Na myśl o kleszczu większość osób wyobraża sobie jeden rodzaj pajęczaka, którego ugryzienie może wywołać groźną chorobę. Tymczasem opisano już około 900 gatunków kleszczy, które są klasyfikowane jako kleszcze miękkie i kleszcze twarde. Warto wiedzieć, że jeśli chodzi o systematykę kleszczy, to należą one do roztoczy (Acari/acarina), a nie do owadów (Insecta).
Kleszcze miękkie
Kleszcze miękkie to rodzina obrzeżkowatych. Kleszcze tego rodzaju nie posiadają twardego, chitynowego pancerza na grzbiecie – są ciepłolubne, dlatego najczęściej występują w subtropikalnych i tropikalnych rejonach, choć niektóre gatunki spotkać można również w Polsce.
W tej rodzinie kleszczy wyróżnia się 5 rodzajów (Argas, Antricola, Otobius, Ornithodoros, Carios). Występującym w całej Europie gatunkiem jest Argas reflexus (obrzeżek gołębień). Kleszcze miękkie szukają ciepłych miejsc – dorosłe samce i samice można znaleźć na poddaszach, w bliskiej okolicy kurników i gniazd ptaków (szczególnie gołębi); żywicielami są ptaki, gołębie, drób i ludzie.
Występujący w Europie Środkowej i w niektórych rejonach Polski obrzeżek gołębień kłuje boleśnie – swędzenie po ugryzieniu tego kleszcza może utrzymywać się bardzo długo. Kleszcze tego gatunku mogą przenosić m.in. krętki Borelia anserina, a także paradur gołębi (dur rzekomy), piroplazmozę ptasią (inaczej: babeszjoza, babezjoza) oraz zoonozę (gorączka Q – bakteryjno-zakaźna choroba wywoływana przez Coxiella burnetii).
Kleszcze twarde
Kleszcze twarde posiadają pancerz z chitynowych płytek, który w przypadku samców chroni cały grzbiet; u samic i nimf kleszczów pancerz pokrywa połowę grzbietu.
Ciało kleszczy twardych dzieli się na część z narządami gębowymi (gnatosoma), osadzonymi na przedzie ciała kleszcza, oraz część z odnóżami (idiosoma). Trzy stadia rozwojowe kleszcza właściwego to: larwa kleszcza, nimfa, forma dorosła kleszcza.
Do tej rodziny należą występujące na całym świecie:
Kleszcz pospolity (Ixodes ricinus)
Pospolity kleszcz jest gatunkiem najczęściej atakującym ludzi – przenosi zarówno boreliozę, jak i kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Kleszcz pospolity jest aktywny od początku marca do końca października; najwyższa aktywność kleszczy tego gatunku zaczyna się na przełomie kwietnia i maja. Żywicielami – poza ludźmi – są niewielkie ssaki, zwierzęta leśne (sarny, jelenie), psy i koty.
Kleszcz psi (Rhipicephalus sanguineus)
Dawniej występował przede wszystkim w Afryce; dziś kleszcz psi występuje głównie w południowej części Europy (lubi ciepłe miejsca, jest aktywny w miesiącach letnich). Najczęściej atakuje psy (to typowy pasożyt zwierząt domowych, który roznosi m.in. erlichiozę u psów, cykliczną trombocytopenię psów, hepatozoonozę), rzadko żywicielem jest człowiek. Kleszcze psie przenoszą też bakterie Babesia canis (babeszjoza).
Kleszcz jeżowy (Ixodes hexagonus)
Kleszcz jeżowy może przenosić zarówno kleszczowe zapalenie mózgu, jak i boreliozę. Ludzie mogą być żywicielem tego typu kleszczy, ale najczęściej jeżowe kleszcze atakują małe zwierzęta (jeże, lisy, koty, łasice).
Kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus)
Łąkowy kleszcz występuje częściej na wschodzie Polski – na wrzosowiskach, terenach wodnistych i trawiastych. Atakuje głównie zwierzęta, choć żywicielem może być również człowiek. Kleszcze łąkowe mogą przenosić bakterię wywołującą babeszjozę, chorobę odkleszczową nazywaną też „psią malarią”.
;
Jak wygląda kleszcz?
W zależności od rodzaju kleszcze mogą różnić się wyglądem.
Obrzeżek gołębień, kleszcz miękki, który może przeżyć bez żywiciela nawet kilka lat, ma brązowy korpus w kształcie jajka (korpus nie ma chitynowego pancerza).
Kleszcz pospolity, występujący w całej Polsce, jest długi na 2-4 mm. Głodny kleszcz pospolity ma ciało owalne, które zwęża się ku przodowi (wyraźnie widać odnóża) – cechy morfologiczne kleszcza zmieniają się zarówno w czasie żerowania (np. barwa ciała może się zmieniać z szarej na brązową), jak i po najedzeniu. Przykładowo: głodna samica kleszcza ma ok. 3 mm długości, ale po najedzeniu jej długość może sięgać nawet 10-12 mm.
Kleszcze pospolite stanowią co prawda największe zagrożenie w kontekście roznoszenia chorób odkleszczowych, ale kleszcz jeżowy może być przyniesiony np. przez psa do domu – i w ten sposób znaleźć ludzkiego żywiciela. Kleszcza jeżowego można poznać po jasnym korpusie.
W przypadku kleszcza łąkowego samica (ok. 3 mm długości) jest mniejsza od samca (do 4,5 mm długości); mamy więc do czynienia z dymorfizmem płciowym, ale odwrotnym (w przypadku innych gatunków zazwyczaj samica jest większa od samca). Na korpusie kleszcza łąkowego widać wyraźne białe plamy.
Kleszcz psi, czyhający na żywiciela na szczytach niewielkich traw, ma brązowy korpus.
Nimfa kleszcza – jak wygląda?
Nimfa kleszcza, czyli forma pośrednia między larwą a dorosłym osobnikiem, nie przekracza długością jednego milimetra – jej wielkość może być porównana do ziarnka piasku.
Jak wygląda kleszcz w skórze?
Jak wygląda kleszcz wbity w skórę? Kleszcz szuka delikatnych i ukrwionych miejsc na skórze – narząd gębowy kleszcza jest przystosowany do ssania krwi i zaopatrzony w liczne ząbki; najczęściej kleszcz wbity w skórę będzie więc widoczny jedynie od strony korpusu. Możliwy do zauważenia odwłok kleszcza z czasem będzie rósł pod wpływem wypitej krwi.
Atak nimfy kleszcza może być łatwo przeoczony – nimfy kleszcza są mniejsze, poza tym kleszcz lub nimfa mogą same odczepić się od skóry (nimfy kleszcza, której bakterie mogą być nawet bardziej niebezpieczne niż w przypadku dorosłych osobników, znacznie częściej opuszczają żywiciela po opiciu się krwią).
Jak wyciągnąć kleszcza?
Pamiętaj, że w przypadku ugryzienia kleszcza bardzo duże znaczenie ma czas – im szybciej wyciągniesz kleszcza, tym mniejsze ryzyko zarażenia się patogenami i rozwinięcia choroby odkleszczowej. Zaleca się, aby od ugryzienia kleszcza do momentu jego wyciągnięcia nie minęły 24 godziny – wówczas ryzyko przeniesienia czynników zakaźnych z kleszcza na żywiciela (np. człowieka) jest stosunkowo małe.
Wyciąganie kleszcza – krok po kroku
- Jeśli zauważyłeś kleszcza na skórze, nie wyciągaj go w pośpiechu – najpierw dokładnie mu się przyjrzyj.
- Nie zdrapuj kleszcza, do jego usunięcia użyj pęsety (najlepiej zakrzywionej, z cienkimi końcówkami).
- Chwyć kleszcza pęsetą jak najbliżej skóry i jednostajnym ruchem pociągnij go ku górze.
Wyciąganie kleszcza – częste błędy
- Chwycenie kleszcza w połowie odwłoku lub za koniec odwłoku sprawia, że oderwana zostaje tylko część kleszcza, a fragment (narząd gębowy) zostaje w skórze.
- Wyciskanie lub zdrapywanie kleszcza – może powodować dodatkowe infekcje, ponieważ część kleszcza może zostać pod skórą.
- Smarowanie kleszcza masłem, olejem, parafiną, lakierem do paznokci, alkoholem w celu stymulacji do wyjścia kleszcza – to częsty błąd, który sprawia, że blokowane są otwory oddechowe kleszcza; w wyniku takiego działania kleszcz zaczyna się dusić, co może powodować wpuszczanie w
skórę zwiększonej ilości płynów ustrojowych, w tym bakterii, wirusów. - Przypalanie kleszcza również może powodować wymioty i zwiększać ryzyko zakażenia.
Ugryzienie kleszcza – czy boli?
Ugryzienie kleszcza nie boli, ponieważ kleszcz już w momencie wgryzania się w skórę aplikuje środek znieczulający. Po ugryzieniu kleszcza może wystąpić swędzenie.
Czy kleszcze skaczą?
To jeden z mitów na temat kleszczy – kleszcze wcale nie czają się na ofiary, obserwując otoczenie z góry; najczęściej czają się w trawach i krzewach, które nie są wyższe niż 150 cm. Kleszcze przeważnie „przechodzą” na żywiciela, gdy ten ociera się o liście lub łodygi, na których przebywają.
Jak uchronić się przed kleszczami i chorobami odkleszczowymi?
- Ogranicz czas przebywania w wysokich trawach, zaroślach (nie tylko w lesie, ale również w parkach miejskich).
- Zakładaj jasną odzież przed wyjściem w teren – pozwoli to szybciej zauważyć kleszcza. Wybieraj ubrania z długimi rękawami i nogawkami, buty z wysoką cholewką. Warto zadbać o przylegające mankiety i wpuszczać nogawki spodni w skarpety.
- Stosuj specjalne preparaty – repelenty przeciw kleszczom zawierające DEET (N,N-dietylo-3-metylbenzamid) lub permentynę. Rób to zgodnie z zaleceniami producenta.
- Dokładnie oglądaj ciało po powrocie z terenów zielonych.
- Rozważ szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu, jeśli przebywasz w miejscach lub regionach o podwyższonym ryzyku zakażenia (wirus kleszczowego zapalenie mózgu przedostaje się z kleszcza na żywiciela znacznie szybciej niż bakterie powodujące boreliozę).
Autor: Jacek Krajl
