Infekcje dróg moczowych – objawy, leczenie, zapobieganie. Skuteczne sposoby na zapalenie dróg moczowych

O wilku, którego można „złapać”, siadając na zimnym podłożu, słyszeliśmy od naszych mam i babć już we wczesnym dzieciństwie. Ostrzeżenie wydawało się absurdalne i zabawne, a nam przecież zazwyczaj nic nie dolegało. Czym naprawdę jest „wilk” i jak ostre są jego kły, dowiadujemy się najczęściej jako osoby dorosłe. Pieczenie, kłucie i ostry ból w okolicach cewki moczowej oraz parcie na pęcherz moczowy to objawy zakażenia układu moczowego.

Co to jest ZUM?

Pod pojęciem zakażenia układu moczowego (ZUM) kryje się kilka jednostek chorobowych:

• zapalenie pęcherza i cewki moczowej (dolne drogi moczowe),
• odmiedniczkowe zapalenie nerek (górne drogi moczowe),
• bakteriomocz bezobjawowy.

Przyczyny zakażenia układu moczowego

Najczęstszą przyczyną zakażenia układu moczowego jest wniknięcie drobnoustrojów (przede wszystkim bakterii) i ich namnażanie w drogach moczowych. Około 90 procent zakażeń powoduje bakteria Escherichia coli, czyli pałeczka okrężnicy.

ZUM znacznie częściej dotyka kobiety. Aż u 20 proc. żeńskiej populacji występuje przynajmniej jeden epizod zapalenia układu moczowego w życiu; u mężczyzn do tego typu infekcji dochodzi 50 razy rzadziej. Dzieje się tak dlatego, że krótka żeńska cewka moczowa daje bakteriom łatwiejszy dostęp do wnętrza organizmu, natomiast mężczyźni zarażają się zazwyczaj jedynie w następstwie zabiegów wykonywanych w obrębie dróg moczowych, np. cewnikowania.

Pojawianiu się infekcji sprzyjają także zmiany flory bakteryjnej spowodowane np.:

• antybiotykoterapią,
• dużą częstotliwością kontaktów seksualnych (tzw. zapalenie pęcherza miodowego miesiąca),
• predyspozycjami genetycznymi,
• czynnikami anatomicznymi,
• występowaniem niektórych chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca, a także innych chorób układu moczowego (np. kamicy moczowej, choroby gruczołu krokowego, torbieli).

Do infekcji dróg moczowych może prowadzić również wychłodzenie narządów intymnych i jamy brzusznej oraz wynikający z tego spadek odporności – to właśnie „wilk”, przed którym ostrzegały nas babcie.

Boli, piecze, kłuje – objawy zapalenia pęcherza

Pierwszym objawem problemów z układem moczowym jest zazwyczaj bolesne pieczenie podczas oddawania moczu, czyli dysuria. Niektórzy pacjenci skarżą się na zbyt częste parcie na pęcherz i częstomocz, również nocą. Czasami pojawia się ból w okolicy nadłonowej lub lędźwiowej. W przypadku zakażenia górnych dróg moczowych infekcji często towarzyszy gorączka i ból brzucha, mogą też pojawiać się nudności i wymioty. W rzadkich przypadkach ZUM może pojawić się krwiomocz lub ropomocz.

Infekcje bakteryjne układu moczowego występują również u niemowląt i małych dzieci. W takich przypadkach jedynym zauważalnym objawem może być podwyższona temperatura ciała. Podobne problemy diagnostyczne często dotyczą także seniorów, u których choroba może występować bezobjawowo lub dawać objawy mylone z innymi współwystępującymi schorzeniami. U przewlekle chorych seniorów dodatkowym utrudnieniem bywa słaby kontakt lekarza z pacjentem (np. w wyniku rozwijającej się demencji), a członkowie rodziny chorego nie zawsze mogą lub chcą uczestniczyć w wizytach w przychodni.

ZUM u seniorów 

Zakażenia układu moczowego stanowią jedną z najczęściej rozpoznawanych infekcji u seniorów i są dość częstym powodem ich hospitalizacji. U osób objętych opieką długoterminową, najczęściej pacjentów leżących lub poruszających się na wózku, nawracające ZUM to bardzo częsty i trudny do wyleczenia problem. Poza czynnikami anatomicznymi (np. złogi czy zwężenia dróg moczowych wynikające z innych chorób) odpowiadają za to m.in. kłopoty z trzymaniem moczu (u kobiet) oraz przerost prostaty (u mężczyzn).

U osób starszych stopniowemu upośledzeniu ulegają niektóre funkcje układu immunologicznego, wystawiając organizm na coraz większe ryzyko zakażenia przeróżnymi patogenami, także tymi dotyczącymi układu moczowego. Zaburzony odpływ moczu może występować również w niektórych chorobach wieku starczego, np. w chorobie Parkinsona czy po udarach mózgu, a zaniedbania higieniczne przyczyniają się do szybkiego rozwoju infekcji.

Jakie badania należy wykonać przy objawach zakażenia układu moczowego?

Gdy pojawiają się pierwsze niepokojące objawy, czyli zazwyczaj pieczenie w cewce moczowej, nie warto czekać, aż „samo przejdzie”, tylko jak najszybciej zbadać mocz. Badanie obejmuje badanie ogólne moczu (ocena ciężaru właściwego, obecności białka, leukocytów, erytrocytów lub innych nieprawidłowych składników) – o zapaleniu może świadczyć zwiększona liczba leukocytów, krew lub obecność białka. Jeśli wyniki są niejasne, lekarz może zalecić wykonanie – badania bakteriologicznego pozwalającego na wykrycie bakterii i ich identyfikację.

Wykonuje się również antybiogram, czyli określa wrażliwość bakterii na antybiotyki, co ułatwia wdrożenie odpowiedniego leczenia. Gdy lekarz podejrzewa obecność nieprawidłowości w układzie moczowym lub powikłań, może zlecić wykonanie badań obrazowych, przede wszystkim USG nerek i dróg moczowych, a dodatkowo ewentualnie urografię i tomografię komputerową.

Częste zapalenie pęcherza – dlaczego nawraca?

Problem nawracających objawów ZUM może dotyczyć nawet 40 proc. kobiet, a infekcja odnawia się zazwyczaj w ciągu 3 miesięcy po zakończeniu leczenia.

Jeśli u pacjentki wystąpią przynajmniej trzy nawroty choroby w ciągu roku, lekarze określają to mianem nawracającego zakażenia układu moczowego. Wśród możliwych przyczyn częstego zapalenia pęcherza wymienia się:

• uwarunkowania genetyczne (np. skuteczniejsza adhezja bakterii),
• zaburzenia flory bakteryjnej wynikające z wieku (zanik pałeczek kwasu mlekowego u seniorek),
• zaburzenia czynnościowe i anatomiczne układu moczowego,
• u młodych kobiet – dużą aktywność seksualną połączoną z niektórymi metodami antykoncepcji (np. używaniem środków plemnikobójczych).

U kobiet z nawracającym ZUM stosuje się m.in. przedłużoną antybiotykoterapię (trwającą nawet 12 miesięcy). Wielu lekarzy zaleca również zastosowanie immunostymulatora (rodzaju szczepionki) Uro-Vaxom. Lek jest ekstraktem z 18 wyselekcjonowanych szczepów Escherichia coli, po podaniu doustnym zwiększa odporność na zakażenie oraz skuteczność działania leków przeciwbakteryjnych. Trzeba jednak wiedzieć, że immunostymulator nie wyeliminuje bakterii już bytujących w organizmie, a jedynie zwiększy odporność na nie w przyszłości. Standardowy czas przyjmowania szczepionki to 3 miesiące.

Infekcje dróg moczowych i ich profilaktyka

Choć nie istnieje metoda całkowicie eliminująca ryzyko zakażenia dróg moczowych, lekarze zalecają szereg czynności utrudniających bakteriom kolonizację. Polskie Towarzystwo Urologiczne rekomenduje regularne nawadnianie organizmu, co zapewni częstsze mikcje o większej objętości moczu, przepłukujące drogi moczowe i niedopuszczające do zastojów. Wielu lekarzy zaleca picie soku żurawinowego (około litra dziennie), który hamuje przyleganie uropatogennych bakterii do komórek nabłonka. Dla pacjentów nietolerujących smaku soku (który nie powinien zawierać dodatku cukru) przewidziano kapsułki z żurawiną.

Coraz więcej mówi się o korzystnym wpływie doustnej lub dopochwowej suplementacji probiotykami (zawierającymi różne szczepy bakterii Lactobacillus), warto więc profilaktycznie włączyć je do terapii, zwłaszcza w przypadku kobiet cierpiących na ZUM o charakterze nawracającym.

Podstawą jest oczywiście codzienna higiena, czyli regularna zmiana bielizny i codzienne mycie narządów płciowych, a w przypadku kobiet podmywanie się w kierunku od przodu do tyłu (zapobiega to przemieszczaniu się bakterii z okolicy odbytu w okolicę ujścia cewki moczowej).

W przypadku kobiet aktywnych seksualnie zaleca się, by przed stosunkiem wypiły szklankę wody i oddały mocz bezpośrednio po stosunku – zmniejszy to ryzyko kolonizacji dróg moczowych przez drobnoustroje. W niektórych przypadkach lekarze zalecają swoim pacjentkom cierpiącym na nawracające ZUM przyjmowanie jednej dawki antybiotyku profilaktycznie po każdym stosunku. U kobiet po menopauzie korzyść może dawać dopochwowe zastosowanie estrogenów, które pomagają przywrócić prawidłową florę bakteryjną.

Autor: Kamila Śnieżek/iH