Rodzaje depresji
Zaburzenia depresyjne w języku potocznym nazywamy po prostu depresją. Istnieje jednak wiele jej rodzajów. Po pierwsze, rozróżniamy dwie główne choroby, w przebiegu których występuje depresja, czyli nawracające zaburzenia depresyjne oraz chorobę afektywną dwubiegunową.
Nawracające zaburzenia depresyjne to postać depresji, w której występują epizody depresji, a pomiędzy nimi człowiek jest zdrowy. Choroba ta pojawia się zwykle po 40. roku życia i może nawracać do końca życia.
Choroba afektywna dwubiegunowa polega z kolei na epizodach depresji przeplatanych epizodami podwyższenia nastroju, czyli hipomanii lub manii, oraz epizodach, kiedy objawy depresji i manii mieszają się ze sobą – nazywamy je epizodami mieszanymi. Pomiędzy tymi epizodami choroby afektywnej dwubiegunowej człowiek może być zupełnie zdrowy – czyli bez objawów. Choroba afektywna dwubiegunowa rozpoczyna się zwykle wcześniej niż nawracająca depresja, a jej epizody mogą utrzymywać się przez całe życie.
Leczenie depresji nawracającej i depresji dwubiegunowej
Leczenie depresji w tych dwóch schorzeniach psychicznych jest odmienne. W nawracającej depresji używamy po prostu leków przeciwdepresyjnych. W chorobie afektywnej dwubiegunowej oprócz leków przeciwdepresyjnych stosujemy również leki, które stabilizują nastrój człowieka, przez co leczą, ale również zapobiegają falowaniu nastroju w postaci epizodów depresji czy manii. Przykładem takiego leku jest węglan litu.
Metody leczenia depresji
Znamy wiele metod leczenia depresji. Są to:
- leki przeciwdepresyjne,
- psychoterapia,
- światłoterapia,
- elektrowstrząsy.
Istnieją również metody związane z koniecznością wykonywania zabiegów neurochirurgicznych, takie jak wszczepienie elektrycznego stymulatora do wnętrza mózgu (nazywamy takie leczenie głęboką stymulacją mózgu), oraz wszczepienie stymulatora nerwu błędnego. Te procedury są rzadko przeprowadzane z powodu ryzyka powikłań przy zabiegach i ich dużych kosztów.
Jak działają leki przeciwdepresyjne?
Idea leków przeciwdepresyjnych polega na regulowaniu zaburzeń, które mają miejsce w mózgu w czasie depresji. Są to zaburzenia aktywności różnych układów przekazywania bodźców pomiędzy neuronami w mózgu. Substancje odpowiedzialne za to przekazywanie bodźców nazywamy neuroprzekaźnikami. Różne układy neuroprzekaźników odpowiadają za dobry nastrój, aktywność, odczuwanie przyjemności, rytmy biologiczne, takie jak sen czy apetyt, ale również za zdolność do koncentracji oraz panowanie nad sobą, to znaczy nad swoimi myślami, emocjami i działaniem.
Współcześnie stosowane leki działają na trzy takie układy neuroprzekaźników:
- układ serotoninowy,
- układ noradrenalinowy,
- układ dopaminowy.
Układ serotoninowy jest odpowiedzialny nie tylko za dobry nastrój, ale również za koncentrację uwagi, panowanie nad myślami i działaniem oraz nad emocjami – głównie nad lękiem. Układ noradrenalinowy odpowiada za dobry nastrój, ale również za uwagę oraz poczucie energii wewnętrznej – to, czy czujemy się zdolni do wykonywania swoich zadań, czy też czujemy się oklapnięci i wyczerpani psychicznie i fizycznie. Układ dopaminowy odpowiada w życiu psychicznym za dobry nastrój i poczucie chęci, ochotę do życia i działania, wigor, zdolność do odczuwania uczuć, satysfakcji, szczęścia i zadowolenia. Kiedy układ dopaminowy nie domaga, ludzie skarżą się na melancholię, zobojętnienie i brak spontanicznej chęci życia. Narzekają na trudności z wstawaniem z łóżka i zaczynaniem z ochotą nowego dnia.
Lecząc depresję, staramy się świadomie wpływać na te układy neuroprzekaźników w mózgu, likwidując w ten sposób objawy depresyjne.
Grupy leków przeciwdepresyjnych
Dysponujemy obecnie dwoma grupami leków przeciwdepresyjnych: starszą grupą tzw. trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych i nowszymi lekami, które można określić drugą generacją leków przeciwdepresyjnych.
Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne
Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne nazywa się tak ze względu na charakterystyczną budowę chemiczną – wszystkie mają trzy sześciokątne pierścienie zbudowane z atomów węgla. Wprowadzono je do leczenia już dawno, w latach 60. ubiegłego wieku. Działają one zarówno na układ noradrenalinowy, jak i serotoninowy. Jak dotąd nie udało się znaleźć leku, który byłby od nich skuteczniejszy. Do trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych należą między innymi nadal używane w lecznictwie amitryptylina, klomipramina, doksepina czy opipramol. Pomimo dużej skuteczności mają one jedną poważną wadę – mogą mieć szkodliwy wpływ na funkcje serca. Nazywamy ten wpływ kardiotoksycznością.
Kardiotoksyczność polega na spowalnianiu przewodzenia impulsu elektrycznego w mięśniu sercowym, czego efektem mogą być zaburzenia rytmu serca. Dlatego arytmia jest jednym z przeciwwskazań do stosowania tych leków. Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne mogą powodować wiele innych objawów niepożądanych, takich jak:
- niewyraźne widzenie,
- suchość w ustach,
- zaparcia,
- osłabienie pamięci,
- u mężczyzn z przerostem prostaty – zaburzenia oddawania moczu.
Co ważne, łatwo się nimi zatruć – różnica w wielkości dawki leczniczej i dawki toksycznej jest niewielka.
Leki przeciwdepresyjne drugiej generacji
Wymienione objawy niepożądane trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych w istotny sposób utrudniały życie ludzi leczących się z powodu depresji, dlatego szukano nowych leków. W latach 80. ubiegłego wieku wprowadzono pierwszy z nich: fluoksetynę. Kto nie słyszał o słynnym prozacu? Dzisiaj fluoksetyna jest dostępna również pod wieloma innymi nazwami handlowymi. Lek ten jest przedstawicielem nowej grupy leków na depresję – drugiej generacji leków przeciwdepresyjnych. Leki te są skuteczne w podobnym stopniu jak trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, nie powodują jednak tak wielu uciążliwych, a czasem niebezpiecznych objawów niepożądanych.
Fluoksetyna należy do leków, które w selektywny sposób zmniejszają wychwyt zwrotny serotoniny, poprawiając w ten sposób działanie układu serotoninowego. Stworzono jeszcze cztery takie leki: fluwoksaminę, sertralinę, paroksetynę i citalopram (przy czym obecnie wprowadzono odmianę citalopramu – escitalopram). Leki te zwiększają ilość serotoniny w mózgu, co powoduje zwykle poprawę samopoczucia po około 2 tygodniach. Najczęstsze objawy niepożądane tych leków to ból głowy oraz różnorakie dolegliwości pokarmowe. Objawy te mijają zwykle w ciągu pierwszych 2 tygodni stosowania tych leków.
Inne przykłady leków przeciwdepresyjnych nowej generacji
Innym lekiem, który również wpływa na układ serotoninowy, jest trazodon. Zwiększa on z jednej strony ilość serotoniny w mózgu, a z drugiej strony pobudza same receptory dla serotoniny na komórkach nerwowych. Kolejnym przykładem leków przeciwdepresyjnych nowej generacji jest bupropion, działający na układ dopaminowy i noradrenalinowy. Co ciekawe, lek ten jest również skuteczny w leczeniu wspomagającym uzależnienia od nikotyny.
Warto wspomnieć jeszcze o trzech lekach przeciwdepresyjnych: duloksetynie, agomelatynie i tianeptynie. Duloksetyna ma podobny mechanizm działania i skuteczność jak wspomniane wcześniej trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne. Ma również działanie przeciwbólowe. Agomelatyna, oprócz działania przeciwdepresyjnego, reguluje nasze rytmy biologiczne, a tianeptyna, poza tym, że działa przeciwlękowo i przeciwdepresyjnie, może pobudzać powstawanie nowych komórek nerwowych w niektórych częściach mózgu.
Stosowanie leków przeciwdepresyjnych u seniorów
W odniesieniu do stosowania leków przeciwdepresyjnych generalną zasadą, którą kierujemy się w leczeniu depresji w wieku podeszłym, jest rozpoczynanie leczenia od małej dawki i powolne, stopniowe jej zwiększanie. Skuteczną formę leczenia stanowi również psychoterapia. Zmniejsza ona częstość nawrotów depresji i jest szczególnie zalecana w depresji powodowanej przez nieradzenie sobie ze stresem.
Leczenie depresji jest procesem długotrwałym, wielomiesięcznym, a nawet dłuższym. Pomimo iż objawy depresji ustępują względnie szybko, zwykle w ciągu 2-6 tygodni, zanim odstawimy lek, należy ustabilizować uzyskaną poprawę nastroju. Takie utrwalanie efektu leczenia farmakologicznego depresji w starszym wieku powinno trwać nawet 2 lata, przy czym po 6 miesiącach można zmniejszyć nieco dawkę leku.
Światłoterapia i elektrowstrząsy w leczeniu depresji
Światłoterapia jest używana głównie w leczeniu depresji sezonowej, która pojawia się przede wszystkim jesienią i zimą. Charakterystyczne dla tej depresji są: brak energii, zmęczenie, senność i tycie. Leczenie polega na siedzeniu przed lampą do światłoterapii rano lub wieczorem i patrzeniu na nią przez określony czas (od pół godziny do 2 godzin, w zależności od mocy lampy).
Elektrowstrząsy to bezpieczna i skuteczna metoda leczenia depresji opornej na działanie leków przeciwdepresyjnych. Elektrowstrząsy przeprowadza się wyłącznie w szpitalu, a w czasie zabiegu anestezjolog wprowadza pacjenta w krótki sen i podaje lek zwiotczający mięśnie. W trakcie zabiegu nie ma więc właściwie żadnych wstrząsów. Zabieg taki jest potężnym impulsem dla mózgu, kierującym go ku poprawie i odzyskaniu witalności.
Depresja i choroby somatyczne
Osoby w starszym wieku mogą chorować na różne choroby somatyczne, takie jak miażdżyca, choroby serca, nadciśnienie czy choroby neurologiczne, np. choroba Alzheimera, udar, padaczka. Czasami te choroby ciała – jak mówią lekarze: choroby somatyczne – mogą powodować depresję. W takim przypadku depresja jest objawem tamtych schorzeń, czyli jest objawowa, a nie samoistna.
Ryzyko samobójstwa u osób starszych
Jeszcze jedna ważna uwaga: depresja w starszym wieku jest związana z większym ryzykiem samobójstwa i chęci odebrania sobie życia. Dlatego opiekunowie pacjentów, jeżeli zauważą jakiekolwiek sygnały wskazujące na myśli i tendencje samobójcze, powinni potraktować je bardzo poważnie i natychmiast decydować się na skierowanie takiego pacjenta do leczenia na zamkniętym oddziale psychiatrycznym.
