Rodzaje kleszczy – jakie gatunki występują w Polsce i jakie choroby przenoszą?

Rodzaje kleszczy – wszystkie gatunki w Polsce

W Polsce występują trzy główne rodzaje kleszczy:

1. Ixodes
2. Dermacentor
3. Argas

Do tych trzech rodzajów należy ponad 20 gatunków kleszczy, które można spotkać w Polsce.

Sporadycznie można znaleźć gatunki kleszczy nienależące do naturalnie występujących w naszym kraju to głównie kleszcze zawleczone – przybyłe do Polski np. na ptakach migrujących czy w transporcie międzynarodowym.

Kleszcze z rodzaju Ixodes i Dermacentor – kleszcze pospolite i kleszcze łąkowe

Dwoma najpopularniejszymi gatunkami kleszczy twardych jakie możemy spotkać na łące, w lesie lub na spacerze są:

• szczególnie niebezpieczny dla ludzi, najpowszechniejszy Ixodes ricinus – znany jako kleszcz pospolity,
• drugim z nich jest Dermacentor reticulatus, czyli kleszcz łąkowy.

Poza Ixodes ricinus, z tego rodzaju w naszym kraju występują:

• kleszcz gryzoni (Ixodes trianguliceps),
• kleszcz sikorczy (Ixodes arboricola),
• kleszcz lisi (Ixodes crenulatus),
• kleszcz jeżowy (Ixodes hexagonus),
• kleszcz jaskółczy (Ixodes lividus),
• kleszcz kuni (Ixodes rugicollis),
• kleszcz skalny (Ixodes caledonicus),
• kleszcz ptasi (Ixodes frontalis),
• kleszcz włochaty (Ixodes simplex),
• kleszcz nietoperzowy (Ixodes vespertilionis),
• kleszcz moczarowy (Ixodes apronophorus),
• kleszcz tajgowy (Ixodes persulcatus).

Kleszcze z rodzaju Argas – obrzeżki

W Polsce występują około trzy gatunki obrzeżków zwanych także kleszczami miękkimi. Są to:

• obrzeżek polski (Argas polonicus),
• obrzeżek gołębi (Argas reflexus),
• obrzeżek nietoperzowy (Argas vespertilionis),

oraz około dwudziestu gatunków kleszczy twardych/kleszczy właściwych (Ixodidae) [1, 5]. Dodatkowo dochodzi do zawlekania gatunków obcych [1].

Inne rodzaje kleszczy w Polsce

Dodatkowo występują u nas kleszcze z rodzaju Haemaphysalis i są to:

• kleszcz punktowany (Haemaphysalis punctata),
• kleszcz nożycogłaszczki (Haemaphysalis concinna) [1, 5].

Występuje u nas także inny przedstawiciel rodzaju Dermacentor, poza dość powszechnym kleszczem łąkowym (Dermacentor reticulatus), czyli kleszcz lasostepowy (Dermacentor marginatus) [1].

Gatunki kleszczy zawlekane do Polski

Do osobników zawlekanych należą:

• kleszcz śródziemnomorski (Ixodes festai),
• kleszcz rosyjski (Rhipicephalus rossicus),
• kleszcz psi (Rhipicephalus sanguineus),
• kleszcz żółwi (Hyalomma aegyptium),
• kleszcz wędrowny (Hyalomma marginatum) [1].

Ponadto w 2025 roku został również zawleczony jeden osobnik Amblyomma rotundatum (brak nazwy zwyczajowej), obecny na ropusze Adze (Rhinella marina) [2]. Jest to jeden z przykładów ściągania do kraju obcych gatunków kleszczy, pasożytujących na zwierzętach hodowlanych i gospodarskich.

Kleszcze nie występujące naturalnie na tym terenie docierają do Polski na wielu gatunkach zwierząt, w tym sprowadzanych koniach, owcach i krowach czy egzotycznych zwierzętach terrariowych.

Rodzaje kleszczy – grupy ekologiczne gatunków kleszczy w Polsce

Wyróżniamy głównie trzy grupy ekologiczne kleszczy właściwych (Ixodida). Według nich można podzielić rodzaje kleszczy na:

1. Pozagniazdowe
2. Norowo-pozagniazdowe
3. Norowo-gniazdowe [5]

Wobec tego, że większość wymienionych gatunków kleszczy właściwych należy do grupy gatunków norowo-gniazdowych, są one bardzo trudne w obserwacji z uwagi na swój skryty lub szczególny habitat, więc głównie należy omówić wspomniane już dwa najczęściej występujące gatunki. Są to:

1. Kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) z grupy gatunków pozagniazdowych.
2. Kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus) z grupy gatunków norowo-pozagniazdowych.

Warto wspomnieć jeden dodatkowy gatunek, który pomimo iż jest znacznie rzadziej spotykany (gdyż należy do grupy gatunków gniazdowo-norowych), to jest stosunkowo prosty w obserwacji – chociażby przez liczne występowanie na jeżach – czyli kleszcz jeżowy (Ixodes hexagonus).

Trzy gatunki kleszczy w Polsce, które występują najczęściej

Kleszcz pospolity (Ixodes ricinus)

Jest gatunkiem o zwartym zasięgu geograficznym. Obejmuje on całą Polskę, prawie całą Europę, północno-zachodnie fragmenty Afryki, Azję Mniejszą, a także regiony Iranu i Turkmenistanu [3, 4]. W naszym kraju jest najbardziej pospolitym gatunkiem kleszcza [4] i chętnie żywi się krwią człowieka.

Kleszcz pospolity – jak wygląda?

Dorosła postać samicy Ixodes ricinus ma czarny pancerz (scutum) na części grzbietu, a poniżej jest pomarańczowo-ciemnobrązowa. Samce są ciemnobrązowe do czarnego (ten kolor obejmuje tarczkę grzbietową, pokrywającą ich grzbiet w całości). Samce kleszczy pospolitych są mniejsze od samic. Poprzednie stadia tego gatunku kleszcza również są koloru ciemnobrązowego.

Gdzie występuje kleszcz pospolity?

Występuje on głównie w lasach liściastych i mieszanych [3]. Zamieszkuje on także lasy o silnie rozwiniętej warstwie runa i krzewów [5]. Unika on jednak suchych borów sosnowych, wydm i innych terenów piaszczystych, moczarów i torfowisk [3, 5].

Jego optymalne warunki występowania stanowią miejsca zalesione o wilgotności wynoszącej w okolicach 80-100%. Z uwagi na to, kleszcze pospolite Ixodes ricinus występują liczniej w okresach intensywnych opadów, a liczba osobników tego gatunku maleje w okresach silnych upałów i susz [5].

W siedliskach odsłoniętych, jak duże śródleśne polany oraz pastwiska przyleśne, występuje wyłącznie w zacienionym przez las pasie brzeżnym, gdzie stają się bardziej aktywne późnym wieczorem i nocami [4].

Preferuje on siedliska trawiaste o dużym natężeniu zwierzyny i niskich skokach temperatur w ciągu doby.

Jak żeruje kleszcz pospolity?

Z uwagi na częstotliwość żerowania na ludziach, fakt, że posila się pomiędzy każdym stadium i często zmienia żywiciela, jest w Polsce gatunkiem o największym znaczeniu medycznym i weterynaryjnym w zakresie stawonogów pasożytniczych żerujących na zwierzętach kręgowych [3].

Dodatkowe zagrożenie stwarza fakt, iż są to pasożyty pozagniazdowe o trójżywicielowym cyklu rozwoju, które żerują na prawie wszystkich gatunkach lądowych ssaków, gadów oraz ptaków przebywających w przyziemnej roślinności [4, 5].

Głodne samice i samce mogą atakować żywiciela w przeciągu całej doby [4]. Mitem jest, że dorosłe samce nie żerują. Jest to zachowanie sporadyczne, lecz się zdarza. Różnicę stanowi ilość pożywienia jaką przyjmują. Samice pożywiają się krwią do oporu, natomiast samce posilają się krócej i nie puchną. Pobierają pokarm wyłącznie w celach zdobycia energii niezbędnej do wędrówki w poszukiwaniu samicy.

Larwy i nimfy odżywiają się limfą oraz fragmentami rozpuszczonych tkanek, dlatego ogniska zapalne są zwykle znacznie mniejsze i nie dochodzi do krwawych wylewów [4].

Kleszcz pospolity – jakie choroby przenosi?

Swoje wysokie znaczenie medyczne niechlubnie zawdzięcza swojemu potencjałowi chorobotwórczemu będąc wektorem wielu patogenów. Jest on głównym rezerwuarem i wektorem wirusa kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) oraz krętków Borrelia powodujących boreliozę [4]. Ich progiem aktywności dla nimf jest temperatura ośmiu stopni Celsjusza, natomiast dla postaci dorosłych ten próg spada do pięciu stopni [1].

Jest jednym z największych wektorów przenoszących krętki powodujące boreliozę z Lyme, czyli bakterii z gatunku Borrelia burgdorferi [7].

Czytaj także: Szczepionka przeciw kleszczom – na kleszczowe zapalenie mózgu

Kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus)

Ten gatunek preferuje siedliska o umiarkowanym klimacie. Podobnie jak kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), on także jest pasożytem polifagicznym o trójżywicielowym cyklu rozwojowym [6].

Jak wygląda kleszcz łąkowy?

W odróżnieniu od kleszczy pospolitych (Ixodes ricinus), kleszcze łąkowe (Dermacentor reticulatus) posiadają oczy na krawędzi tarczki grzbietowej (scutum) [7].

Na tle innych występujących w Polsce gatunków kleszczy twardych (Ixodida) wyróżnia je biały rysunek znajdujący się na tarczce grzbietowej, gnatosomie oraz na nogach [7]. Są większe od kleszczy pospolitych (Ixodes ricinius).

Kleszcz łąkowy – gdzie występuje?

Najłatwiej spotkać go spacerując wzdłuż leśnych ścieżek, na obrzeżach jezior, a także w zakrzewionych dolinach rzek [1, 6]. Chociaż z reguły jest rzadziej spotykany od kleszcza pospolitego (Ixodes ricinus), miejscami bywa znacznie liczniejszy – nawet w środowisku antropogenicznym, jak osiedlowe trawniki (obserwacje własne – przyp. autora).

Żerowanie kleszcza łąkowego

Nimfy i larwy bytują w norach i ich korytarzach w towarzystwie drobnych ssaków, między innymi gryzoni [6, 7]. Formy dorosłe natomiast żerują głównie na średnich i dużych ssakach, w tym na:

• bydle domowym,
• łosiach i jeleniach [6, 7].

Bardzo chętnie żerują na psach i innych zwierzętach domowych [1 + obserwacje własne (przyp. autora)].

Jakie choroby przenosi kleszcz łąkowy?

W latach 2002-2013 przeprowadzono badania na łącznie 248 kleszczach wyciągniętych ze skóry ludzi. Potwierdziły one, że kleszcze Dermacentor reticulatus mogą być wektorami Rickettsia slovaca (34%) i Rickettsia raoultii (23%) [8], które odpowiadają za poważne choroby gorączkowe. Przenoszą także bakterie Francisella tularensis, wywołujące tularemię [9]. Są szczególnie niebezpieczne dla zwierząt domowych, ponieważ są także wektorem babeszjozy.

Kleszcz jeżowy (Ixodes hexagonus)

Ze względu na gniazdowo-norowy tryb życia, kleszcz jeżowy jest rzadziej spotykany przez człowieka i znacznie trudniej go „złapać”. Jednak z uwagi na fakt, że bytuje czasami w psich budach odwiedzanych przez jeże i łasicowate [7], nie jest to niemożliwe [7].

Jak wygląda kleszcz jeżowy?

Dorosłe osobniki obu płci mierzą od 3 do 4 mm. Mają jasne, białawe lub żółtawe zabarwienie.

Gdzie występuje kleszcz jeżowy?

Ze względu na to, że jest to gatunek gniazdowo-norowy, najczęściej występuje w norach zamieszkiwanych przez swoich żywicieli.

Jak się odżywia kleszcz jeżowy?

Jego żywicielami są głównie jeże i ssaki drapieżne. Znajdowano go również na:

• bydle,
• królikach,
• szczurach wędrownych,
• owcach,
• kretach,
• kosach [7].

Kleszcz jeżowy – jakie choroby przenosi?

Jest jednym z ważniejszych wektorów chorób transmisyjnych człowieka w Europie, jako rezerwuar i przenosiciel wirusa kleszczowego zapalenia mózgu (TBEV – Flaviviridae) [7].

Stwierdzono u niego także namnażanie się wirusa w organizmie i jego przekaz pomiędzy stadiami (transstadialny). Jest także wektorem krętków powodujących boreliozę z Lyme Borrelia burgdorferi. Przenoszą także pierwotniaka Babesia canis powodującego babeszjozę u psów, a także Babesia divergens, który wywołuje u bydła hemoglobiunurię Europejską [7].

Sprawdź: Pakiet badań BORELIOZA