To, że alkohol w ciąży jest bezwzględnie zakazany, wydaje się oczywiste. A jednak odsetek pijących ciężarnych nie maleje, mimo ewidentnych dowodów na to, jak bardzo szkodzi to dziecku. W różnych krajach częstość samego FAS jest szacowana na 0,2 do 9 przypadków na tysiąc zdrowych urodzeń. W Polsce nie ma precyzyjnych statystyk na ten temat, jednak szacunkowe dane wskazują, że plasujemy się w górnej granicy tej niechlubnej normy. Światowy Dzień FAS przypada 9 września – to wówczas odbywają się kampanie „ciąża bez alkoholu” uświadamiające, ze FASD to zespół nieuleczalny, któremu możemy jedynie zapobiegać.
Co to jest FASD?
Zespół poalkoholowych zaburzeń płodowych to zaburzenia, którym można w stu procentach zapobiec. Wystarczy zrezygnować ze spożywania alkoholu w czasie ciąży. Przy obecnym stanie wiedzy mówi się o tym, że żadna, nawet najmniejsza ilość alkoholu etylowego nie jest bezpieczna dla płodu. Ciężarna nie powinna sięgać ani po lampkę wina, które teoretycznie ma właściwości prozdrowotne, ani po małoprocentowe piwo. Należy pamiętać, że nie ma ani bezpiecznej ilości, ani bezpiecznego rodzaju alkoholu w ciąży. Jest szkodliwy spożywany zarówno w czystej postaci, jak i w potrawach, słodyczach czy lekach.
Wśród szkodliwych skutków narażania rozwijającego się płodu na alkohol najczęściej wymienia się te odnoszące się do rozwoju fizycznego, czyli:
- niską masę urodzeniową,
- słabe przybieranie na wadze,
- trudności z karmieniem,
- niedobory wzrostu.
Wiedza o trwałych negatywnych konsekwencjach narażenia na działanie alkoholu w okresie prenatalnym dla rozwoju psychicznego dziecka nie jest już tak oczywista. Często jest też kwestionowana, a jako kontrargument podaje się przykłady dzieci matek spożywających alkohol w czasie ciąży, których rozwój przebiega względnie prawidłowo. Takie przekonanie wynika z nieznajomości istoty FASD i niedostrzegania jego specyficznych objawów, nie tylko u noworodków (niska masa urodzeniowa, problemy z ssaniem i spaniem), ale także u dzieci starszych i dorosłych (zaburzenia osobowości, nieprzystosowanie do życia społecznego, nieuzasadniona agresja, problemy z koncentracją itp.).
Jak powstaje FASD?
Przyczyna FASD jest jednoznaczna, ale jego skutki wielorakie. Alkohol wpływa negatywnie na rozwijający się układ nerwowy embrionu i płodu. Prowadzi do obumierania komórek nerwowych, niszczy tzw. szare komórki odpowiadające za myślenie, zaburza proces migracji komórek nerwowych, powodując ich niewłaściwą lokalizację w mózgu. Alkohol w okresie płodowym może uszkodzić m.in. płaty czołowe, prążkowie, jądro ogoniaste, wzgórze i móżdżek, a także ciało modzelowate i ciała migdałowate odpowiadające m.in. za procesy uczenia się i pamięci, za inteligencję emocjonalną oraz społeczną.
Uszkodzenie ciała modzelowatego i płatów czołowych powoduje zachowania niedojrzałe, impulsywne, nieakceptowane społecznie. Płaty czołowe odpowiadają również za funkcje wykonawcze, czyli system planowania, organizowania i kontroli procesów poznawczych oraz zachowań społecznych. Prenatalne uszkodzenie móżdżku jest przyczyną niezgrabności ruchowej i zaburzeń koordynacji wzrokowo-ruchowej, czyli zdolności wykonywania precyzyjnych ruchów pod kontrolą wzroku.
Alkohol niebezpieczny w każdym trymestrze
Wpływ alkoholu na przebieg ciąży oraz ryzyko dla dziecka różnią się w zależności od trymestru. Niemniej nie ma bezpiecznego okresu w czasie ciąży, pozwalającego na przyjmowanie alkoholu bez ryzyka uszkodzenia płodu. Krytyczny jest pierwszy trymestr, w którym trwa organogeneza, ale alkohol przyjmowany pod koniec ciąży również szkodzi.
Alkohol spożywany w pierwszym trymestrze niesie ze sobą:
- duże ryzyko poronienia,
- uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego,
- uszkodzenia serca, wątroby, nerek,
- deformacje twarzoczaszki.
Alkohol spożywany w drugim trymestrze ciąży może spowodować:
- uszkodzenia mózgu,
- uszkodzenia i deformacje mięśni, skóry, zębów, kości,
- poronienie zagrażające zdrowiu i życiu matki.
Alkohol spożywany w trzecim trymestrze ciąży może spowodować:
- zaburzenia w rozwoju mózgu i płuc,
- opóźniony przyrost wagi płodu,
- przedwczesny poród.
Zobacz także: Alkomat online, kalkulator promili, alkotest – sprawdź wirtualny alkomat online
Jak rozpoznać alkoholowy zespół płodowy?
Choć dzieci z FASD mogą wyróżniać się specyficznym wyglądem, rozwijać się z opóźnieniem (fizycznie i umysłowo) oraz mieć objawy wynikające z uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, rozpoznanie tej choroby nie należy do najłatwiejszych.
O ile FAS nie wymaga potwierdzenia spożywania alkoholu w ciąży, o tyle np. zaburzenia neurorozwojowe spowodowane alkoholem czy powiązanie wad wrodzonych ze spożywaniem alkoholu już tak. Aby mieć pewność, że dana wada rozwojowa czy zaburzenia rozwoju obserwowane u noworodka lub starszego dziecka wynikają z FASD, należy mieć udokumentowane potwierdzenie narażenia go na alkohol w życiu płodowym. Jest to stosunkowo proste w przypadku dzieci matek uzależnionych od alkoholu, ale zdecydowanie trudniejsze w odniesieniu do tych kobiet, które w ciąży piły sporadycznie lub nie mają widocznych objawów choroby alkoholowej.
Wygląd dziecka z FAS
Podstawowym kryterium diagnozowania FAS jest charakterystyczny fenotyp fizyczny, łatwy do zauważenia przez specjalistów już u noworodka. Do nieprawidłowości twarzy zaliczamy:
- krótkie szpary powiek,
- wąską wargę górną,
- niewyraźną lub gładką rynienkę podnosową.
Dodatkowo występuje niedobór wzrostu, objawy uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, a przede wszystkim – zaburzenia neurorozwojowe.
Specyficzny wygląd dziecka z FAS nie jest powszechnie kojarzony z zaburzeniem. Chyba że mamy do czynienia z widocznymi deformacjami (kończyn, uszu, czaszki), które zdarzają się u dzieci matek regularnie pijących w ciąży. Przy mniej zaawansowanym FAS można mieć wrażenie, że dziecko wygląda specyficznie, ale bez istotnych odchyleń od szeroko pojętej normy. Objawy FAS z pewnością zauważy jednak doświadczone oko neonatologa lub położnej. Przy niewielkich deformacjach diagnozuje się częściowy płodowy zespół alkoholowy.
Jak FASD wpływa na rozwój dziecka?
U noworodków z FASD, obok charakterystycznego fenotypu, bardzo często występują anomalie rozwojowe, takie jak:
- niska masa urodzeniowa,
- problemy z przybieraniem na wadze,
- obwód głowy poniżej normy,
- anomalie anatomiczne (oczu, uszu i stawów),
- wady serca.
Nieprawidłowości w rozwoju mogą być powodem przedłużonych hospitalizacji w okresie noworodkowym, natomiast w niemowlęctwie wymagają zapewniania dziecku specjalistycznej opieki medycznej. Niestety, tej opieki dziecko często nie otrzymuje z powodu uzależnienia rodziców od alkoholu bądź braku akceptacji postawionej diagnozy FASD.
Noworodki z tym zaburzeniem z powodu uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego wykazują także:
- nadmierne pobudzenie,
- trudności z jedzeniem,
- zaburzenia napięcia mięśni,
- nadwrażliwość na bodźce,
- trudności z samouspokojeniem,
- zaburzoną potrzebę snu (śpią zdecydowanie mniej niż zdrowe noworodki).
Dzieci i młodzież z FASD
Dzieci i nastolatkowie z zespołem poalkoholowych zaburzeń płodowych wykazują charakterystyczne zaburzenia rozwoju poznawczego. Diagnozuje się u nich opóźnienie psychomotoryczne, czyli opóźnienia w ogólnym rozwoju ruchowym, w sprawności manualnej, zaburzenia percepcji wzrokowo-słuchowej i rozwoju mowy. FASD wpływa na obniżenie ilorazu inteligencji, powoduje trudności z rozumieniem pojęć abstrakcyjnych, problemy z myśleniem przyczynowo-skutkowym i hipotetyczno-dedukcyjnym. Dzieci narażane w życiu płodowym na toksyczne działanie alkoholu mają deficyty uwagi i pamięci, trudności sprawia im porządkowanie informacji oraz tworzenie schematów poznawczych. Młodsze dzieci odstają od rówieśników ze względu na mały zakres słów i ograniczoną motorykę. Starsze najczęściej mają duże problemy z nauką, zwykle nie udaje im się zdobyć dobrego wykształcenia, często same rezygnują z edukacji. U dzieci z problemami rozwojowymi, ale niewykazujących charakterystycznej deformacji twarzy rozpoznanie można postawić dopiero po potwierdzeniu spożywania przez matkę alkoholu w ciąży.
Osoba dorosła z FASD
Zespół poalkoholowych zaburzeń płodowych u osób dorosłych przejawia się przede wszystkim problemami w relacjach międzyludzkich oraz trudnościami z funkcjonowaniem społecznym. Dorośli z FASD mają kłopot z dostosowywaniem się do wymogów grupy oraz z postępowaniem zgodnie z przyjętymi w społeczeństwie zasadami. Żyją tym, co tu i teraz, nie potrafią planować ani realizować zadań rozciągniętych w czasie. Zwykle nie podejmują działań, których efekt nie będzie widoczny szybko, ani takich, z których będą mieli korzyść w późniejszym okresie. Są mało elastyczni, nie potrafią dostosowywać się do zmieniających się warunków. Kiedy napotykają jakiś problem, są wobec niego bezradni.
Dorosłe dzieci matek nadużywających alkoholu w ciąży nie potrafią przewidywać konsekwencji swoich działań, uczyć się na błędach czy korygować zachowań pod wpływem wcześniejszych doświadczeń. Często są bezrefleksyjne, a ich osądy najczęściej są nieadekwatne do sytuacji. Mają skłonność do działań impulsywnych – najpierw robią, potem myślą. Osoby z FASD jako dzieci miewają problemy z nauką, zaś jako dorośli – z motywacją do działania.
Zestaw wyżej wymienionych cech, wynikających z uszkodzeń układu nerwowego i zmian w budowie mózgu, sprawia, że dorosłe osoby z FASD mają skłonność do łamania prawa i konfliktowania się z innymi. Z powodu braku wykształcenia, ale też braku motywacji do pracy i nieumiejętności współżycia z ludźmi często żyją na bardzo niskim poziomie ekonomicznym. Bardzo często też same uzależniają się od alkoholu.
Symptomy FASD na kolejnych etapach rozwoju
Okres przedszkolny i szkolny:
- opóźnienie psychomotoryczne,
- trudności adaptacyjne (wycofanie, nadmierna lękliwość, niechęć do poznawania nowych miejsc i osób, trudności ze zmianą nawyków),
- deficyty pamięci i uwagi,
- narastające problemy w nauce (problemy z myśleniem przyczynowo-skutkowym, brak myślenia abstrakcyjnego),
- zaburzenia mowy w aspekcie artykulacyjnym (niewyraźne mówienie, jąkanie) i treściowym (problem z budowaniem dłuższych wypowiedzi słownych),
- trudności emocjonalne łączące w sobie skrajne reakcje – od depresyjności i wycofania po zachowania gwałtowne i impulsywne,
- trudne relacje rówieśnicze (problemy z utrzymaniem przyjaźni, częste gafy i niezamierzone sprawianie innym przykrości z powodu problemów ze stosowaniem się do konwenansów społecznych).
Okres nastoletni i wczesna dorosłość:
- narastające trudności emocjonalne: impulsywność, drażliwość, łatwe uleganie złości, nieradzenie sobie z frustracją,
- trudności z organizowaniem własnej aktywności (samodzielnej nauki, indywidualnej pracy, czasu wolnego),
- problemy w funkcjonowaniu społecznym (brak rozumienia oczekiwań innych osób, skracanie właściwego dystansu, brak wyczucia sytuacji, trudności z przestrzeganiem reguł życia społecznego).
