Ból w nadbrzuszu – jak boli górna część brzucha? Kiedy ból w nadbrzuszu jest groźny?

Dlaczego boli górna część brzucha?

Ból to nieprzyjemne, subiektywne doznanie czuciowe związane z występującym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanek. Jest zjawiskiem powszechnym, zgłaszanym podczas nawet 80% wizyt lekarskich. Dzięki bólowi rozpoznawana jest większość chorób, gdyż spełnia on funkcję ostrzegawczo-ochronną, jest wyraźnym sygnałem potencjalnego zagrożenia dla homeostazy organizmu.

W przypadku bólu brzucha, zwłaszcza manifestującego się jako tzw. ostry brzuch, szybkie postawienie prawidłowej diagnozy może mieć istotny wpływ na przebieg i wynik leczenia – a przez to zaważyć na zdrowiu i życiu pacjenta.

Aby ułatwić lokalizowanie objawów chorobowych typowych dla poszczególnych schorzeń, brzuch umownie dzieli się na trzy strefy:

• nadbrzusze (środkowe wraz z okolicami podżebrowymi – prawą i lewą),
• śródbrzusze (środkowe wraz okolicami bocznymi – prawą i lewą),
• podbrzusze (okolica łonowa, okolice pachwinowe – prawa i lewa).

W obszarze nadbrzusza mieści się kilka ważnych narządów wewnętrznych, których patologie mogą manifestować się bólem różnego typu: żołądek i dwunastnica, wątroba i pęcherzyk żółciowy, śledziona i trzustka. Ból w nadbrzuszu może jednak mieć swoje źródło poza układem pokarmowym i wynikać np. z podrażnienia mięśni i innych struktur leżących w tym obszarze, schorzeń układu krążenia lub wieloukładowych chorób przewlekłych.

Może Cię zainteresować: Ból żołądka – objawy, diagnostyka. Dlaczego boli żołądek po jedzeniu?

Najczęstsze przyczyny bólu w nadbrzuszu

Bóle zlokalizowane w środkowej części nadbrzusza mogą być spowodowane m.in.:

• refluksem żołądkowo-przełykowym,
• chorobami żołądka i dwunastnicy, przede wszystkim chorobą wrzodową,
• dyspepsją czynnościową (niestrawnością),
• polekowym uszkodzeniem błony śluzowej żołądka i dwunastnicy,
• nieżytem żołądkowo-jelitowym,
• nowotworami złośliwymi (żołądka, trzustki, jelita grubego),
• tętniakiem aorty brzusznej,
• zawałem serca.

Jeśli ból jest umiejscowiony w prawym górnym kwadrancie brzucha, czyli w okolicach prawego podżebrza, najczęściej wskazuje na:

• zapalenie pęcherzyka żółciowego lub dróg żółciowych,
• patologie wątroby, w tym ostre zapalenie wątroby,
• zapalenie trzustki,
• zapalenie wyrostka robaczkowego położonego zakątniczo,
• ropień podprzeponowy,
• zastoinową niewydolność serca,
• zapalenie dolnego płata płuca prawego.

Ból w lewym górnym kwadracie brzucha, czyli w okolicach lewego podżebrza, może oznaczać:

• choroby trzustki, w tym zapalenie i torbiele rzekome trzustki,
• choroby śledziony, w tym pęknięcie lub zawał śledziony,
• dysfunkcje okrężnicy (zagięcia śledzionowego),
• wrzody zlokalizowane na krzywiźnie większej żołądka,
• zapalenie dolnego płata płuca lewego.

Przy niektórych patologiach ból nie ogranicza się do jednego obszaru, lecz migruje, zmieniając miejsce największego nasilenia. Ból powiązany z zapaleniem pęcherzyka żółciowego początkowo może być odczuwany w nadbrzuszu środkowym, a następnie doskwierać pacjentowi w prawym podżebrzu.

Ból nadbrzusza w schorzeniach układu pokarmowego

Za większość dolegliwości bólowych zlokalizowanych w nadbrzuszu, w tym w okolicach podżebrowych, odpowiadają patologie układu pokarmowego. Do tych rozpoznawanych najczęściej oraz tych, które wymagają szybkiej interwencji lekarskiej, należą m.in.:

• Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy – wywiad z pacjentem może wykazać zarówno łagodny ból lub wręcz jego brak, jak i ból mocno nasilony, nawet przy niewielkich zmianach morfologicznych w badaniu endoskopowym. Ból w przebiegu choroby wrzodowej żołądka zazwyczaj nasila się po posiłkach, a gdy patologią objęta jest dwunastnica, dolegliwość występuje na czczo. W badaniu fizykalnym pacjent może zgłaszać tkliwość w głębszej palpacji w nadbrzuszu.
• Perforacja owrzodzenia żołądka lub dwunastnicy – odczucia w powikłanej chorobie wrzodowej żołądka lub dwunastnicy są znacznie bardziej dotkliwe, opisywane jako przeszywający ból w nadbrzuszu lub podżebrzu prawym. Niektórzy pacjenci porównują to odczucie do pchnięcia nożem w brzuch. Dolegliwości bólowe mogą rozlewać się na całą jamę brzuszną, zmniejszać się i zwiększać w ciągu doby, a w przypadku pełnoobjawowej perforacji u pacjenta występuje deskowaty, napięty brzuch i bardzo nasilone objawy otrzewnowe.
• Ostre zapalenie trzustki – objawem jest bardzo silny ból nadbrzusza, często odczuwany również w śródbrzuszu, o charakterze opasającym i promieniującym do pleców. Mogą współwystępować: nudności i wymioty, wzdęcia, zatrzymanie perystaltyki jelitowej, gorączka i bóle mięśni, a także tzw. objaw Cullena (krwiaki wokół pępka). Najsilniejsze dolegliwości bólowe występują w pozycji leżącej, ból może być łagodniejszy podczas stania czy pochylania się. Uporczywy ból tego typu może również świadczyć o nowotworze trzustki.
• Kolka żółciowa – ból związany z kamicą żółciową spowodowaną przez zablokowanie odpływu żółci z pęcherzyka żółciowego przez złóg ma charakter nagły, bardzo nasilony i jest zlokalizowany w środkowym nadbrzuszu oraz prawej okolicy podżebrowej. Ból może szybko narastać i promieniować do okolic pod prawą łopatką. Dolegliwości mogą nasilać się po spożyciu tłustego pokarmu, a ustępują samoistnie po kilku lub kilkunastu godzinach lub pod wpływem leków rozkurczowych.
• Refluks przełyku (zgaga) – choroba wywoływana przez wytwarzane w żołądku enzymy trawienne oraz kwas solny, które wraz z cofniętym pokarmem podrażniają delikatny nabłonek przełyku. U pacjentów z przewlekłym refluksem może dochodzić do ubytków i owrzodzeń błony śluzowej oraz rozwoju nadżerkowego zapalenia przełyku. Dolegliwości bólowe mogą być odczuwane w środkowej części nadbrzusza i klatki piersiowej. Inne objawy to kwaśne odbijanie, cofanie się nadtrawionego pokarmu do przełyku, czasem też kaszel, chrypa i ból gardła.
• Podrażnienie żołądka i zapalenie śluzówki żołądka – w reakcjach zapalnych dotyczących błony śluzowej żołądka (przez pacjentów nazywanych katarem żołądka) ból jest zlokalizowany w nadbrzuszu, również w prawym lub lewym podżebrzu. Może towarzyszyć mu uczucie przepełnienia żołądka, palenie i pieczenie „w dołku”. Odczucia nasilają się po jedzeniu i piciu, zwłaszcza po alkoholu oraz przyjęciu doustnych leków. Jeśli bólowi towarzyszą męczące nudności i wymioty, utrata apetytu, spadek wagi, osłabienie i krew w stolcu, objawy mogą wskazywać na raka żołądka.

Ból w nadbrzuszu a zawał mięśnia sercowego

Ostry ból w nadbrzuszu u pacjenta nie zawsze oznacza schorzenia dotyczące układu pokarmowego, choć taka etiologia tego bólu jest najczęstsza. Zdarza się, że objawy wskazujące na zaawansowaną chorobę wrzodową lub zapalenie trzustki w rzeczywistości świadczą o tym, że pacjent właśnie przechodzi świeży zawał mięśnia sercowego.

W diagnostyce różnicowej bólu nadbrzusza, w szczególności okolicy prawego podżebrza, przebiegającego z nudnościami i wymiotami, ratownicy medyczni i lekarze zawsze biorą pod uwagę tzw. maskę brzuszną zawału serca, czyli zawał ściany dolnej serca, która poprzez przeponę sąsiaduje z narządami usytuowanymi w nadbrzuszu. W postaci brzusznej zawału ściany dolnej serca nie pojawiają się typowe objawy kojarzone z zawałem, czyli ostry, gniotący ból zlokalizowany za mostkiem i charakterystyczne promieniowanie do ręki, dlatego pacjenci (a są nimi najczęściej kobiety, diabetycy i seniorzy) mogą ignorować dolegliwości, a pomoc bywa wzywana zbyt późno.

Ból w nadbrzuszu a cukrzyca

Cukrzyca to poważna choroba cywilizacyjna stanowiąca ogromny problem społeczny, przede wszystkim ze względu na swoje liczne powikłania. Obok ostrych, zagrażających życiu powikłań, takich jak śpiączka ketonowa czy makroangiopatia cukrzycowa z konsekwencjami w postaci ostrego zespołu wieńcowego czy udaru mózgu, u diabetyków rozpoznaje się powikłania o charakterze przewlekłym, w tym przede wszystkim neuropatię cukrzycową, która może rozwinąć się do neuropatii autonomicznej (wegetatywnej) – zaburzenia czynności narządów wewnętrznych.

U diabetyków mogą więc pojawić się takie objawy, jak zaburzenia przełykania, bóle brzucha, w tym nadbrzusza, nudności i wymioty, wzdęcia, biegunka czy zaparcia, a ich przyczyną nie będą standardowe schorzenia układu pokarmowego, lecz utajone lub jawne zaburzenia układu trawiennego spowodowane uszkodzeniem nerwów obwodowych.

Dowiedz się więcej: Powikłania cukrzycy – wczesne i późne. Jak wygląda leczenie powikłań cukrzycy

Ból w nadbrzuszu a zapalenie płuc

Czynnikiem etiologicznym dla typowego zapalenia płuc jest najczęściej bakteria Streptococcus pneumoniae (aż 30–40% pozaszpitalnych zapaleń płuc), a także Streptococcus pyogenes i Haemophilus influenzae. Chorobę charakteryzuje ostry początek z wysoką gorączką, kaszlem z odkrztuszaniem ropnej wydzieliny i bólem w klatce piersiowej.

Zapalenie płuc może mieć jednak również przebieg atypowy, gdy patogenem odpowiedzialnym za infekcję jest bakteria Legionella pneumophilla. Choroba legionistów, bo tak brzmi nazwa tego zakażenia, to podstępne zapalenie płuc o długim okresie wylęgania (od 7 do nawet 21 dni, podczas gdy typowe zapalenie płuc rozwija się znacznie szybciej), w przebiegu której dochodzi do zaburzeń czynności układu pokarmowego, w tym bólu brzucha (również okolicy nadbrzusza), nudności, wymiotów, utraty apetytu i wodnistej biegunki. W chorobie legionistów w krótkim czasie może dojść do niewydolności oddechowej i niewydolności innych narządów.

Ból w nadbrzuszu w ciąży

Choć ból brzucha w okresie ciąży zawsze jest objawem niepokojącym dla przyszłych mam, to w większości przypadków ma on podłoże fizjologiczne, związane przede wszystkim z rozciąganiem się macicy, która od poczęcia do porodu zwiększa swoją objętość ponad 100-krotnie. Na ogół nie powinny niepokoić również tymczasowe bóle podbrzusza, którym towarzyszą gazy i wzdęcia (to znak, że dziecko rośnie, porusza się i uciska na jelita i żołądek), przeszywające bóle podbrzusza po stronach pachwin (efekt rozciągania się więzadeł podtrzymujących macicę w miednicy) czy skurcze występujące pomiędzy 7. a 8. miesiącem ciąży (tzw. skurcze Braxtona-hicksa – skurcze przepowiadające).

Ból brzucha w ciąży może mieć jednak również podłoże patologiczne, wskazujące na nieprawidłowe zjawiska zachodzące w organizmie matki – to kłujący ból mogący świadczyć o przedwczesnym oddzieleniu się łożyska, silny, promieniujący do pleców ból poprzedzający poronienie czy bolesny ucisk w podbrzuszu towarzyszący infekcjom dróg moczowych. Niepokojącym zjawiskiem jest pojawienie się bólu w nadbrzuszu, zwykle pod żebrami po prawej stronie, często w towarzystwie silnych bólów głowy, zaburzeń widzenia, duszności i nudności – te objawy mogą świadczyć o stanie przedrzucawkowym, stanowiącym zagrożenie dla matki i dziecka.

Przeczytaj: Ból brzucha i ból w podbrzuszu w ciąży – jak rozpoznać, co oznacza?

Jakie badania przy bólu w górnej części brzucha?

W diagnostyce bólów w nadbrzuszu lekarz zbiera dokładny wywiad, obejmujący m.in. subiektywne odczucia pacjenta dotyczące odczuwanych przez niego dolegliwości:

• lokalizację bólu i jego promieniowanie do różnych rejonów ciała,
• charakter i natężenie bólu w nadbrzuszu, np. ból:
  • piekący i palący (wskazujący np. na choroby przełyku),
  • tępy i gniotący (mogący świadczyć o chorobie wrzodowej),
  • kolkowy lub stały (występujący np. w przebiegu kamicy żółciowej i nerkowej),
  • przeszywający i rozdzierający (wskazujący np. na perforację wrzodu trawiennego lub pęknięcie tętniaka aorty brzusznej),
• przebieg bólu, np. ból ostry, nasilający się, nawracający, trwający kilka minut lub wiele godzin, występujący okresowo lub przewlekle,
• czynniki nasilające i łagodzące ból, np. ból występujący na czczo lub dopiero po spożyciu posiłku, narastający w pozycji leżącej lub zmniejszający się podczas nachylania się,
• objawy towarzyszące, np. nudności i wymioty, zatrzymanie gazów i stolca, stany podgorączkowe lub wysoka gorączka, krwawienie z przewodu pokarmowego.

Badanie fizykalne brzucha obejmuje zazwyczaj: obejrzenie brzucha pod kątem występujących asymetrii, powiększenia, przepuklin czy blizn pooperacyjnych, palpacyjne zbadanie obszarów o największej bolesności czy obecności oporów, opukiwanie w celu wykrycia dużej ilości gazu w jamie brzusznej oraz zaniku stłumienia wątrobowego, osłuchiwanie pozwalające ocenić obecność wzmożonej, osłabionej czy zatrzymanej perystaltyki.

Dodatkowe badania zlecane pacjentom zgłaszającym bóle w nadbrzuszu to m.in.:

• morfologia krwi,
• badania laboratoryjne: stężenie elektrolitów, glukozy, mocznika i kreatyniny, próby wątrobowe, aktywność amylazy oraz enzymów sercowych,
• badanie ogólne oraz bakteriologiczne moczu,
• badanie stolca na obecność krwi utajonej,
• badania obrazowe: USG jamy brzusznej, EKG, RTG przeglądowe jamy brzusznej, RTG klatki piersiowej.

Kiedy ból w nadbrzuszu jest groźny?

Pilnej konsultacji medycznej wymagają wszystkie ostre stany brzuszne, zwłaszcza jeśli towarzyszy im pogorszenie się stanu ogólnego pacjenta, nagłe osłabienie, obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, przyspieszone bicie serca, wysoka gorączka, pocenie się, bladość powłok skórnych, krew w stolcu, silne mdłości i wymioty oraz wszelkie inne objawy wskazujące na wstrząs towarzyszący m.in. ostremu zapaleniu trzustki, ostremu zapaleniu wyrostka robaczkowego czy perforacji owrzodzenia żołądka. W wielu przypadkach silny ból w nadbrzuszu wskazuje na patologie wymagające hospitalizacji, w tym pilnej interwencji chirurgicznej.

Polecamy artykuł: Ból brzucha z lewej strony, ból żołądka, ból brzucha z prawej strony. Co oznacza?