Schizofrenia jest chorobą, która zaczyna się zwykle między 15. a 35. rokiem życia. Późniejsze zachorowania zdarzają się bardzo rzadko, ale jeżeli wystąpią, chorobę nazywa się schizofrenią wieku późnego. Istnieje też inna nazwa późno zaczynającej się schizofrenii – parafrenia. Przez to, że zaczyna się w późniejszym okresie życia, kiedy osobowość człowieka jest już mocno utrwalona, jest związana z lepszym rokowaniem, czyli z mniejszym nasileniem objawów i lepszymi efektami leczenia. Czasami schizofrenia może zacząć się po 60. roku życia – nazywamy ją wtedy schizofrenią o bardzo późnym początku. Osoby ze schizofrenią, które zachorowały w typowym wieku, żyją zwykle około 15 lat krócej niż osoby zdrowe, co powoduje, że osoba chora na schizofrenię, która ma więcej niż 65 lat, jest w naszym społeczeństwie rzadkością.
Leczenie schizofrenii – farmakoterapia
W leczeniu schizofrenii w wieku podeszłym preferowane są leki z nowej grupy leków przeciwschizofrenicznych, tak zwanych neuroleptyków drugiej generacji. Najczęściej w leczeniu stosuje się najmniejsze skuteczne dawki risperidonu, olanzapiny lub aripiprazolu. Generalną zasadą, którą należy się kierować w leczeniu schizofrenii w wieku podeszłym, jest rozpoczynanie leczenia od małych dawek, powolne zwiększanie dawki i cierpliwe czekanie na efekt. Leczenie powinno być długoterminiowe w celu zapobiegania nawrotom choroby.
Leczenie schizofrenii a choroby współistniejące
Schizofrenia to nie tylko choroba mózgu; to choroba całego ciała. Wiadomo, że osoby chore na schizofrenię znacznie częściej chorują na choroby serca, otyłość, cukrzycę typu 2 oraz choroby układu oddechowego. To właśnie z powodu tych schorzeń towarzyszących czas życia pacjentów ze schizofrenią jest krótszy niż w populacji osób zdrowych psychicznie. Z tego względu bardzo ważne w leczeniu schizofrenii jest zarówno leczenie psychiatryczne, jak i leczenie schorzeń towarzyszących, szczególnie zespołu metabolicznego. Elementami tego zespołu jest otyłość, nadciśnienie i nietolerancja glukozy, zamieniająca się po czasie w cukrzycę typu 2.
Leczenie wielospecjalistyczne
U osób starszych ze schizofrenią bardzo ważne jest określenie, czy leczenie psychiatryczne jest skuteczne, czy osoba ta jest chora na jakieś choroby somatyczne i czy są one wyrównane, czyli bezobjawowe. Psychiatra musi w tym aspekcie współpracować z lekarzem chorób wewnętrznych, diabetologiem, dietetykiem czy pulmonologiem. W rzeczywistości oznacza to zachęcanie osób chorych na schizofrenię do regularnych konsultacji ze specjalistami oraz zlecanie im wykonywania okresowo badania poziomu glukozy w surowicy krwi, sprawdzania masy i obwodów ciała oraz mierzenia ciśnienia tętniczego krwi.
Choroby somatyczne a neuroleptyki
Jeżeli osoba chora na schizofrenię ma cukrzycę typu 2, nadciśnienie lub otyłość, ważna jest ocena, czy lek przeciwschizofreniczny, czyli neuroleptyk, który pobiera ta osoba, nie zwiększa ryzyka tych schorzeń. Wiemy, że niektóre neuroleptyki są bezpieczniejsze w wymienionych chorobach somatycznych będących składowymi zespołu metabolicznego (są „bezpieczne metabolicznie”), natomiast inne mogą zwiększać ryzyko cukrzycy lub przyrostu masy ciała. Neuroleptykami, które powodują znikome ryzyko przyrostu masy ciała i i przez to małe ryzyko rozwinięcia się zespołu metabolicznego, są aripiprazol i ziprazidon, z kolei neuroleptykami przeciwwskazanymi u osób otyłych z cukrzycą i nadciśnieniem będą: klozapina i olanzapina.
Leczenie zespołu metabolicznego – dieta i ruch
Zarówno dla zapobiegania, jak i leczenia otyłości czy cukrzycy typu 2 ogromne znaczenie ma dieta oraz aktywność fizyczna. Stąd przy leczeniu schorzeń towarzyszących schizofrenii, które wpływają na skrócenie czasu życia, ważna jest pomoc dietetyka. Generalnie w profilaktyce i leczeniu zaburzeń metabolicznych zaleca się racjonalną dietę z ograniczeniem spożywania cukrów prostych, dużą ilością warzyw i owoców w porównaniu z ilością pokarmów mięsnych i tłustych, spożywanie małych ilości jedzenia na noc i codzienną aktywność, np. w postaci długich spacerów.
Schizofrenia w młodości a schizofrenia w starszym wieku
Zazwyczaj jeżeli spotykamy osobę w starszym wieku chorą na schizofrenię, oznacza to, że choruje ona już kilkadziesiąt lat. Wiemy, że schizofrenia zmienia się nieco wraz z czasem chorowania. Zwykle po 15 latach dochodzi do złagodnienia objawów wytwórczych, to znaczy halucynacji, urojeń czy pobudzenia i wrogości. Mogą za to zacząć dominować objawy negatywne schizofrenii w formie zmniejszenia aktywności, mniejszej mobilizacji i napędu, zmniejszenia liczby spontanicznych myśli czy wypowiedzi, zaniedbania swoich spraw lub wyglądu, zamykania się w sobie i wycofania się z kontaktów międzyludzkich. W starszym wieku często spotyka się pacjentów chorych na schizofrenię z takimi objawami. Wymagają oni zmodyfikowania ich leczenia.
Czytaj także: Parafrenia – objawy, przyczyny, leczenie. Czym jest zespół parafreniczny?
Leczenie objawów negatywnych – leki
Nie polega to na odstawianiu leków – jeżeli leki neuroleptyczne, które człowiek pobiera, powodują, że nie ma on nasilonych objawów wytwórczych, oznacza to, że leczenie jest skuteczne i powinno być kontynuowane. W takim przypadku jedyną modyfikacją leczenia, którą się ewentualnie zaleca, jest zmiana postaci leku z formy doustnych tabletek na długo działające iniekcje. Pobiera się je co 2–4 tygodnie, co zwiększa komfort życia – bo nie trzeba już stale pamiętać o wzięciu tabletki. Iniekcje poprawiają ponadto tolerancję neuroleptyku, a ponieważ nie zapominamy nawet o pojedynczych dawkach leku, zmniejszają one ryzyko nawrotu.
Jeżeli człowiek jest skutecznie leczony, a ma objawy negatywne, zwykle tylko modyfikuje się nieco leczenie, dodając małą dawkę leku o działaniu aktywizującym. Może to być mała dawka flupentiksolu, mała dawka sulpirydu lub amisulprydu albo 20 mg fluoksetyny. Czasami pomaga dodanie do leczenia piracetamu, leku kojarzonego zwykle z poprawianiem pamięci. Co ciekawe, piracetam może dodatkowo zwiększyć skuteczność neuroleptyku.
Leczenie objawów negatywnych – zwiększanie aktywności
W leczeniu objawów negatywnych w starszym wieku ważne jest mobilizowanie człowieka do zwiększania aktywności. Może to mieć formę prowadzenia dzienniczka aktywności i włączania wraz z pacjentem z wizyty na wizytę nowych form aktywności typu wyjście po gazetę, telefon do kolegi czy spacery po parku.
Leczenie osłabienia funkcji poznawczych
Osoby w starszym wieku chore na schizofrenię mają przeważnie problemy z funkcjami poznawczymi, takimi jak uwaga, pamięć, planowanie, analiza, synteza czy szybkość reakcji. Nie jest to związane ze starzeniem się, tylko z chorobą. Zaburzenia funkcji poznawczych ujawniają się zwykle wcześnie, około 2–3 lat przed rozpoznaniem pierwszego epizodu schizofrenii, i nie poprawiają się znacząco pomimo leczenia. Dlatego bardzo ważne jest, żeby zająć się również tym problemem i zacząć trenować swój mózg, swoje funkcje poznawcze. Okazuje się, że nie ma znaczenia, co będziemy robić – ważne, żeby systematycznie zmuszać swój mózg do wysiłku intelektualnego. Może to być pół godziny dziennie gier planszowych, krzyżówek, sudoku, układanek, treningów komputerowych czy np. sumowanie cyfr na tablicach rejestracyjnych – wszystko to może pomóc w poprawieniu funkcji poznawczych.
Nawroty schizofrenii
Każda osoba chorująca na schizofrenię w starszym wieku może mieć nawrót choroby. Najczęściej spowodowany jest on nieregularnym zażywaniem leków bądź ich odstawieniem. Czasem nawrót może jednak pojawić się u osoby, która nie opuściła ani jednej dawki leku w roku. W każdej sytuacji zaostrzenie choroby należy leczyć. Zwykle leczenie polega na okresowym, kilkumiesięcznym zwiększeniu dawki neuroleptyku, który stosowany był dotąd u danej osoby przewlekle i był skuteczny.
Kiedy człowiek jest pobudzony albo ma problemy ze snem, przez klika dni może otrzymywać lek uspokajający z grupy benzodiazepin albo doraźny lek nasenny. Ważne, żeby podkreślić w tym miejscu, że jeżeli nawrót – zaostrzenie choroby – jest związane z agresją w stosunku do siebie czy otoczenia albo z usiłowaniem odebrania sobie życia, należy taką osobę natychmiast skierować na leczenie psychiatryczne na zamkniętym oddziale psychiatrycznym. Najprościej w takiej sytuacji wezwać pogotowie i opisać, co się dzieje.
Objawy niepożądane neuroleptyków
Starszy wiek zwiększa ryzyko występowania pewnych objawów niepożądanych neuroleptyków, które nazywamy objawami pozapiramidowymi. Polegają one na zakłócaniu przez neuroleptyki działania układu pozapiramidowego w mózgu. Układ ten kontroluje napięcie naszych mięśni. Objawy te mogą przyjąć formę objawów przypominających objawy choroby Parkinsona: chory ma wtedy sztywne mięśnie, porusza się z trudem i drży, dlatego trudno mu wykonywać precyzyjne czynności, takie jak pisanie, jedzenie czy mówienie. Ponadto jego skóra jest spocona, a chód spowolniony.
Inny objaw pozapiramidowy, który mogą powodować neuroleptyki, to akatyzja, czyli niemożność usiedzenia w spokoju. Chory musi ciągle chodzić albo zmieniać pozycję. Dyskinezy to z kolei objaw pozapiramidowy polegający na mimowolnych ruchach pojedynczych mięśni albo całych grup mięśni. Dyskinezy polekowe mogą mieć postać np. ciągłego marszczenia czoła, skręcania głowy czy przestępowania z nogi na nogę.
W przypadku osoby chorej na schizofrenię, mającej nasilone objawy pozapiramidowe można zmienić neuroleptyk na taki, który rzadziej powoduje takie objawy. Takim neuroleptykiem jest np. klozapina. Drugą strategią jest dodanie biperidenu lub pridinolu, które łagodzą lub usuwają te objawy niepożądane neuroleptyku.
Podsumowując, leczenie schizofrenii w starszym wieku, przy uwzględnieniu dobrej skuteczności i tolerancji leku oraz dbania o regularne pobieranie leków, dobry ogólny stan zdrowia i dobre funkcjonowanie poznawcze, może przynosić doskonałe efekty. Co ważne, przy leczeniu interdyscyplinarnym przez lekarzy różnych specjalności i dietetyka może wydłużyć życie człowieka chorującego na schizofrenię.
