Borelioza – objawy, leczenie, badania krwi, skutki. Czy borelioza jest uleczalna?

Co to jest borelioza?

Borelioza jest chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterie Borrelia burgdorferi. Przenoszą ją kleszcze. W Europie, ale także w Ameryce Północnej i Azji jest najczęstszą przenoszoną przez nie chorobą.

Borrelia burgdorferi – jak dochodzi do zakażenia boreliozą?

Kleszcze nie chorują na boreliozę. Są jej nosicielami, rezerwuarem bakterii Borrelia burgdorferi – są natomiast zwierzęta, na których kleszcze żerują, karmiąc się ich krwią. Te zwierzęta to między innymi myszy, sarny, jelenie oraz niektóre ptaki. Co warto wiedzieć – żerują na nich nie tylko dorosłe kleszcze, ale także ich niedojrzałe postaci: larwy i nimfy, które potrzebują krwi, by przejść do kolejnej fazy rozwojowej.

Z uwagi na ich rozmiar, można w ogóle nie zauważyć kleszcza na swoim ciele. Dorosły kleszcz ma około milimetra długości, larwy i nimfy są jeszcze mniejsze, więc nawet napęczniałe od krwi są ledwie widoczne na skórze. Opitego, dorosłego kleszcza też można jednak przeoczyć, jeśli żeruje np. na karku, ramionach, plecach lub owłosionej skórze głowy albo gdy na ciele występuje wiele znamion i pieprzyków. Momentu wkłucia się przez niego w skórę także jest niewyczuwalny, a to za sprawą działającej znieczulająco substancji w ślinie kleszcza.

Zarażenie boreliozą a usuwanie kleszcza

W wydzielinie kleszcza są też substancje przeciwkrzepliwe, co ułatwia mu żerowanie, które trwa nie kilka chwil, jak w przypadku komarów, ale wiele godzin. Chorobotwórcze bakterie też potrzebują czasu, by przeniknąć do śliny kleszcza, z którą przedostają się do organizmu jego żywiciela.

Jeśli nie ma powodu, by zrobił to lekarz (na przykład dlatego, że kleszcz tkwi bardzo głęboko w skórze), warto spróbować zrobić to samemu lub przy pomocy bliskiej osoby.

W żadnym wypadku nie należy odwoływać się do dawnych, ludowych sposobów. A to znaczy: nie nakładać na kleszcza grubej warstwy tłuszczu. Kleszcz, dusząc się pod nim, mógłby zwymiotować zawartość swoich dróg pokarmowych wprost do naszego ciała, a to sprzyjałoby zakażeniu. Nie wolno też kleszczem kręcić, wyciskać go czy smarować benzyną. Wystarczy pęseta lub specjalne urządzenie dostępne w aptekach i środek odkażający.

Zobacz: Usuwanie kleszczy – zestawy do usuwania kleszczy, pompka ssąca na kleszcze

Jak atakują kleszcze? Kto jest narażony?

Kleszcze można spotkać w lasach, ale też w parkach, ogrodach i na terenach rekreacyjnych. Z tego względu odradzano wędrówki po lasach i łąkach wymagające przedzierania się przez krzaki czy wysokie chwasty. Nowe badania dowodzą jednak, że o kleszcze zdecydowanie łatwiej przy ścieżkach, którymi wędrują zwierzęta, niż w chaszczach, w których kleszcze nie mogą liczyć na pojawienie się potencjalnych żywicieli.

Dla kleszcza żerowanie na ssakach i ptakach to kwestia życia i przetrwania gatunku. A że aktywne są tylko wówczas, gdy temperatury dobowe przekraczają 5–7 stopni Celsjusza, czasem oczekują na żywiciela bardzo długo. Czatują na niego na spodnich stronach liści krzewów, w trawie i na chwastach, na wysokości do 1–1,5 metra. Reagują na pot i temperaturę żywiciela. W przypadku ataku na człowieka, przyczepiają się do obuwia lub nieosłonięte nogi, a następnie przemieszczają się w górę ciała w poszukiwaniu miejsc, w których skóra jest najcieńsza i najlepiej ukrwiona.

Pierwsze objawy boreliozy. Objawy skórne i objawy neurologiczne boreliozy

Borelioza jest chorobą podstępną. Potrafi długo nie dawać wyrazistych objawów – takich, których występowania nie sposób wytłumaczyć inaczej niż zachorowaniem na boreliozę. Chorzy skarżą się bowiem na dolegliwości, które towarzyszyć mogą wielu innym chorobom.

Borelioza – objawy zakażenia

•     rumień wędrujący (występuje u mniej niż połowy chorych);
•     bóle głowy;
•     bóle mięśni;
•     ból stawów;
•     gorączka;
•     stan podgorączkowy;
•     sztywność stawów, drętwienie;
•     zmęczenie, osłabienie;
•     obniżenie nastroju i drażliwość;
•     zaburzenia pamięci i koncentracji;
•     nadwrażliwość na światło i dźwięki;
•     dolegliwości stawowe (obrzęki, sztywność);
•     kołatanie serca.

Do tego dochodzić może całe mnóstwo innych objawów, równie niecharakterystycznych. Wśród pierwszych objawów boreliozy wymienia się także:

•     poty, dreszcze;
•     wypadanie włosów;
•     drętwienie kończyn;
•     bóle gardła;
•     bóle bioder;
•     bóle jąder;
•     ból żołądka;
•     ból żeber i ból w piersiach;
•     krótki oddech;
•     zadyszkę;
•     podrażnienie pęcherza;
•     nieregularną menstruację;
•     problemy z widzeniem;
•     mimowolne skurcze mięśni i tiki;
•     zapalenie wątroby;
•     reakcje alergiczne.

Przez tę różnorodność objawów borelioza wciąż często wykrywana jest dopiero wtedy, gdy dojdzie do wywołanego przez bakterie przewlekłego zapalenia stawów, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, stawów, neuroboreliozy lub zaburzenia rytmu serca.

Na podstawie danych epidemiologicznych z sąsiednich państw badacze szacują, że rocznie na boreliozę może zapadać nawet 40 tysięcy Polaków. Oficjalne informacje, oparte na zgłoszeniach do służb przygotowujących raporty na ten temat, mówią jednak o znacznie mniejszej liczbie – w okolicach 25 000 zachorowań na boreliozę rocznie.

Pierwszym objawem zakażenia boreliozą może być rumień wędrujący, czyli czerwony, wędrujący pierścień. Może się on pojawić po żerowaniu kleszcza – nosiciela boreliozy, ale wcale nie musi. Zmiana na skórze przypominająca pierścień może się też pojawić z innej przyczyny, dlatego pojawienie się lub brak pierścienia nie można odbierać jako ostatecznego, jednoznacznego dowodu na to, że doszło bądź nie doszło do zakażenia.

Borelioza i inne choroby odkleszczowe

Nie każdy kleszcz przenosi boreliozę. Szacuje się, że jej nosicielami jest około 20–30 procent kleszczy. Pajęczaki te, nawet jeśli są wolne od bakterii wywołującej boreliozę, mogą jednak roznosić inne choroby, bo są rezerwuarem wielu różnych bakterii, wirusów i pierwotniaków.

W Polsce występują cztery choroby odkleszczowe:

•     borelioza;
•     kleszczowe zapalenie mózgu (przed którym można się uchronić, bo jest szczepienie dające wieloletnią odporność, zalecane przede wszystkim osobom żyjącym i pracującym w lesie, na przykład leśnikom);
•     anaplazmoza;
•     babeszjoza.

Do tej pory nie udało się wyprodukować skutecznej i bezpiecznej szczepionki przeciwko boreliozie.

Neuroborelioza, czyli groźna forma boreliozy

Czym jest neuroborelioza? To rodzaj boreliozy, której objawy dotyczą przede wszystkim układu nerwowego. Objawy neuroboreliozy mogą przypominać choroby związane z układem nerwowym (np. depresję, stwardnienie rozsiane).

W pierwszej fazie neuroboreliozy mogą występować:

• drętwienie,
• bóle mięśni,
• bóle stawów,
• sztywność stawów,
• bóle szyi,
• fibromialgia,
• drżenie mięśni,
• zaburzenia pamięci,
• problemy ze snem.

W kolejnych fazach neuroboreliozy dodatkowo mogą pojawić się: zaburzenia psychiczne, światłowstręt, trudności z chodzeniem, zaburzenia równowagi, zaburzenia świadomości, psychozy.

Czytaj także: Neuroborelioza – objawy, powikłania. Jak wykryć neuroboreliozę?

Borelioza – badania, testy, antybiotykoterapia

Dawniej – po stwierdzeniu, że kleszcz wkłuł się w ciało – zalecano natychmiastowe rozpoczęcie antybiotykoterapii, bo leczenie jest wówczas zdecydowanie krótsze i skuteczniejsze niż w przypadku, jeśli rozpoczyna się je, gdy choroba jest już zaawansowana. Dziś postępowanie jest inne, a w każdym razie powinno być – ewentualne podanie antybiotyków powinno poprzedzić wykonanie badań diagnostycznych dających odpowiedź na pytanie, czy doszło do zakażenia.

Sprawdź! Pakiet badań BORELIOZA

Test Elisa IgG/IgM na boreliozę

Pierwszym z podstawowych badań na boreliozę jest test Elisa, obejmujący wykrywanie przeciwciał IgG oraz przeciwciał IgM. Stosuje się go w celu wykrycia we krwi przeciwciał boreliozy, jednak jego wiarygodność jest niska, ocenia się, że w 4, a nawet w 7 przypadkach na 10 daje on wynik fałszywie dodatni, bo wykazuje występowanie też innych przeciwciał.

Western Blot

Dodatni wynik testu Elisa powinien skutkować wykonaniem kolejnego testu – Western Blot. Jest on zdecydowanie bardziej czuły i precyzyjny, jednak nie zaleca się jego wykonywania w pierwszej kolejności, ale zawsze po teście Elisa, w przypadku gdy miał on wynik dodatni. Wadą tych testów jest to, że warto wykonywać je dopiero 3–4 tygodnie od zakażenia, bo dopiero wtedy we krwi pojawiają się przeciwciała boreliozy.

Test PCR

Innym badaniem diagnostycznym boreliozy jest test PCR, który można wykonać od razu po ukąszeniu, bo wykrywa nie przeciwciała, a DNA bakterii wywołującej boreliozę. Jak przebiega test PCR? Ten test wykonuje się z wycinka skóry pobranego z rumienia wędrującego, z płynu mózgowo-rdzeniowego, płynu stawowego lub chrząstki stawowej. Test PCR nie daje jednak stuprocentowo pewnej diagnozy.

Test transformacji blastycznej LTT i przeciwciała

Innymi metodami diagnostycznymi boreliozy są:

•     test transformacji blastycznej LTT,
•     oznaczenie poziomu przeciwciał w krążących kompleksach immunologicznych.

Te rodzaje testów nie są jeszcze stosowane w rutynowej diagnostyce.

Borelioza – leczenie

Leczenie boreliozy polega na podawaniu antybiotyków. Antybiotykoterapia przy boreliozie stosowana jest zazwyczaj dopiero wówczas, gdy pojawią się pierwsze objawy boreliozy. Takie są zalecenia Amerykańskiego Towarzystwa Chorób Zakaźnych (IDSA). Tę metodę leczenia boreliozy popiera również Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych. Nieco innego zdania jest Międzynarodowe Towarzystwo ds. Boreliozy i Chorób z Nią Powiązanych (ILADS), które zaleca stosowanie długotrwałej antybiotykoterapii (i przestrzeganie wielu zaleceń dietetycznych) już w momencie podejrzenia choroby – to podejście jest obecnie wycofywane z uwagi na bardzo duże zagrożenie poważnymi skutkami ubocznymi tak długiego leczenia antybiotykami. Leczenie boreliozy antybiotykami zazwyczaj trwa kilka tygodni – najczęściej od 21 do 28 dni.

Borelioza – zapobieganie

Zamiast walczyć z boreliozą lub choćby wykonywać testy mające dostarczyć nam informacji o tym, czy kleszcze żerujące na naszych ciałach były nosicielami boreliozy (a takie badania – martwych lub żywych kleszczy – wykonuje się w niektórych stacjach sanitarno-epidemiologicznych), lepiej jest więc chronić się przez kleszczami.

Jak zapobiegać boreliozie? Chodzić do lasu i w inne tereny na łonie natury w bluzce z długimi rękawami i w długich spodniach, mieć na nogach skarpetki i pełne buty. O ile to możliwe, dobrze jest też okryć głowę i szyję. Warto wybierać na takie spacery jasną odzież, na której łatwiej dostrzeżemy kleszcze. Odzież należy spryskać repelentami, czyli odstraszaczami kleszczy (ale także komarów), zawierającymi w swym składzie DEET. Jest to środek stosowany między innymi przez amerykańskie wojsko, bo nasączone nim mundury chronią żołnierzy przed kleszczami nawet po czterdziestu praniach.

Należy przy tym pamiętać o powtarzaniu tego zabiegu w zgodzie z zaleceniami producenta. Miejsca nieosłonięte odzieżą można dodatkowo spryskać repelentami bez DEET, których skuteczność jest co prawda słabsza, ale które mogą być bezpieczniejsze dla skóry, zwłaszcza wrażliwej. Zawsze po powrocie z wycieczki do lasu, parku czy na łąkę trzeba też obejrzeć swoje ciało, wziąć prysznic, a odzież wyprać.

Zobacz: Preparaty odstraszające kleszcze

Borelioza – badanie kleszczy usuniętych z ciała

Niektóre wojewódzkie stacje sanitarno-epidemiologiczne oferują wykonanie badań kleszczy usuniętych z ciała. Takie badania pozwalają na natychmiastową ocenę potencjalnego zagrożenia, podczas gdy testy wykonywane z ludzkiej krwi są wiarygodne dopiero po kilku tygodniach od zakażenia, bo wtedy w organizmie chorego wytwarzają się przeciwciała, których obecność dowodzi zachorowania. Badania kleszczy nie są jednak uznawane za metodę diagnostyczną, bo wykrycie bakterii u kleszcza nie oznacza, że przedostały się one do organizmu człowieka.

Ugryzienie kleszcza – jak wygląda i czy swędzi?