Objawy narkolepsji
Narkolepsja jest zaburzeniem snu, a dokładniej – jednym z typów hipersomii, czyli nadmiernej senności. Charakteryzuje się występowaniem objawów należących do tzw. tetrady narkoleptycznej. W jej skład wchodzą:
- nadmierna senność w ciągu dnia,
- katapleksja,
- porażenie przysenne,
- omamy przysenne.
Początkowo choroba rozwija się powoli. Jako pierwsza zazwyczaj pojawia się nadmierna senność w ciągu dnia, następnie dołącza katapleksja, a w dalszej kolejności – porażenia przysenne i omamy przysenne. Nie wszystkie z tych czterech objawów muszą być obecne; zdarzają się na przykład przypadki narkolepsji, której nie towarzyszy katapleksja.
Nadmierna senność w ciągu dnia
Nadmierna senność w przebiegu narkolepsji to przytłaczające uczucie potrzeby snu, które pojawia się nagle w ciągu dnia, bez względu na wykonywaną czynność (może wystąpić w czasie oglądania telewizji, spożywania posiłku, rozmowy czy jazdy samochodem), najczęściej kilka razy dziennie. Senność przeważnie prowadzi do niedługich drzemek, które dają krótkotrwałe wrażenie wypoczęcia.
Napady snu mogą poprzedzać objawy zwiastunowe:
- pieczenie oczu,
- mroczki przed oczami,
- podwójne widzenie.
Katapleksja
Inny charakterystyczny objaw choroby stanowi katapleksja – stan polegający na nagłym obniżeniu napięcia mięśni szkieletowych, któremu nie towarzyszy utrata przytomności. Napady katapleksji są wywoływane przez niespodziewane sytuacje wzbudzające reakcję emocjonalną, np. rozbawienie, zawstydzenie, strach.
Obniżenie napięcia mięśni może przejawiać się ich drżeniem, ugięciem kolan, opadnięciem głowy, żuchwy lub powiek. Osoba, która doświadcza napadu katapleksji, może upuścić trzymane przedmioty, zacząć mówić bełkotliwie lub zamilknąć. Rzadziej następstwem epizodu jest upadek wiążący się z ryzykiem urazu. Łagodne epizody katapleksji mogą być odczuwane przez chorego jako ogólne osłabienie mięśniowe i pozostawać niezauważalne dla otoczenia.
Napady katapleksji trwają nie więcej niż kilka minut, a częstość ich występowania może być różna – niektórzy chorzy doświadczają ich kilka razy w trakcie całego życia, inni nawet kilkadziesiąt razy w ciągu dnia. U około 1/3 chorych na narkolepsję ten objaw nie pojawia się nigdy.
Paraliż przysenny i halucynacje
U 25-30% osób cierpiących na narkolepsję występują zaburzenia związane ze snem REM: paraliż przysenny i omamy w czasie zasypiania i budzenia się. Paraliż przysenny, nazywany też paraliżem sennym lub porażeniem przysennym, charakteryzuje się tym, że osoba, która go doświadcza, nie może wykonać żadnego ruchu w trakcie zasypiania lub po obudzeniu się, mimo że jest w pełni świadoma i odbiera bodźce z zewnątrz.
Epizod paraliżu sennego trwa od kilku do kilkunastu sekund, ale może powodować duży lęk, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu halucynacje o przerażającej treści lub takie doznania psychiczne, jak wrażenie przygniecenia kończyn bądź klatki piersiowej. Omamy – najczęściej wzrokowe i słuchowe, rzadziej dotykowe – w wielu przypadkach są bardzo żywe, dlatego wzbudzają poczucie zagrożenia u chorego.
Inne objawy narkolepsji
Z narkolepsją mogą współwystępować inne zaburzenia snu, np.:
- zespół niespokojnych nóg,
- obturacyjny bezdech senny,
- okresowe ruchy kończyn we śnie,
- nocne zaburzenia jedzenia.
Osoby chore na narkolepsję zazwyczaj nie mają problemów z zaśnięciem, ale wybudzają się kilkukrotnie w ciągu nocy i zasypiają ponownie dopiero po pewnym czasie (np. po godzinie).
U pacjentów mogą wystąpić także zaburzenia zachowania podczas snu REM, które przejawiają się wzmożoną aktywnością ruchową w czasie snu. W trakcie epizodów osoba śniąca wykonuje gwałtowne ruchy, czasami wydaje dźwięki, krzyczy. Ruchy chorego bywają na tyle żywiołowe, że stwarzają ryzyko urazu – swojego lub osoby śpiącej obok.
Warto dodać, że u osób cierpiących na narkolepsję częściej występują zaburzenia metaboliczne, zaburzenia hormonalne, a także zaburzenia funkcji poznawczych (związane przede wszystkim z sennością).
Życie z narkolepsją
Narkolepsja jest schorzeniem przewlekłym, wpływającym na wiele sfer życia chorego – naukę, pracę, życie rodzinne i towarzyskie, pasje (np. uprawianie sportu). Nadmierna senność w ciągu dnia skutkuje osłabieniem pamięci krótkotrwałej i zdolności skupienia uwagi, co wiąże się z niższą wydajnością oraz pogorszeniem osiąganych wyników.
Osoby cierpiące na narkolepsję często muszą mierzyć się z utratą pracy, problemami z nauką, wykluczeniem społecznym. Ze względu na bezpieczeństwo swoje i innych nie powinny też prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn, co jest dla nich dodatkowym ograniczeniem. Uciążliwe, utrudniające codzienne funkcjonowanie objawy nie pozostają bez wpływu na stan psychiczny pacjentów. U niektórych z nich rozwija się depresja.
Narkolepsja – leki
Istnieją skuteczne metody leczenia objawów narkolepsji. W celu łagodzenia nadmiernej senności i ograniczania epizodów snu w ciągu dnia wykorzystuje się przede wszystkim modafinil (lek pierwszego wyboru) i metylofenidat (lek drugiego wyboru). Katapleksję oraz zaburzenia związane ze snem REM leczy się za pomocą leków przeciwdepresyjnych: trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych oraz inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny. W USA często stosowany jest hydroksymaślan sodu, który wykazuje wysoką skuteczność w przypadku wszystkich objawów podstawowych narkolepsji.
Wspomóc leczenie może również terapia behawioralna. Pacjentom zaleca się dbanie o higienę snu, planowanie 2-3 krótkich drzemek w ciągu dnia, prowadzenie regularnego trybu życia, a także unikanie monotonnych czynności oraz sytuacji wywołujących silne emocje. Chory powinien pozostawać pod stałą kontrolą lekarską. Ważna jest edukacja na temat narkolepsji osób w otoczeniu pacjenta – rodziny, przyjaciół, nauczycieli, współpracowników.
Bibliografia:
Quinnell T. G., Smith E., Narkolepsja, samoistna nadmierna senność i pokrewne schorzenia, „Medycyna po Dyplomie” 2012, nr 5.
Wierzbicka A., Wichniak A., Jernajczyk W., Narkolepsja — czy poznaliśmy wszystkie tajemnice choroby?, „Kosmos. Problemy nauk biologicznych” 2014, nr 2(303), s. 245–252.
Zawilska J. i in., Narkolepsja: etiologia, obraz kliniczny, diagnostyka i leczenie, „Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej” 2012, nr 66, s. 771–786.
