Dlaczego kleszcze są groźne dla człowieka?
Znanych jest aż 900 gatunków kleszczy, z czego w Europie występuje ich około 70, a 19 żyje w Polsce. Groźne jest nie samo ugryzienie, które powoduje jedynie krótkotrwały odczyn zapalny na skórze, ale patogeny, których nosicielem może być wbity w skórę kleszcz – żerując na skórze, naprzemiennie ssie krew i wstrzykuje w ranę swoją ślinę, w której mogą znajdować się groźne bakterie, pierwotniaki i wirusy.
W Polsce największym zagrożeniem są przenoszone przez kleszcze:
- krętki borrelia mogące powodować zachorowanie na boreliozę,
- wirus odkleszczowego zapalenia mózgu (wirus z rodziny Flaviviridae).
W rzadszych przypadkach dochodzi do zakażeń:
- gram-ujemną pałeczką Francisella tularensis wywołującą tularemię,
- bakterią Coxiella burnetii powodującą tzw. gorączkę Q,
- bakterią Anaplasma phagocytophilum odpowiedzialną za wystąpienie anaplazmozy ludzkiej,
- pierwotniakami z rodzaju Babesia powodującymi zachorowanie na babeszjozę.
Jak kleszcze atakują ludzi?
Kleszcze to pajęczaki, które są zewnętrznymi pasożytami kręgowców. Najchętniej żerują na niewielkich zwierzętach zamieszkujących lasy i łąki, takich jak myszy, wiewiórki czy ptaki, które są dla nich najłatwiejszym celem. Ludzi atakują jedynie przy okazji, gdy akurat znajdą się na obszarze bytowania kleszczy.
Kleszcze przebywają np. w wysokich trawach czy innych wystających elementach roślin, najczęściej na skraju ścieżek. W dogodnym miejscu kleszcz oczekuje na ofiarę. Wyczuwa ją, reagując na ciepło, dwutlenek węgla (w wydychanym powietrzu) oraz ruch w otoczeniu. Wówczas wystawia odnóża (zachowanie widoczne na zdjęciu) chcąc przenieść się na żywiciela, zahaczając się o niego pazurkami. Człowiek musi się otrzeć o miejsce czatowania kleszcza (np. wystające źdźbło), by było to możliwe.
Warto podkreślić, że kleszcze nie skaczą – mogą biernie spaść na człowieka, jednak przebywają maksymalnie na wysokości ok. 1,5 m nad ziemią.
Do skóry żywiciela kleszcze przyczepiają się za pomocą hypostomu – ryjkowatego narządu gębowego uzbrojonego w liczne ząbki, które umożliwiają mocne zakotwiczenie się w skórze.
Do wgryzienia się wybierają zwykle miejsca ciepłe, miękkie i dobrze ukrwione – u człowieka są to np. pachy, zgięcia stawów, okolice pachwin lub narządów płciowych.
Raz przytwierdzone, mogą żerować na skórze od kilku godzin nawet do kilkunastu dni – można to przeoczyć, gdyż podczas wkłucia wstrzykują ofierze substancję znieczulającą, a w ich ślinie znajdują się składniki hamujące krzepnięcie krwi.
Czy larwy i nimfy kleszczy też są niebezpieczne?
Kleszcze przechodzą cztery główne stadia rozwojowe: jajo, larwa, nimfa i postać dorosła. Na każdym z tych etapów (poza stadium jaja) potrzebują do rozwoju krwi, dlatego w ciągu życia kilkukrotnie poszukują żywiciela i w każdym stadium mogą go zainfekować.
- Larwy mają średnicę zaledwie 0,5 mm, często są niezauważalne gołym okiem na skórze. Polują aktywnie, mogą przenosić na ofiarę groźne patogeny. Żerują na skórze około 3 dni.
- Nimfy mają średnicę ok. 1,5 mm. W tym stadium kleszcze są najbardziej aktywne i odpowiadają za większość przypadków ukąszeń i infekcji u ludzi. Żerują około 5 dni.
- Osobniki dorosłe mają zwykle od kilku milimetrów długości. Żerują na skórze najdłużej, bo nawet 11 dni.
Nimfy pierwszy szczyt aktywności osiągają już na przełomie kwietnia i maja. Małe jak ziarenka piasku intensywnie szukają możliwości ukłucia. To one są najbardziej agresywnymi formami rozwojowymi kleszczy, które sprytnie potrafią kamuflować swoją obecność.
Rozmiar nimfy powoduje, że bardzo trudno ją zauważyć, natomiast również ona przenosi choroby odkleszczowe.
Nimfa wbita w skórę może wyglądać jak okruszek czy śmieć. Najczęściej ma kolor brązowy lub czarny. Okazuje się, że w nimfach stwierdza się nawet do 20 razy więcej krętków Borrelia niż w dorosłych kleszczach!
Mała, czarna kropka na skórze może pozostać niezauważona, przez co wzrasta ryzyko choroby. Nawet gdy objawy wczesnej fazy boreliozy (gorączka, bóle mięśni i stawów, ogólne osłabienie) wystąpią, trudno je powiązać z tym schorzeniem, skoro nie zauważyliśmy kleszcza wbitego w skórę. Rozpoznanie boreliozy we wczesnej fazie zakażenia umożliwia podjęcie szybszego i bardziej skutecznego leczenia. Nierozpoznana, przewlekła infekcja często rozwija się wiele lat bezobjawowo, prowadząc do poważnych powikłań.
Czytaj więcej: Nimfy kleszcza – jak wyglądają? Czym są nimfy kleszczowe?
Kiedy żerują kleszcze?
Największa aktywność kleszczy przypada wiosną i wczesnym latem oraz ponownie jesienią, gdy temperatury są umiarkowane. Dwa szczyty aktywności rocznej to maj-czerwiec (niektóre źródła podają, że już od marca) i wrzesień-październik.
Do najbardziej niebezpiecznych terenów należą obszary o dużej wilgotności i bujnej roślinności, takie jak:
- skraje lasów liściastych,
- zarośla,
- łąki porośnięte wysoką trawą,
- parki miejskie z gęstym podszytem.
W Polsce kleszcze są szczególnie liczne w regionach północno-wschodnich (Podlasie, Warmia, Mazury), w części Małopolski i Dolnego Śląska, ale spotkać je można w całym kraju.
Jak się chronić przed kleszczami?
Do ochrony przed kleszczami możesz wykorzystać zarówno domowe sposoby jak odpowiedni ubiór oraz repelenty dostępne w sklepach.
Aby chronić się przed kleszczami:
- Noś długie spodnie i koszule z długim rękawem, najlepiej w jasnych kolorach, na których pajęczaki są łatwiej dostrzegalne. Skarpetki powinny utrzymywać nogawki spodni, by uniemożliwić kleszczom dotarcie do skóry przez odsłonięte fragmenty ciała. Wskazane jest również nakrycie głowy oraz osłonięcie szyi i kołnierza, np. apaszką lub szalikiem.
- Unikaj przebywania w wysokich trawach i gęstych zaroślach poza wyznaczonymi ścieżkami, ponieważ to właśnie tam kleszcze najczęściej oczekują na potencjalnego żywiciela.
- Stosuj repelenty chemiczne, na przykład preparatów zawierających DEET, ikarydynę (pikaridynę) czy IR3535. Ich zadaniem jest odstraszanie kleszczy i ograniczanie liczby ukąszeń. Zależnie od warunków i zaleceń producenta, należy pryskać nimi skórę i ubranie wielokrotnie w czasie wędrówki czy pobytu na terenach zielonych, gdyż środek z czasem traci skuteczność. Innym rozwiązaniem jest permetryna, którą można impregnować odzież – pozwala to na długotrwałe zabezpieczenie tkanin, zwłaszcza jeśli często przebywa się w terenach leśnych czy na łąkach.
- Po powrocie do domu należy dokładnie obejrzyj całe ciało, zwracając szczególną uwagę na pachy, pachwiny, zgięcia łokci i kolan, okolicę pępka oraz linię włosów.
Sprawdź: Preparaty przeciw owadom, aerozole, opaski, plastry i żele
Pobierz e-Book
i poznaj najważniejsze zasady ochrony przed kleszczami
Jak chronić dzieci przed kleszczami?
Ochrona przed kleszczami dla dzieci jest podobna do tej, która jest stosowana u dorosłych:
- ubieraj dziecko w jasne ubrania,
- po powrocie do domu dokładnie obejrzyj jego skórę,
- dla dzieci, które przebywają w wózku możesz zamontować moskitierę,
- wytłumacz dziecku, gdzie najczęściej przebywają kleszcze – zwróć uwagę, aby unikało wysokich traw czy siadania bezpośrednio na trawie,
- jeżeli zauważysz kleszcza u dziecka, wyciągnij go przyrządami dostępnymi w aptece, a w przypadku wystąpienia objawów – zgłoś się do pediatry.
Ważne! Stosując repelenty przeciwko kleszczom, zwróć uwagę, aby były one dostosowane do wieku dziecka.
Czytaj więcej: Kleszcz u dziecka – jak go usunąć, kiedy udać się do lekarza, jak rozpoznać boreliozę
Kleszcze a borelioza – czy można się zaszczepić „przeciw kleszczom”?
Nie istnieje uniwersalna szczepionka, która zabezpieczyłaby człowieka przed wszystkimi patogenami przenoszonymi przez kleszcze. W praktyce dostępne są szczepionki chroniące przed wirusem kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) – wirus ten jest groźnym patogenem wywołującym u ludzi neuroinfekcję mogącą prowadzić m.in. do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu.
Szczepienie zalecane jest przede wszystkim osobom mieszkającym lub regularnie przebywającym w regionach, gdzie KZM występuje endemicznie (m.in. w niektórych częściach Polski, Europy Środkowej i Wschodniej).
Chcesz zaszczepić się przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu?
Sprawdź, gdzie wykonasz szczepienie w Świecie Zdrowia
Jak zapobiec boreliozie?
Wciąż nie ma niestety w powszechnym użyciu szczepionki przeciwko boreliozie, choć trwają intensywne prace badawcze nad nowymi preparatami. Oznacza to, że nawet osoba zaszczepiona przeciwko KZM może zachorować na boreliozę lub inną chorobę odkleszczową (np. anaplazmozę lub babeszjozę), dlatego, mimo szczepienia, wciąż bardzo ważna jest ochrona mechaniczna przed kleszczami oraz jak najszybsze usuwanie pajęczaków ze skóry w przypadku ugryzienia.
Niezmiernie ważne są również badania profilaktyczne się po sezonie kleszczowym.
Wiele chorych na boreliozę nie pamięta momentu ukłucia. Dodatkowo wiele chorób odkleszczowych w początkowych fazach infekcji ma przebieg utajony. Objawy mogą nie być odczuwalne lub mylone z innymi dolegliwościami, np. przeziębieniem czy grypą w przypadku wczesnej boreliozy.
Badania krwi to jedyny pewny sposób na wykrycie infekcji. Ponieważ najczęstszą chorobą przenoszoną przez kleszcze jest borelioza, warto wykonać badanie krwi po około 6 tygodniach od czasu ekspozycji (czyli momentu potencjalnego ukąszenia). Jeżeli w organizmie rozwija się borelioza, układ odpornościowy wytworzy swoiste przeciwciała IgM. To one są wykrywane w testach domowych na boreliozę oraz badaniach laboratoryjnych.
Samo wykonanie testu na przeciwciała ELISA (oznaczenie IgM i IgG) nie upoważnia jednak do leczenia antybiotykiem – obecnie panuje przekonanie, że należy wykonać potwierdzenie zakażenia metodą Western-blot, ponieważ testy na przeciwciała ELISA mogą być fałszywie dodatnie (dwuetapowa diagnostyka).
Sprawdź: Panel infekcji odkleszczowych w Świecie Zdrowia
Jak rozpoznać kleszcza na skórze?
Rozpoznanie kleszcza bywa trudne, zwłaszcza, jeśli mamy do czynienia z larwą lub nimfą wbitymi w skórę. Kleszcze to pajęczaki o owalnym odwłoku, który zwykle wystaje ze skóry ich ofiar, ale najmniejsze osobniki mogą mieć zaledwie ułamek milimetra i przypominać czarną kropkę lub pieprzyk. Z czasem, gdy pasożyt ssie krew, odwłok powiększa się, przybierając jaśniejszy, zwykle szarawy kolor, wówczas zazwyczaj łatwiej go dotrzeć na skórze.
Jeśli podejrzewasz, że zauważona na skórze ciemna kropka to kleszcz, pomocne może być użycie szkła powiększającego bądź aparatu fotograficznego w telefonie z funkcją makro, by dostrzec odnóża. Kleszcz wbity w skórę nie musi powodować żadnych dolegliwości bólowych, ponieważ wstrzykuje ofierze substancje znieczulające.
Czytaj także: Ugryzienie kleszcza – jak wygląda i czy swędzi?
Jak wyjąć kleszcza ze skóry?
Kleszcza można wyjąć w domu – pod warunkiem, że posiada się pęsetę lub narzędzie przeznaczone do tego celu, dobre oświetlenie i pewną rękę. Co robić, by wyjęcie kleszcza skończyło się sukcesem?
Do wyciągnięcia kleszcza możesz wykorzystać:
- pęsety z cienkimi, spiczastymi końcami (tzw. anatomiczne),
- specjalistyczne przyrządy do usuwania kleszczy, np. haczyki, „lassa” czy plastikowe kleszczołapki.
Dokładny opis procesu, jak wyciągnąć kleszcza znajdziesz w naszym artykule: Jak bezpiecznie usunąć kleszcza? Instrukcja krok po kroku.
Pamiętaj, aby wyciągać kleszcza pionowym, jednostajnym ruchem. Unikaj ruchów obrotowych, by nie urwać części kleszcza. Niezmiernie ważna jest również dezynfekcja miejsca wkłucia oraz umycie rąk.
Na koniec ważne jest również obserwacja miejsce wkłucia. Przez kolejne dni i tygodnie zwracaj uwagę na pojawienie się rumienia (szczególnie o charakterystycznym kształcie pierścienia, tzw. rumień wędrujący). Jeśli zauważysz jakiekolwiek niepokojące zmiany skórne, dolegliwości grypopodobne, bóle stawów, osłabienie czy gorączkę, pilnie skontaktuj się z lekarzem.
Sprawdź: Zestawy do usuwania kleszczy, pompka ssąca na kleszcze
