Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) – objawy, przyczyny, zapobieganie 

Kleszczowe zapalenie mózgu – co to za choroba?  

Kleszczowe zapalenie mózgu (inne nazwy: KZM, odkleszczowe zapalenie mózgu, TBE od ang. tick-borne encephalitis) to choroba wywoływana przez wirusa TBEV przenoszonego przez kleszcze.  

Odkleszczowe zapalenie mózgu zaliczane jest do chorób sezonowych. Jest to związane z aktywnością kleszczy. Zachorowania najczęściej występują w okresie od kwietnia do listopada, w sezonie zimowym odnotowuje się nieliczne przypadki. Czas od kontaktu z wirusem do pierwszych objawów choroby wynosi zwykle od 4 do 28 dni. 

KZM przebiega w wielu przypadkach dwufazowo:  

• w pierwszej fazie nagle występują objawy grypopodobne,  
• druga faza to faza neuroinfekcji – występują objawy neurologiczne. 

Obecnie leczenie kleszczowego zapalenia mózgu polega przede wszystkim na leczeniu objawowym – aby uniknąć powikłań, kluczowe jest wczesne wykrycie choroby. Z tego powodu warto pamiętać o szczepieniu przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu, które stanowi skuteczną profilaktykę choroby. 

Kleszczowe zapalenie mózgu – przyczyny 

Jak jest przyczyna KZM? Chorobę przenoszą kleszcze, a konkretnie: ukłucie zakażonego kleszcza. Warto wiedzieć, że nie każdy kleszcz jest zakażony wirusem KZM, więc nie każde ugryzienie kleszcza grozi wystąpieniem zapalenia mózgu.  

Patomechanizm kleszczowego zapalenia mózgu:  

1. Poprzez ukąszenie zakażonego kleszcza wirus dostaje się do organizmu człowieka. 
2. Po dostaniu się do organizmu, wirus atakuje układ nerwowy – choroba rozwija się w rdzeniu kręgowym i mózgu – dochodzi do stanu zapalnego.
3. W wyniku zapalenia może dojść do groźnych powikłań, a nawet trwałego uszkodzenia mózgu i śmierci.

Uwaga! Warto wiedzieć, że kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą zakaźną, ale nie można zarazić się nią od człowieka. W większości przypadków do zakażenia dochodzi w wyniku ukłucia kleszcza. W niektórych przypadkach przyczyną może być spożycie surowego mleka zakażonych zwierząt (KZM to choroba odzwierzęca – chorują liczne gatunki zwierząt).  

Czytaj także: Ślad po kleszczu – jak wygląda miejsce po ugryzieniu?  

Kleszczowe zapalenie mózgu – objawy 

Jakie są objawy kleszczowego zapalenia mózgu? Przebieg choroby i objawy KZM należy podzielić na dwa etapy: 

Objawy kleszczowego zapalenia mózgu – I faza choroby (faza zwiastująca) 

Pierwsze objawy kleszczowego zapalenia mózgu to zazwyczaj: 

• gorączka, 
• bóle głowy, 
• bóle mięśni, 
• dreszcze, 
• objawy grypopodobne, 
• zmęczenie, ogólne rozbicie, 
• narastające osłabienie. 

Uwaga! Co prawda w pierwszej fazie choroby występują objawy grypopodobne, ale u każdego przebieg KZM może być nieco inny. Zdarza się też, że KZM przebiega bezobjawowo. Gorączka w KZM w pierwszej fazie choroby może nie przekraczać 38 stopni C. 

Objawy kleszczowego zapalenia mózgu – II faza choroby (neuroinfekcja) 

W drugiej fazie KZM może wystąpić: 

• gorączka (często wysoka), 
• ból głowy (często silny), 
• sztywność karku (tzw. objawy oponowe), 
• nudności i wymioty, 
• zaburzenia świadomości, 
• drgawki, 
• senność, 
• problemy z połykaniem, 
• porażenia nerwów, 
• zaburzenia widzenia i mowy, 
• zaburzenia równowagi i czucia, 
• problemy z pamięcią. 

W tej fazie KZM objawy są nasilone. Gorączka zazwyczaj jest znacznie wyższa niż w fazie zwiastującej i sięga nawet 40 stopni C. Zaburzeniom świadomości może towarzyszyć zwiększona wrażliwość na światło i dźwięki.  

Uwaga! Na tym etapie choroba wymaga pilnej konsultacji z lekarzem i hospitalizacji.  

Zapalenie mózgu u dzieci – objawy. Na co zwrócić uwagę jako rodzic?  

Objawy KZM u dziecka mogą być trudne do zidentyfikowana – mogą przypominać objawy grypy czy często występujących infekcji górnych dróg oddechowych. Jako rodzic lub opiekun dziecka zwróć uwagę na:  

• nagłe zmiany w zachowaniu dziecka, 
• sztywność karku, 
• senność, zmęczenie, 
• wymioty i nudności (szczególnie jeśli nie ustępują), 
• bóle głowy (szczególnie jeśli nie ustępują po podaniu leków). 

Pilnej interwencji wymagają objawy, takie jak zaburzenia widzenia, drgawki, porażenia, zaburzenia równowagi, zaburzenia widzenia.  

Czytaj więcej: Kleszcz u dziecka – jak go usunąć, kiedy udać się do lekarza, jak rozpoznać boreliozę

Kleszczowe zapalenie mózgu – powikłania 

Kleszczowe zapalenie mózgu może być bardzo groźne i skutkować trwałą niepełnosprawnością, a nawet śmiercią, jeśli nie jest odpowiednio wcześnie wykryte i leczone.  

Możliwe powikłania to, m.in.: 

• zaburzenia neurologiczne, 
• utrata słuchu, 
• niedowłady, porażenia, 
• zaburzenia czucia, 
• zaniki mięśniowe (jako konsekwencja niedowładów),  
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,  
• zaburzenia psychiczne, 
• problemy z koncentracją. 

Po wyleczeniu choroby może wystąpić tzw. zespół post-KZM, który obejmuje takie dolegliwości, jak przetrwałe zaburzenia czucia obwodowego, długotrwałe bóle głowy, problemy z koncentracją. Objawy mogą trwać nawet kilka miesięcy.  

Większości powikłań można uniknąć szczepiąc się przeciw KZM, stosując się do zasad profilaktyki KZM i konsultując z lekarzem, gdy tylko wystąpią pierwsze niepokojące objawy. 

Kleszczowe zapalenie mózgu – jakie badania wykonać?  

Diagnostyka KZM opiera się zazwyczaj na wywiadzie lekarskim i wynikach badań diagnostycznych. Lekarz decyduje, jakie testy na kleszczowe zapalenia mózgu należy wykonać. Najczęściej diagnostyka obejmuje: 

• badanie serologiczne w kierunku KZM (przeciwciała IgM – pojawiają się w ciągu 1-2 tygodni od zakażenia; przeciwciała IgG – obecne w surowicy krwi w ciągu 2-3 tygodni od zakażenia – utrzymują się latami w organizmie), 
• badanie płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR), 
• badania genetyczne, 
• tomografia komputerowa, 
• elektroencefalografia (EEG), 
• badania laboratoryjne (zazwyczaj w celu wykluczenia innych chorób). 

Kleszczowe zapalenie mózgu – leczenie 

Obecnie nie są znane sposoby na leczenie przyczynowe i bezpośrednie zwalczenie wirusa. W terapii KZM stosuje się przede wszystkim leczenie objawowe, które może obejmować podanie: 

• leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych, 
• leków przeciwwymiotnych, 
• leków przeciwdrgawkowych, 
• leków przeciwzakrzepowych, 
• leków przeciwlękowych i przeciwdepresyjnych. 

Leczenie wspomagające obejmuje rehabilitację, a w niektórych przypadkach dożylne uzupełnianie płynów. Celem leczenia jest łagodzenie objawów i stała kontrola przebiegu zakażenia. Rehabilitacja wskazana jest szczególnie w przypadku powikłań neurologicznych i zaników mięśniowych.  

Kleszczowe zapalenie mózgu – szczepionka 

Istnieje szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu, która jest skutecznym sposobem zapobiegania chorobie. Zaleca się, aby zaszczepić się na około kilka miesięcy przed planowanym wyjazdem na tereny endemiczne KZM (miejsca o zwiększonej zapadalności na KZM).  

Szczepienie przeciw KZM składa się z trzech dawek. Drugą dawkę należy przyjąć po upływie 1 – 3 miesięcy po pierwszej, a trzecią dawkę od 5 do 12 miesięcy po drugiej. Dokładne odstępy pomiędzy szczepieniami zależą od wykorzystywanego preparatu. 

Dodatkowo rekomendowana jest też dawka przypominająca szczepionki przeciw KZM – podaje się ją po 3 latach od pierwszego szczepienia.  

Profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu

Jak zapobiec KZM? Mogą Ci w tym pomóc nasze wskazówki:

• rozważ szczepienie przeciw KZM – to skuteczna metoda profilaktyki ciężkich przypadków choroby, 
• noś długie ubrania i nakrycia głowy, gdy wybierasz się do lasu lub na łąkę, 
• sprawdzaj ciało po dłuższym przebywaniu na łonie natury, 
• unikaj obszarów, w których bytują kleszcze (szczególnie w okresie wiosenno-letnim), 
• w przypadku ukąszenia przez kleszcza, usuń go za pomocą specjalnego narzędzia do usuwania kleszczy, zgłoś się do lekarza, gdy wystąpią objawy. 

Czytaj także: Usuwanie kleszcza – jak działają narzędzia do usuwania kleszczy?

Kleszczowe zapalenie mózgu – odpowiedzi na często zadawane pytania 

Czy można wyleczyć kleszczowe zapalenie mózgu? 

Leczenie przyczynowe nie jest możliwe – leczenie KZM ma na celu łagodzenie objawów i zapobieganie powikłaniom. Jeśli występują niepokojące objawy, zgłoś się do lekarza i jak najszybciej podejmij leczenie, aby uniknąć komplikacji w przebiegu KZM.  

Po jakim czasie od ugryzienia kleszcza pojawiają się objawy kleszczowego zapalenia mózgu?  

Objawy kleszczowego zapalenia mózgu mogą pojawić się od 2 do 4 tygodni po ukąszeniu przez kleszcza. U każdego przebieg choroby może być nieco inny – dodatkowo choroba może przebiegać bez objawów lub objawy mogą pojawić się dopiero w drugiej fazie, gdy dochodzi do zapalenia mózgu.  

Kleszczowe zapalenie mózgu a borelioza – czym się różnią?  

Co prawda kleszczowe zapalenie mózgu i borelioza to dwie choroby odkleszczowe, ale ich przebieg i patomechanizm jest inny. Podstawowa różnica jest taka, że kleszczowe zapalenie mózgu wywołuje wirus, a boreliozę – bakteria. 

Rodzaje kleszczy – jakie gatunki występują w Polsce i jakie choroby przenoszą?