Dyspepsja – co to jest, jakie daje objawy i jak ją leczyć?

Czym jest dyspepsja?

Dyspepsja to zespół objawów odczuwanych w nadbrzuszu, czyli w górnej części brzucha. Należą do nich przede wszystkim ból lub pieczenie w nadbrzuszu, uczucie pełności po posiłku oraz wczesne uczucie sytości. Objawy te dotyczą górnego odcinka przewodu pokarmowego i mogą mieć różne przyczyny.

Dyspepsja nie jest jedną konkretną chorobą, lecz określeniem zespołu dolegliwości, które mogą mieć różne podłoże. Potocznie nazywa się ją niestrawnością, jednak jest to określenie mniej precyzyjne i może odnosić się także do innych dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Dyspepsja nie oznacza również zaburzenia trawienia lub wchłaniania składników pokarmowych.

Na etapie, gdy przyczyna objawów nie została jeszcze ustalona, mówi się o dyspepsji niezbadanej. Dalsza diagnostyka pozwala ocenić, czy dolegliwości są związane z chorobą organiczną, czy mają charakter czynnościowy. Jeśli nie stwierdza się choroby organicznej wyjaśniającej objawy, a pacjent spełnia określone kryteria kliniczne, można rozpoznać dyspepsję czynnościową. Podział ten ma znaczenie dla dalszej diagnostyki i wyboru leczenia.

Jakie są objawy dyspepsji?

Typowe objawy dyspepsji są odczuwane w nadbrzuszu, czyli w górnej części brzucha. Zgodnie z kryteriami rzymskimi IV należą do nich:

• ból w nadbrzuszu,
• pieczenie w nadbrzuszu,
• uczucie pełności po posiłku,
• wczesne uczucie sytości.

Wczesne uczucie sytości oznacza, że podczas spożywania posiłku pacjent czuje się najedzony wcześniej niż zwykle i nie jest w stanie dokończyć normalnej porcji. Uczucie pełności pojawia się natomiast po jedzeniu i może być opisywane jako ciężkość, rozpieranie albo wrażenie zalegania pokarmu w żołądku. Objawy te mogą występować oddzielnie lub jednocześnie, a ich nasilenie może zmieniać się w czasie. Dolegliwościom mogą towarzyszyć nudności, odbijanie oraz wzdęcia w górnej części brzucha.

Nie każdy dyskomfort trawienny lub ból brzucha jest objawem dyspepsji. Znaczenie ma przede wszystkim lokalizacja i charakter dolegliwości w nadbrzuszu. Zgaga, czyli pieczenie odczuwane za mostkiem, nie należy do głównych objawów dyspepsji i jest typowym objawem choroby refluksowej przełyku. Refluks żołądkowo-przełykowy i dyspepsja mogą jednak występować u tej samej osoby.

Czym różni się dyspepsja czynnościowa od organicznej?

Dyspepsję dzieli się na czynnościową i organiczną, nazywaną także wtórną.

• W dyspepsji organicznej objawy można powiązać z określoną chorobą lub inną uchwytną przyczyną. Mogą je wywoływać m.in. choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy, zapalenie błony śluzowej żołądka, choroby dróg żółciowych;
• Dyspepsję czynnościową rozpoznaje się, gdy przewlekłych lub nawracających objawów nie można wyjaśnić chorobą organiczną, metaboliczną ani ogólnoustrojową.

W obrębie dyspepsji czynnościowej wyróżnia się dwa zespoły, które mogą się ze sobą nakładać. Zespół dyskomfortu poposiłkowego wiąże się przede wszystkim z dokuczliwym uczuciem pełności po posiłku i wczesną sytością, a w zespole bólu w nadbrzuszu dominują ból lub pieczenie w górnej części brzucha, nie tylko po jedzeniu.

Jakie są przyczyny dyspepsji czynnościowej?

Przyczyny dyspepsji czynnościowej nie zostały w pełni poznane. U poszczególnych pacjentów mogą współistnieć różne mechanizmy, dlatego nie da się wskazać jednej nieprawidłowości odpowiedzialnej za wszystkie objawy. Znaczenie przypisuje się przede wszystkim zaburzeniom motoryki przewodu pokarmowego, nadwrażliwości trzewnej oraz nieprawidłowej komunikacji w obrębie osi jelitowo-mózgowej.

• Zaburzenia motoryki żołądka mogą obejmować jego nieprawidłowe rozluźnianie się podczas posiłku oraz opóźnione opróżnianie. Mogą one sprzyjać występowaniu uczucia pełności, rozpierania i wczesnej sytości.
• Nadwrażliwość trzewna oznacza, że bodźce pochodzące z żołądka lub dwunastnicy, które u innych osób nie powodują dolegliwości, mogą być odczuwane jako ból, pieczenie albo nieprzyjemne uczucie pełności.
• Zaburzenia osi jelitowo-mózgowej dotyczą dwukierunkowej komunikacji między przewodem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym. Mogą wpływać zarówno na motorykę żołądka, jak i na sposób odbierania oraz przetwarzania bodźców z układu pokarmowego. Na funkcjonowanie osi jelitowo-mózgowej mogą wpływać również przewlekły stres, lęk i obniżony nastrój, które u części osób nasilają dolegliwości.

Jakie choroby i leki mogą powodować objawy dyspeptyczne?

Objawy dyspepsji mogą towarzyszyć chorobom górnego odcinka przewodu pokarmowego, m.in. chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz zapaleniu błony śluzowej żołądka. W diagnostyce różnicowej uwzględnia się także chorobę refluksową przełyku (która może współistnieć z dyspepsją i powodować częściowo nakładające się dolegliwości), choroby dróg żółciowych i trzustki, celiakię, rzadziej nowotwory przewodu pokarmowego. Sam charakter dolegliwości nie pozwala wiarygodnie ustalić ich przyczyny.

Objawy dyspeptyczne mogą być także związane z przyjmowaniem niektórych leków. Dotyczy to zwłaszcza niesteroidowych leków przeciwzapalnych i kwasu acetylosalicylowego, które mogą uszkadzać błonę śluzową żołądka. Dolegliwości mogą wywoływać również preparaty żelaza oraz niektóre antybiotyki.

Ważną możliwą przyczyną jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Może ono prowadzić do przewlekłego zapalenia błony śluzowej żołądka i choroby wrzodowej.

Jak wygląda diagnostyka dyspepsji?

Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu medycznego i badania fizykalnego. Lekarz ocenia charakter i czas trwania objawów, ich związek ze spożywaniem posiłków, przyjmowane leki oraz choroby przewodu pokarmowego. W zależności od obrazu klinicznego może zalecić badanie w kierunku zakażenia Helicobacter pylori, badania laboratoryjne lub gastroskopię. USG jamy brzusznej nie jest rutynowym badaniem w diagnostyce dyspepsji, ale może być zlecone, jeśli objawy sugerują inną przyczynę dolegliwości.

Gastroskopia jest szczególnie wskazana u pacjentów z objawami alarmowymi oraz w sytuacjach, gdy wiek pacjenta lub charakter dolegliwości zwiększa prawdopodobieństwo choroby organicznej. Ostateczna decyzja o wykonaniu badania zależy od oceny lekarza i obowiązujących rekomendacji.

Przed badaniem w kierunku Helicobacter pylori konieczne może być odpowiednie przygotowanie. Inhibitory pompy protonowej należy, po uzgodnieniu z lekarzem, odstawić na około 2 tygodnie przed testem oddechowym, badaniem antygenu w kale oraz testami wykonywanymi podczas gastroskopii. Badanie powinno być wykonane co najmniej 4 tygodnie po zakończeniu stosowania antybiotyków lub preparatów bizmutu, ponieważ leki te mogą spowodować wynik fałszywie ujemny.

Szybkiej konsultacji lekarskiej wymagają objawy alarmowe, takie jak:

• niezamierzona utrata masy ciała,
• krwawienie z przewodu pokarmowego lub smoliste stolce,
• niedokrwistość,
• narastające trudności w połykaniu,
• nawracające lub uporczywe wymioty.

Ich wystąpienie nie oznacza automatycznie poważnej choroby, ale wymaga pogłębionej diagnostyki, często z uwzględnieniem gastroskopii.

Jak leczy się dyspepsję?

Leczenie dyspepsji zależy od jej przyczyny. Przy potwierdzonym zakażeniu Helicobacter pylori stosuje się leczenie eradykacyjne. W przypadku choroby wrzodowej, refluksu lub innych chorób przewodu pokarmowego leczy się chorobę podstawową. Jeśli objawy są związane z lekami, np. niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi, lekarz może rozważyć modyfikację terapii.

W dyspepsji czynnościowej, po uwzględnieniu zakażenia H. pylori, stosuje się przede wszystkim inhibitory pompy protonowej. U części pacjentów można rozważyć leki prokinetyczne. Jeśli objawy utrzymują się mimo leczenia, kolejną opcją mogą być małe dawki trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych. Leczenie dobiera się indywidualnie, zależnie od objawów i wyników diagnostyki.

Czy dieta i styl życia wpływają na objawy dyspepsji?

Postępowanie niefarmakologiczne może obejmować indywidualne modyfikacje diety oraz, u wybranych pacjentów, techniki relaksacyjne lub inne interwencje psychologiczne.

Dowody dotyczące skuteczności konkretnych modyfikacji dietetycznych są ograniczone, jednak u części pacjentów zmiany w diecie mogą łagodzić objawy dyspepsji. Zwykle zaleca się spożywanie mniejszych, częstszych posiłków, dokładne żucie pokarmu, unikanie przejadania się oraz jedzenia w pośpiechu. Pomocne może być także ograniczenie tłustych i ciężkostrawnych potraw, napojów gazowanych oraz alkoholu, jeśli nasilają dolegliwości.

Warto prowadzić dziennik żywieniowy, aby rozpoznać produkty wywołujące lub nasilające uczucie pełności, ból albo pieczenie w nadbrzuszu. Nie ma natomiast podstaw, by profilaktycznie eliminować z diety wiele składników.

Znaczenie mogą mieć również regularna aktywność fizyczna, higiena snu, zaprzestanie palenia tytoniu oraz ograniczanie przewlekłego stresu. Techniki relaksacyjne mogą być pomocnym uzupełnieniem leczenia, zwłaszcza gdy napięcie wyraźnie nasila objawy.