Latające kleszcze, czyli strzyżaki – czy są groźne? Co trzeba wiedzieć o strzyżakach?

Latające kleszcze to nie kleszcze! Skąd się wziął ten mit?

Strzyżaki często są nazywane “latającymi kleszczami” co jest oczywiście błędne na wielu płaszczyznach. Przede wszystkim różnią się już samą przynależnością biologiczną. Kleszcze należą do gromady pajęczaków, a strzyżaki do gromady owadów.

Przyczyną powstania takiego skojarzenia być może być sposób żerowania na skórze – płaski stawonóg w brązowych odcieniach wkłuwający się i pożywiający krwią w obu tych przypadkach. 

Zobacz, jakie są najbardziej charakterystyczne różnice między tymi pasożytami. Dzięki tej grafice już więcej ich nie pomylisz!

Czym jest latający kleszcz?

Latający kleszcz to tak naprawdę muchówka. Tym określeniem potocznie nazywa się strzyżaki – niewielkich rozmiarów pasożyty, które w przeciwieństwie do kleszczy są owadami.

Czy kleszcze latają? Główne różnice między strzyżakami a kleszczami

W dosłownym rozumieniu „latających kleszczy” nie ma – żaden z gatunków kleszczy (Ixodida) nie lata. Tym przede wszystkim strzyżaki różnią się od kleszczy na pierwszy rzut oka, nawet dla osoby niewprawionej.

Kleszcze pobierają krew od żywiciela na każdym etapie rozwoju, począwszy od larwy, przez wszystkie stadia nimf aż na formie dorosłej kończąc i żerują bardzo długo, pobierając jak najwięcej krwi.

Strzyżaki natomiast pobierają małą ilość krwi i żywią się nią wyłącznie w postaci dorosłej tuż przed wydaniem potomstwa. 

Strzyżaki – muchówki z rodziny narzępikowatych. Co to za owady?

Strzyżaki należą do rzędu muchówek i rodziny narzępikowatych – to pasożytnicze muchówki, charakteryzujące się skróconymi czułkami, dużymi zębatymi pazurkami i spłaszczonym twardym ciałem [3], dlatego zgniecenie ich nie będzie tak samo łatwe, jak np. znajdującego się na skórze komara czy meszki.

Strzyżaki cechują się silnie spłaszczonym połyskująco brązowym ciałem o skąpym owłosieniu. Mierzą w okolicach 5-6 milimetrów [1, 2], a czasami ponad 8 milimetrów [5].

Dorosłe osobniki strzyżaków latają latem i jesienią poszukując żywicieli, którymi zazwyczaj są dziki, sarny i jelenie [1], a także łosie. Kiedy wylądują na potencjalnym żywicielu, przysysają się do nich, odrzucają skrzydła i przyczepiają się do sierści zwierzęcia. Samica rodzi larwy, które bezzwłocznie się przepoczwarzają [1, 2].

Kopulacja tych muchówek odbywa się na żywicielu, natomiast wykluwanie i rozwój larw od I do III stadium przebiega jeszcze w jajowodzie samicy, gdzie za źródło pokarmu służy im wydzielina ze ścian jajowodów. Larwy narzępikowatych rozwijają się w ciele matki i rodzą się tuż przed przepoczwarzeniem [3].

Tuż przed samym przeobrażeniem larwy trzeciego stadium w poczwarkę, larwy są rodzone i od razu opadają na podłoże, aby w przeciągu około godziny przekształciły się w poczwarki [5]. Nowo wylęgnięte dorosłe osobniki czekają na pojawienie się w pobliżu potencjalnego żywiciela, a następnie aktywnie do niego lecą [9].

Rozmnażają się wśród sierści zwierząt kopytnych, ale z uwagi na umiejętność lotu na bardzo krótkich dystansach (około pięćdziesięciu metrów) nie są wybiórcze w szukaniu żywiciela [9]. Dlatego też zdarza się, że wylądują na człowieku, choć nie są w stanie się na nim rozmnażać.

Strzyżak sarni i strzyżak jeleni

To to samo – używanie tych nazw w rozumieniu osobnych gatunków jest niepoprawne. Strzyżak jelenica [1] (Lipoptera cervi) czyli strzyżak sarni lub strzyżak jeleni jest owadem należącym do rodziny narzępikowatych (Hippoboscidae) w rządzie muchówek (Diptera). 

Poza strzyżakiem jelenicą/jelenim/sarnim (Lipoptera cervi) aktywnym lotnie pomiędzy wrześniem i listopadem [5] występuje w Polsce jeszcze strzyżak mniejszy (L. fortisetosa), którego spotkać można od czerwca do września [5].

Strzyżaki można pomylić także z innymi przedstawicielami rodziny narzępikowatych występujących w naszym kraju, jak:

• narzępik koński (Hippobosca equina),
• ptasznica przydymiona (Ornithomyia avicularia),
• wpleszcz owczy (Melophagus ovinus)
• oraz z innymi gatunkami. 

Jak wygląda strzyżak sarni (jeleni)? Zdjęcia

Spotkanie ze strzyżakiem – gdzie można spotkać tzw. latające kleszcze?

Występują w lasach na terenie całego kraju. Można je spotkać także w zadrzewieniach między polami czy na skraju łąki. Raczej nie bytują w parkach miejskich, ponieważ brakuje tam zwierząt, na których mogą się rozmnażać. Z uwagi jednak na coraz częstsze pojawianie się zwierzyny leśnej w miastach, spotkanie ze strzyżakami na takim terenie nie jest całkowicie wykluczone.

Warto pamiętać o tym, że z uwagi na krótki dystans lotu i życie w skupiskach w miejscach, gdzie najłatwiej o żywiciela, czasami wystarczy oddalić się zaledwie kilkanaście czy kilkadziesiąt metrów od miejsca spotkania z tymi pasożytami, by wyjść z ich zasięgu.

Czy strzyżaki gryzą? Czy mogą atakować ludzi i kiedy istnieje największe ryzyko ukąszenia 

Z uwagi, iż posiadają aparat gębowy kłująco-ssący [5] (tak jak komary), nie mówimy o ugryzieniach, a o ukłuciach lub ukąszeniach.

W czasie aktywnego spędzania czasu na świeżym powietrzu, jak:

• spacer czy bieganie po lesie,
• zbieranie grzybów,
• udział w biwaku czy pikniku,

Istnieje ryzyko ukąszenia przez strzyżaka. Największe szanse na ukłucia pojawiają się w momencie, gdy owad już wyląduje na człowieku i odrzuci skrzydła.

Aby pozbyć się strzyżaka jeleniego (sarniego) z ciała najłatwiej go zetrzeć. Można go również pstryknąć, lecz w przypadku wysokiego owłosienia na ciele lub w zależności od ubrania pstryknięcie może nie być proste, gdyż owady te posiadają pazurki (haczyki), dzięki którymi mocno trzymają się sierści zwierząt czy ludzkich włosów. 

Jak zapobiegać ukąszeniu przez strzyżaka?

Repelenty odstraszające owady pomagają zminimalizować ryzyko ukąszenia, ale nie usuwają go całkowicie. Nie ma jeszcze dostępnych dedykowanych środków przeciw strzyżakom, można jedynie wspomagać się ogólnodostępnymi preparatami odstraszającymi komary, kleszcze i meszki.

Skutecznym sposobem na uniknięcie ukąszeń jest noszenie zabudowanej odzieży (długi rękaw, długie nogawki, nakrycie głowy) oraz sprawne oddalanie się z miejsca, w którym owady te zaczęły lądować na człowieku.

Zobacz: Preparaty przeciw owadom, aerozole, opaski, plastry i żele

Objawy ukąszenia przez strzyżaka sarniego (jeleniego)

Ukąszenia strzyżaków z początku są bezbolesne. Dopiero z czasem mogą powodować m.in.:

• miejscowe zapalenie skóry,
• pęcherzyki na skórze,
• piekący lokalny ból,
• a także swędzenie [4].

U niektórych osób ich ukłucia mogą wywołać alergiczny odczyn skórny w miejscu ukąszenia i w sąsiadującym z nim obszarze.

Mimo iż ukąszenia strzyżaków głównie są niegroźne dla ludzi i z reguły powodują ból, często prowadzą do rozwoju stanu zapalnego skóry [4]. Należy pamiętać, że rola narzępikowatych jako wektorów nie jest dokładnie zbadana i wymaga dalszych obserwacji [5]. 

Są to owady o potencjale przenoszenia chorób odzwierzęcych, w tym groźnych chorób jak borelioza.

Jakie choroby mogą przenosić strzyżaki sarnie (jelenie)?

Strzyżaki są wektorami bakterii z rodzaju Anaplasma [4, 5] oraz potwierdzono u nich obecność bakterii z rodzaju Borrelia [4, 5], które powodują boreliozę. Jednakże nie zostały udokumentowane medycznie przypadki, w których człowiek mógłby zarazić się boreliozą od ukąszenia strzyżaka, co w przypadku kleszczy zdarza się regularnie.

Taka zależność wynikać może z różnic w sposobach oraz długościach żerowania kleszczy i strzyżaków. Jest to też skutek różnic w anatomii organów wewnętrznych przedstawicieli tych dwóch grup. Dodatkowo składniki zawarte w ślinie kleszczy osłabiają działanie układu odpornościowego żywiciela wpływając tym pozytywnie na zwiększenie zachorowań na boreliozę [6]. Wkłuty kleszcz wydziela immunomodulatory i naczyniowo-czynne mediatory które ułatwiają wędrówkę bakterii i wirusów [7].

Czytaj także: Kleszcze a borelioza – jak nie przegapić ukłucia i zapobiec infekcji?

Ryzyko zarażenia boreliozą a czas żerowania pasożyta

Warto również dodać, że do transmisji bakterii powodujących boreliozę z kleszcza na żywiciela potrzeba czasu (około 48 godzin*) [7]. Natomiast po upływie 72 godzin ryzyko transmisji bakterii Borrelia burgdoeferi wynosi 100% [8]. Czasy potrzebne do transmisji krętek Borrellia różnią się w zależności od gatunku zarówno samego kleszcza jak i gatunku samej bakterii. W przypadku krótkotrwałych ukąszeń ludzi ze strony strzyżaków bakterie te nie mają aż tyle czasu. Strzyżaki nie przenoszą kleszczowego zapalenia mózgu (KZM).

*Czas znacznie się kurczy, jeśli kleszcz jest niepokojony i ściskany. W przypadku pierwszej opcji wydziela więcej śliny i może zwymiotować. W przypadku drugiej – dosłownie wciskamy zawartość jego wnętrza do naszego organizmu niczym ze strzykawki.

Zobacz: Ugryzienie kleszcza – jak wygląda i czy swędzi?

Narzępik koński jest wektorem szczególnie niebezpiecznych dla bydła bakterii z rodzaju Bartonella. Może przenosić je między przedstawicielami swojego gatunku przez zarażenie transowarialne, czyli z samicy poprzez jaja i larwy aż na przyszłe potomstwo [5].