każdy narząd, wraz z wiekiem ulega procesowi, który nazywamy atrofią, czyli zanikiem. Dochodzi do utraty pewnej liczby neuronów. Jest to zjawisko naturalne i w większym lub mniejszym stopniu dotyka każdego człowieka. Jednak to właśnie ono determinuje pewne cechy depresji w starszym wieku.
Zaburzenia funkcji poznawczych
Jedną z nich są zaburzenia funkcji poznawczych, które w depresji w starszym wieku występują częściej niż u ludzi młodszych. Funkcje poznawcze to:
- uwaga,
- pamięć,
- szybkość reakcji,
- umiejętność analizy,
- umiejętność syntezy,
- umiejętność planowania.
U starszych osób z depresją osłabienie funkcji poznawczych najczęściej dotyczy planowania i realizowania zamierzonych działań, spowolnienia myślenia i osłabienia uwagi.
Rzadziej zaburzenia funkcji poznawczych w depresji mają postać osłabienia pamięci. Co ciekawe, osoby starsze często deklarują w czasie badania psychiatrycznego obecność zaburzeń pamięci, ale w istocie chodzi im o problemy z koncentracją uwagi, które powodują utrudnienie zapamiętywania, jak również przypominania sobie informacji. Jeżeli w depresji w starszym wieku dojdzie do zaburzeń pamięci, czasami są one tak nasilone, że obraz depresji przypomina otępienie, np. w chorobie Alzheimera. W takim przypadku należy zwrócić uwagę, czy zaburzenia pamięci ustępują po skutecznym leczeniu depresyjnym. Jeżeli tak się nie dzieje, może to oznaczać, że depresja była zapowiadającym objawem otępienia, poprzedzającym i zwiastującym tę chorobę.
Czym charakteryzuje się depresja w starszym wieku?
Osoby chorujące na depresję w starszym wieku rzadziej niż osoby młodsze skarżą się na znaczne obniżenie nastroju. Mamy wtedy do czynienia z maskowaną depresją – nie widać jej na powierzchni. W przypadku depresji w starszym wieku rzadziej spotyka się również osoby mówiące o obniżeniu samooceny i poczucia własnej wartości oraz o poczuciu winy. W depresji starszych osób częściej występują zaburzenia snu jako objaw depresji. Osoby chore są zmęczone i wycofanie z aktywności, mogą narzekać na utratę zainteresowań, czyli na apatię. Nierzadko występuje u nich poczucie braku nadziei.
Objawy somatyczne w depresji u seniorów
Depresja wywołuje również objawy somatyczne. U osób w starszym wieku częściej pojawiają się bóle i dolegliwości ze strony układu pokarmowego, a także spadek masy ciała.
W starszym wieku z depresją mogą współwystępować choroby somatyczne. Takie współwystępowanie, pomimo że zazwyczaj nie jest przyczyną depresji, może wpływać na jej obraz oraz oczywiście na leczenie – należy wtedy uwzględnić potencjalne interakcje pomiędzy lekami przeciwdepresyjnymi oraz lekami na schorzenia somatyczne. Czasami choroba somatyczna może jednak wywoływać depresję.
Chorobami, które mogą stanowić przyczynę depresji, są:
- niedokrwistość (anemia),
- nadczynność lub niedoczynność tarczycy,
- białaczka,
- rak trzustki,
- niedożywienie.
Warto również wspomnieć, że depresja często współwystępuje z chorobami serca, chorobą Parkinsona czy udarem mózgu. W tych przypadkach nie można jednak zawsze mówić o powodowaniu depresji przez te choroby, a jedynie o zwiększonym ryzyku jej występowania.
Depresja sama w sobie może również negatywnie wpływać na choroby somatyczne. Szczególnie często mówi się o gorszym przebiegu w depresji takich schorzeń, jak nadciśnienie tętnicze, łuszczyca, cukrzyca typu 2. czy nieleczony udar mózgu.
Leki nasilające objawy depresji
Wśród leków, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia depresji albo mogą nasilać objawy już istniejącej depresji, należy wymienić:
- leki sterydowe,
- benzodiazepiny, czyli uzależniające leki nasenne i przeciwlękowe,
- takie leki na nadciśnienie, jak klonidyna czy rezerpina,
- winkrystyna i winblastyna – leki stosowane w leczeniu chorób nowotworowych.
Kiedyś mówiło się często, że leki z grupy betablokerów (np. proporanolol czy atenolol) również mogą sprzyjać pojawianiu się depresji. Dziś jednak myślimy, że z powodu obniżania ciśnienia tętniczego krwi powodują one raczej zmęczenie i poczucie senności niż depresję. Wbrew temu, co się uważa, wydarzenia stresowe nie mają tak dużego znaczenia w wywoływaniu depresji.
Przyczyny depresji u osób starszych
Oczywiście przechodzenie na emeryturę, wypadanie z pewnych ról, utrata bliskich i znajomych powodują stres czy naturalne, ludzkie przygnębienie, jednak mądrość i doświadczenie życiowe, wyniesione z wcześniejszego okresu życia, uodparniają te osoby na wpływ czynników reaktywnych i chronią je przed wstrząsami życiowymi. Pewnym wyjątkiem jest śmierć dorosłego dziecka czy śmierć małżonka. Reakcja żałoby, która ma wówczas miejsce, może czasami trwać za długo i wymagać nawet leczenia psychiatrycznego. Wiemy, że o wiele gorzej znoszą taką sytuację mężczyźni niż kobiety. Dla rozumienia i rozpoznawania depresji ważne jest, żeby znać jej objawy i kryteria, którymi jako lekarze posługujemy się przy jej rozpoznawaniu.
Objawy depresji rozpoznaje lekarz
Depresji nie należy rozpoznawać samemu – zawsze tego typu rozpoznanie powinno być weryfikowane w rozmowie z lekarzem psychiatrą lub przynajmniej z lekarzem rodzinnym.
Obniżenie nastroju
Trzy grupy objawów są najważniejsze w rozpoznawaniu objawów depresyjnych. Po pierwsze – oczywiście obniżenie nastroju. Może ono być różnego stopnia, od łagodnego po ciężkie. Jak już wspomniano, w depresji w podeszłym wieku obniżenie nastroju może nie wychodzić na pierwszy plan, nie być zgłaszane przez osobę chorą – wtedy depresja maskuje się innymi objawami. Dla lekarza tym samym co obniżenie nastroju jest dysforia – obniżenie nastroju połączone z irytacją, czyli tendencją człowieka do reagowania złością lub gniewem. Czyli w depresji zamiast obniżenia nastroju może występować drażliwość.
Apatia
Kolejnym pierwszoplanowym objawem depresji jest wspomniana apatia. Ludzie z depresją tracą zainteresowanie rzeczami, które wcześniej ich pociągały i interesowały. Przestają czytać książki, spotykać się ze znajomymi, oglądać filmy, słuchać muzyki, zajmować się ogrodem. Nic im się nie chce, mogą całymi godzinami wpatrywać się w jeden punkt, często leżąc na sofie czy kanapie. Apatia często łączy się z brakiem przeżywania przyjemności związanej z wykonywaniem tych czynności. Ten brak lub osłabienie zdolności do przeżywania uczuć nazywamy anhedonią.
Obojętność i brak sił
Anhedonia wyraża się zwykle nie tylko niezdolnością do odczuwania przyjemnych uczuć, ale uczuć w ogóle – nawet złości czy smutku. Wtedy ludzie skarżą się na obojętność, pustkę emocjonalną, zupełny brak uczuć. Czasem powoduje to poczucie zmiany osobowości. Chorzy mówią, że się zmienili i nie rozpoznają samych siebie. Kolejnym kluczowym objawem jest wspomniana anergia, brak lub zmniejszenie sił do wykonywania codziennych zadań – wszystko staje się trudne albo niemożliwe.
Inne objawy depresji
W depresji może dochodzić do obniżenia samooceny, obwiniania się o wszystko, poczucia bezsensu życia i pesymizmu oraz osłabienia funkcji poznawczych, szczególnie zdolności do koncentrowania uwagi. Depresji mogą towarzyszyć zaburzenia rytmów biologicznych pod postacią zaburzeń snu. Charakterystyczne dla zaburzeń depresyjnych jest zbyt wczesne budzenie się, np. 2 godziny lub jeszcze wcześniej, w porównaniu z normalną porą wstawania. Ponadto w depresji może spadać lub znikać libido; często dochodzi do spadku łaknienia i w konsekwencji do zmniejszenia masy ciała.
Zagrożenie samobójstwem
Ogromnie ważne w depresji w starszym wieku są objawy w postaci myśli, zamiarów lub prób samobójczych. Depresja w starszym wieku jest silnym czynnikiem ryzyka próby samobójczej. Co warto powiedzieć i podkreślić w tym miejscu – skuteczne leczenie likwiduje myśli samobójcze i zmniejsza ryzyko samobójstwa w populacji osób starszych. Jeżeli objawy takie utrzymują się co najmniej dwa tygodnie, istnieje duże prawdopodobieństwo, że cierpimy na depresję.
Jeżeli obserwujesz takie objawy u siebie lub swoich bliskich, nie czekaj – umów się z lekarzem psychiatrą lub lekarzem rodzinnym. Im wcześniej depresja zostanie rozpoznana i leczona, tym wcześniej chory poczuje się lepiej.
