Kleszcze afrykańskie w Polsce – wygląd, przenoszone choroby, występowanie

Afrykańskie kleszcze pojawiają się w krajach europejskich coraz częściej, głównie z uwagi na ocieplający się klimat, w którym bardzo dobrze sobie radzą. Z tego powodu zaczynają pojawiać się także w naszym kraju i rośnie zainteresowanie nimi, zarówno wśród badaczy jak i społeczeństwa.

Kleszcze afrykańskie Hyalomma spp. – czym są?

Afrykańskie kleszcze z rodzaju Hyalomma są aktywnymi łowcami, a poza narządami Hallera, które pozwalają im wykryć potencjalnego żywiciela (w tym człowieka) przy pomocy termo- i chemoreceptorów odbierających temperaturę ciała, amoniak i wydychany przez potencjalną ofiarę dwutlenek węgla, posiadają także bardzo dobrze rozwinięty wzrok.

Od naturalnie występujących u nas kleszczy twardych/właściwych (Ixodidae) kleszcze z rodzaju Hyalomma odróżniają się aktywnym sposobem polowania. Bardzo szybko i zwinnie potrafią się przemieszczać. Kleszcze właściwe (Ixodida) obecne u nas dzielą się na głównie trzy grupy ekologiczne, czyli na gatunki pozagniazdowe, norowo-pozagniazdowe i norowo-gniazdowe [1].

Czytaj więcej na ten temat: Rodzaje kleszczy w Polsce

Jak wyglądają kleszcze afrykańskie?

Przedstawiciele kleszczy wędrownych (Hyalomma marginatum) są także większe od gatunków kleszczy występujących u nas. Dorosła, głodna samica Hyalomma marginatum mierzy około 5.0–6.0 mm [4]. Najedzona zaś w okolicach 20 mm [4,5].

Od naszych kleszczy także odróżniają je sprawne nogi, które pozwalają na bardzo dynamiczne przemieszczanie się [2]. Ponadto odnóża kleszczy afrykańskich mają wyraźne, jasne paski. Ich ciała mają kolory od rudobrązowego po ciemny, prawie czarny.

Wędrowne kleszcze afrykańskie posiadają także sprawne oczy, dzięki którym są w stanie dojrzeć ofiarę nawet z dziewięciu metrów i które stanowią dla nich główny narząd namierzający ofiarę [3]. To właśnie od tych oczu zaczerpnęły swoją nazwę “Hyalomma”. Nazwa ta bezpośrednio odnosi się właśnie do oczu i wywodzi się z połączenia greckich słów „hyalos”, które oznacza „szkło” oraz do słowa „omma”, które oznacza „oko”. W dosłownym tłumaczeniu jej polska nazwa zwyczajowa mogłaby brzmieć „szklanooczka”.

Gdzie występują kleszcze afrykańskie?

Gatunki kleszczy z rodzaju Hyalomma – zwane także kleszczami afrykańskimi, nie występują wyłącznie w Afryce. Swoim zasięgiem obejmują także obszary Azji i południowej Europy.

Biorąc pod uwagę wyłącznie jeden gatunek, czyli kleszcza wędrownego (Hyalomma marginatum) możemy wskazać bardzo duży obszar geograficzny, gdyż gatunek ten jest szeroko rozpowszechniony w Afryce Północnej i Azji. Występuje w:

• Algierii,
• Armenii,
• Azerbejdżanie,
• Egipcie,
• Etiopii,
• Gruzji,
• Iranie,
• Iraku,
• Izraelu,
• Maroku,
• Sudanie,
• Syrii,
• Tunezji,
• Turcji [3].

Kleszcze wędrowne preferują warunki klimatu śródziemnomorskiego. Żyją na stepach i sawannach. Ich siedliska są stosunkowo otwarte, nasłonecznione, suche i gorące, jednakże gatunek ten cechuje się wysoką plastycznością ekologiczną.

Dzięki niej posiada zdolność do wytrzymywania szerokiego zakresu czynników abiotycznych, takich jak:

• temperatura,
• wilgotność powietrza,
• ukształtowanie i skalistość terenu.

Dodatkowo mają duże zdolności do przystosowywania się do różnorodnych siedlisk, od suchych terenów otwartych, przez bagna, aż do zarośli oraz szerokiego zakresu warunków wyróżniających różne biotopy [3].

Dlaczego zasięg występowania wędrownych kleszczy afrykańskich rośnie?

Do Europy na ptactwie co roku docierają tysiące larw i nim, które na skutek niskiej temperatury ginęły. Zachodzące zmiany klimatyczne sprawiają, że pory roku stają się cieplejsze i bardziej suche, w konsekwencji stwarzając kleszczom z rodzaju Hyalomma lepsze warunki do egzystencji i pozwalając na ich aklimatyzację.

Do krajów europejskich docierają korzystając nie tylko z migracji ptaków, ale także np. podczas importu zwierząt gospodarskich [3, 6, 8]. W wielu krajach Europy, jak w Niemczech, Słowacji, Czechach czy nawet w Szwecji, kleszcze afrykańskie zaczęły być znajdowane na bydle [4, 9].

Do rodzaju Hyalomma zalicza się około trzydziestu gatunków kleszczy, z czego często występującym i najpopularniejszym medialnie jest kleszcz wędrowny (Hyalomma marginatum). Ten gatunek pojawia się także w Polsce.

Kleszcze afrykańskie w Polsce

O obecności H. marginatum w Polsce wiemy już od 1979 roku. Wtedy doszło do pierwszej udokumentowanej obserwacji tego gatunku w naszym kraju [6].

Pierwszy osobnik muzealny z kolei pochodzi z 1935 roku, a druga udokumentowana obserwacja w Polsce miała miejsce w roku 2010 [6].

Obecnie w Polsce pojawianie się afrykańskiego kleszcza wędrownego jest monitorowane dzięki projektowi utworzonemu w 2024 roku: „Narodowe Kleszczobranie”, pod przewodnictwem profesor Anny Bajer z Zakładu Eko-epidemiologii Chorób Pasożytniczych, działającemu na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Do tej pory udało się potwierdzić aż jedenaście obserwacji kleszczy z rodzaju Hyalomma w granicach Polski (dane na dzień 13.06.2025 roku).

O kleszczach z rodzaju Hyalomma w języku polskim wychodziły prace naukowe, wzmianki w podręcznikach specjalistycznych i klucze identyfikacyjne już w pierwszej połowie dwudziestego wieku. Były to stosunkowo dobrze poznane kleszcze jak na gatunki obce, jednakże wciąż istnieje wiele do odkrycia.

W Polskiej literaturze naukowej z przełomu pierwszej i drugiej połowy XX wieku, możemy znaleźć informacje o:

• Hyalomma dromedari,
• Hyalomma marginatum,
• Hyalomma asiaticum,
• Hyalomma aegyptianum,
• Hyalomma lusitanicum,
• Hyalomma schulzei. [7,14]

O tym, że ten rodzaj omawianych pajęczaków czynnie przenosi na człowieka patogeny odpowiedzialne za wywołanie choroby krwotocznej – gorączki krymsko-kongijskiej, mogliśmy się dowiedzieć z badań Czumakowa i Pietrow-Piontkowskiej z 1944 roku [7].

Gdzie w Polsce pojawiły się afrykańskie kleszcze?

Pojedyncze okazy kleszczy z rodzaju Hyalomma znaleziono w:

• województwie wielkopolskim (trzy okazy),
• województwie pomorskim (jeden okaz),
• województwie warmińsko-mazurskim (jeden okaz),
• województwie śląskim (trzy okazy),
• województwie łódzkim (jeden okaz),
• województwie małopolskim (dwa okazy) [15].

Czy kleszcze afrykańskie są groźne? Jakie choroby przenoszą?

Kleszcze te stanowią bardzo duże zagrożenie zarówno dla zwierząt, jak i ludzi, jako iż są nośnikiem wielu chorób – w tym krymsko-kongijskiej gorączki krwotocznej (CCHF) [3, 4, 9].

Na CCHF wciąż brakuje nie tylko szczepionki, ale również efektywnych leków [10]. Leczenie przyczynowe tej choroby jest na ten moment niedostępne [9].

Gorączka krwotoczna krymsko-kongijska (CCHF) przenoszona przez kleszcze afrykańskie – co to za choroba?

Wirus odpowiedzialny za rozwój tej choroby u ludzi występuje na obszarze rozpoczynającym się od zachodnich Chin, przez południową Azję i Bliski Wschód, aż po południowo-wschodnią Europę i dużą część Afryki, łącznie występując w około 30 krajach [10].

Do głównych obszarów należą:

• tereny endemiczne Rosji (rejon Astrachania),
• Krym,
• Chiny,
• Indie (w regionach Jammu i Kahsmiru),
• Sudan,
• Kenia i Egipt,
• południowa Afryka,
• Senegal,
• Gwinea,
• obszar Bałkanów.

Do 1995 roku w Europie jego obecność w kleszczach stwierdzono na terenach Jugosławii [12].

Krymsko-kongijska gorączka krwotoczna spowodowana jest przez wirusy z rodzaju Nairovirus należącego do rodziny Bunyaviridae [12, 13], które zawsze zawierają kwas RNA [11]. W przypadku nairowirusów wywołujących krymsko-kongijską gorączkę krwotoczną genom zbudowany jest z kwasu RNA, w skład którego wchodzi od 1672 do 1677 nukleotydów [13].

Wirus obecny jest we krwi ssaków, na których żerują kleszcze afrykańskie. Głównym rezerwuarem wirusa są między innymi gryzonie [11], a pasożyty stanowią jego wektory. Do innych rezerwuarów wirusa należą niedźwiedzie brunatne, owce, koty i bydło.

Jak dochodzi do zarażenia gorączką krwotoczną przenoszoną przez afrykańskie kleszcze wędrowne?

Do zakażeń ludzi dochodzi:

1. W wyniku ukąszenia przez kleszcza przenoszącego wirusa.
2. Przez kontakt z krwią lub innymi płynami ustrojowymi człowieka lub zwierzęcia zakażonego wirusem CCHF [10].

U kleszczy z rodzaju Hyalomma dochodzi nie tylko do transowarialnej transmisji wirusa (przez potomstwo). Możliwa jest także transmisja wertykalna (pomiędzy osobnikami dorosłymi).

Jakie są objawy krymsko-kongijskiej gorączki krwotocznej?

Choroba objawia się zespołem grypopodobnym występującym w sposób nagły. Do głównych objawów należą:

• bóle stawowe i mięśniowe,
• gorączka,
• wymioty,
• utrata apetytu.

Może manifestować się także uszkodzeniem narządów miąższowych (głównie atakuje komórki wątroby i serca) oraz skazą krwotoczną [12].

Nazwa „gorączka krwotoczna” nie pojawiała się znikąd. Skaza krwotoczna rozpoczyna się pomiędzy drugim a czwartym dniem od zachorowania, w postaci pojawiających się na skórze wynaczynień.

W ciężkich przypadkach skazy krwotocznej mogą wystąpić:

• krwawienia z nosa, dziąseł, dróg rodnych i przewodu pokarmowego,
• zażółcenie białek ocznych i powłok skórnych,
• uszkodzenia nerek i wystąpienia zespołu wątrobo-nerkowego [12].

Chorobę należy różnicować z innymi podobnymi gorączkami krwotocznymi, do których należy między innymi bardziej znana Ebola.

Zachorowania na krymsko-kongijską gorączkę krwotoczną (CCHF) u ludzi

Według danych z 2013 roku, przypadki zachorowań pojawiły się:

• w Turcji,
• Iranie,
• Indiach,
• Grecji,
• Republice Gruzji,
• w niektórych krajach bałkańskich.

Co ważne, w samej Turcji na przestrzeni dziesięciu lat (w latach 2002-2012) doszło aż do ponad 6300 zdiagnozowanych przypadków CCHF u ludzi [13].

Zgodnie z raportem ECDC o zagrożeniach chorobami zakaźnymi, pierwszy w tym roku udokumentowany przypadek zakażenia kongijsko-krymską gorączką krwotoczną miał miejsce po ukąszeniu kleszcza z rodzaju Hyalomma 25 maja 2025 w Hiszpanii [16].

Choroba jest na tyle niebezpieczna, że WHO uznaje za priorytetowe prowadzenie badań nad tym wirusem w kontekście zagrożeń dla zdrowia publicznego [10].