Oparzenia – pierwsza pomoc. Stopnie oparzeń, preparaty na oparzenia

Wiele osób traktuje oparzenia jak każdy inny uraz – stąd próby ich odkażania czy opatrywania. Takie postępowanie nie tylko nie przyniesie oczekiwanych rezultatów, ale może spowodować dodatkowe komplikacje i pogłębić następstwa oparzenia.

Podział oparzeń

Oparzenia klasyfikuje się ze względu na ich pochodzenie, głębokość oraz powierzchnię uszkodzenia. Co jednak nazywamy oparzeniem? Jest to uszkodzenie skóry powstałe w wyniku działania wysokiej temperatury, prądu elektrycznego lub substancji chemicznych, a także promieniowania. To, czy oparzenie jest groźne dla zdrowia i życia, zależy od jego głębokości i objętej powierzchni ciała.

Stopnie oparzenia

Oparzenia dzieli się ze względu na głębokość uszkodzenia skóry na:

• Oparzenia I stopnia – rumień: uszkodzony zostaje tylko naskórek. Na skórze występuje rumień (zaczerwienienie), skóra łuszczy się, jednak nie dochodzi do pojawienia się blizn – rana dość szybko się goi. Oparzenie jest bolesne, występuje uczucie swędzenia, czasami także niewielki obrzęk. Tego typu oparzenia mogą być wynikiem działania gorącej wody, pary wodnej lub zbyt intensywnego opalania się.
• Oparzenia II stopnia – wyróżnia się dwa podtypy oparzeń II stopnia – oparzenie powierzchowne IIa (obejmujące naskórek oraz powierzchniową część skóry właściwej) i głębokie IIb (obejmujące naskórek i głębową warstwę skóry właściwej). Oparzenia II stopnia mogą być następstwem działania (ze zmienną intensywnością) wrzątku, gorącego oleju i kontaktu z gorącymi powierzchniami.
  • Objawy oparzeń powierzchownych IIa są podobne do objawów oparzeń I stopnia, ale bardziej nasilone. Dochodzi do wystąpienia silnie bolesnego rumienia, obrzęku i pęcherzy z płynem surowiczym; rzadko możliwe jest pojawienie się blizn, mogą pozostać przebarwienia skóry. Gojenie trwa do kilkunastu dni.
  • W przypadku głębokich oparzeń IIb początkowo również pojawiają się pęcherze, które szybko samoistnie pękają. Rana przyjmuje albo blady odcień w wyniku zamknięcia się kapilar naczyniowych, albo wiśniowy w wyniku wynaczynienia się krwi z kapilar. W odróżnieniu od stopnia IIa rana jest bardziej sucha, powrót kapilarny (zblednięcie rany w wyniku ucisku i powrót do pierwotnego koloru) jest znacznie opóźniony. Cechą charakterystyczną głębokiego oparzenia II stopnia jest częściowe uszkodzenie nerwów, co przekłada się na mniejszy ból instrumentalny u pacjenta. Ból instrumentalny jest to ból odczuwalny np. przy dotykaniu rany albo zmianie opatrunku. Oparzenia IIb niewielkich rozmiarów goją się powyżej 3 tygodni. Duże oparzenia IIb wymagają leczenia chirurgicznego. W odróżnieniu od oparzenia IIa oparzenie IIb zawsze goi się z pozostawieniem blizny.
• Oparzenia III stopnia – obejmują pełną grubość skóry właściwej wraz z naczyniami, a także tkankę podskórną tłuszczową i nerwy. W związku z uszkodzeniem nerwów skórnych odczuwanie bólu instrumentalnego jest ograniczone. Skóra obumiera, robi się twarda, przybiera woskową strukturę – powstają trwałe blizny. Leczenie jest chirurgiczne i wymaga konsultacji lekarskiej, a w przypadku rozległych ran – nekrektomii (operacja polegająca na usunięciu martwych tkanek) i przeszczepów skóry. Oparzenie to bez interwencji chirurgicznej goi się bardzo długo lub może nie dojść do samodzielnego, pełnego zagojenia się rany. Oparzenie III stopnia zawsze pozostawia blizny. W przypadku oparzeń w obrębie stawów, twarzy, szyi i rąk na skutek powstałych blizn mogą wystąpić przykurcze bliznowate wymagające leczenia operacyjnego i rehabilitacji. Oparzenia III stopnia są efektem działania takich czynników, jak ogień, długi kontakt z rozgrzanym olejem lub gorącymi powierzchniami. Oparzenia III stopnia o znacznej powierzchni są stanem bezpośredniego zagrożenia życia i wymagają leczenia szpitalnego w wyspecjalizowanych ośrodkach oparzeniowych.
• Oparzenia IV stopnia – inaczej: oparzenia katastroficzne, obejmują głębsze struktury, mięśnie i kości. Następuje zwęglenie, całkowita martwica tkanek; dochodzi do odsłonięcia narządów wewnętrznych. IV stopień oparzeń bywa klasyfikowany jako najcięższa odmiana oparzeń III stopnia. Oparzenia te są powodowane długotrwałym działaniem energii elektrycznej lub otwartego ognia.

Oparzenie lekkie, średnie i ciężkie

Istnieje również podział oparzeń ze względu na to, jaką powierzchnię ciała objęło uszkodzenie, z uwzględnieniem wieku poszkodowanej osoby:

• Oparzenia lekkie – zalicza się do nich oparzenia II stopnia, które obejmują mniej niż 15 proc. powierzchni ciała dorosłych i mniej niż 10 proc. powierzchni ciała dzieci, a także oparzenia III stopnia, jeśli powierzchnia oparzeń nie przekracza 2 proc. powierzchni ciała.
• Oparzenia średnie – zalicza się do nich oparzenia II stopnia, które u dorosłych obejmują od 15 do 25 proc. powierzchni ciała, a u dzieci od 10 do 20 proc. Oparzeniami średnimi są również oparzenia III stopnia, które objęły od 2 do 10 proc. powierzchni ciała.
• Oparzenia ciężkie – zalicza się do nich oparzenia II stopnia, jeśli objęły powyżej 25 proc. powierzchni ciała dorosłych i więcej niż 20 proc. powierzchni ciała dzieci, a także oparzenia III stopnia – w przypadku gdy objęły powyżej 10 proc. powierzchni ciała. Oparzeniami ciężkimi są też oparzenia, w wyniku których doszło do poważnych urazów, oparzenia elektryczne i oparzenia dróg oddechowych.

Pochodzenie oparzeń

Rodzaje oparzeń ze względu na pochodzenie to:

• Oparzenia termiczne – powstałe w wyniku działania energii cieplnej pochodzącej od ognia, cieczy (woda, gorące napoje), gazów (para wodna) lub ciał stałych (rozgrzany metal). Do oparzenia dochodzi przy temperaturze 42°C lub większej. W wyniku działania energii cieplnej o tej temperaturze naskórek ulega martwicy w ciągu 6 godzin. Wraz ze wzrostem temperatury skraca się czas, w którym dochodzi do martwicy. I tak przy 55°C (to także graniczna temperatura, przy której uszkadza się białko tkankowe) wystarczą 3 minuty działania, a przy 70°C – zaledwie sekunda. Powyżej temperatury 55°C dochodzi do uszkodzenia skóry oraz tkanek głębszych.
• Oparzenia chemiczne – powstają w wyniku kontaktu ze żrącymi substancjami chemicznymi (środki czystości, udrażniacze sanitarne, wybielacze, kwasy, zasady, substancje toksyczne). Stopień i rozległość oparzenia chemicznego zależą od właściwości substancji, jej stężenia i czasu kontaktu. Z reguły są to oparzenia głębokie, wymagające leczenia chirurgicznego.
• Oparzenia elektryczne – powstałe w wyniku przepływu znacznego prądu elektrycznego przez ciało na skutek zetknięcia ze źródłem energii elektrycznej. Skutki oparzeń elektrycznych są uzależnione od tego, czy był to prąd stały, czy naprzemienny, jaka była jego częstotliwość, napięcie, natężenie, a także od tego, którędy prąd przepłynął przez ciało poszkodowanego (najgroźniejsze jest porażenie, którego droga przebiega przez okolice serca i układu oddechowego). Ważny jest również czas ekspozycji na działanie prądu, powierzchnia styku skóry z przewodnikiem, temperatura oraz wilgotność skóry. Wyróżniamy również oparzenia od łuku elektrycznego. W tego rodzaju oparzeniu prąd nie przechodzi bezpośrednio przez poszkodowanego. Do oparzenia dochodzi w wyniku wysokiej temperatury wytworzonej przez łuk i na skutek zapłonu odzieży osoby rannej.
• Oparzenia radiacyjne – są wynikiem działania promieniowania. Poza rodzajem promieniowania wpływ na oparzenia ma jego intensywność oraz czas ekspozycji. Oparzenia słoneczne, tzw. rumień posłoneczny, to efekt nadmiernej ekspozycji na działanie promieni UV. Pojawiają się już kilka godzin po przedawkowaniu promieniowania. Towarzyszy im ból, pieczenie i zaczerwienienie skóry, a czasami także gorączka, dreszcze, nudności, wymioty. W tej grupie możemy również wyróżnić oparzenie promieniami jonizującymi. Zgodnie z danymi Amerykańskiego Centrum Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) do tego rodzaju oparzeń najczęściej dochodzi na skutek ekspozycji na promieniowanie beta lub promieniowanie rentgenowskie. Do urazów tego typu może dojść w wyniku ekspozycji na promieniowanie, np. z wadliwych lub wadliwie zabezpieczonych napromienników produktów spożywczych, urządzeń sterylizacyjnych, urządzeń do radioterapii lub fluoroskopii, a także przy pracach z wykorzystaniem radiacyjnego pomiaru głębokości. Oparzenia promieniowaniem jonizującym w przeciwieństwie do oparzeń termicznych i chemicznych nie pojawiają się od razu, a ich prezentacja następuje zwykle po upływie kilku dni od momentu ekspozycji na ich działanie oraz przebiega w cyklach. Do radiacyjnego oparzenia skóry może dojść już przy dawce 2 Gy. Dotkliwość urazu jest proporcjonalna do przyjętej dawki promieniowania. Początkowym objawem zwykle jest swędzenie i rumień, któremu może towarzyszyć obrzęk tkanek miękkich. Dochodzi do suchego, płatowego złuszczania się naskórka i wypadnięcia włosów z obszaru poddanego ekspozycji na promieniowanie. Objawy te mogą pojawić się po kilku godzinach lub dniach od ekspozycji i zwykle przechodzą w bezobjawową fazę latentną, której czas trwania może wahać się od kilku dni do nawet kilku tygodni. Po okresie latencji ponownie dochodzi do pojawienia się rumienia, któremu towarzyszy powstawanie pęcherzy i owrzodzeń skóry. W przypadku większych dawek promieniowania może dochodzić do kolejnych fal złuszczania i owrzodzeń skóry pojawiających się po miesiącach lub nawet latach od ekspozycji na promieniowanie.

Pierwsza pomoc przy oparzeniach

Nie każde oparzenie wymaga interwencji lekarskiej czy wzywania karetki pogotowia; jednocześnie nie każde oparzenie może być opatrywane samodzielnie. Postępowanie w przypadku oparzeń zależy m.in. od tego, jaka jest ich przyczyna, rozległość i głębokość.

Uniwersalna zasada przy oparzeniu mówi, że jest ono cięższe, niż się wydaje na pierwszy rzut oka. Warto też pamiętać, że najcięższe oparzenia mogą powodować uszkodzenie zakończeń nerwowych. Brak bólu może uśpić naszą czujność. Jak ocenić rozległość, a co za tym idzie – stopień oparzenia? Popularną i dość łatwą do stosowania w praktyce zasadą jest reguła dłoni. Przyjmuje się, że powierzchnia dłoni chorego jest równoznaczna z 1 proc. powierzchni jego ciała. Teraz należy odpowiedzieć na pytanie, jaka rozległość oparzenia wymaga interwencji lekarskiej.

Leczenia szpitalnego zgodnie z wytycznymi Europejskiego Centrum Leczenia Oparzeń wymagają:
 

Wiek	Procent oparzeń II stopnia
Dzieci <2 lat	5%
Dzieci 3–10 lat	10%
Młodzież 10–15 lat	15%
Dorośli i młodzież po 16. roku życia	20%
Osoby >65 lat	10%

Pierwsza pomoc przy oparzeniach powierzchownych

Takie oparzenie może prowadzić do dużej utraty płynów i wstrząsu oparzeniowego, który zagraża życiu. Dodatkowo oprócz wstrząsu i konieczności płynoterapii oparzenia tej wielkości wymagają zabezpieczenia opatrunkami specjalistycznymi i operacji oczyszczenia z tkanek martwiczych oraz często przeszczepów skóry.

Konsultacji i praktycznie zawsze hospitalizacji wymagają też każde oparzenia III stopnia, ponieważ – pomijając oparzenia bardzo niewielkich rozmiarów – nie zagoją się bez zabiegu chirurgicznego. Interwencji lekarskiej wymagają także oparzenia szczególnie wrażliwych części ciała (ręce, twarz, genitalia oraz drogi oddechowe) i oparzenia okrężne nóg lub ramion. Hospitalizacji wymagają również oparzenia elektryczne i chemiczne.

Do lekarza na konsultację należy się zgłosić w przypadku oparzeń II stopnia, gdy oparzeniu uległo więcej niż 1 proc. powierzchni ciała poszkodowanego, a także przy niewielkich oparzeniach III stopnia. Małe oparzenia, jeśli nie uległy infekcji, nie wymagają leczenia w szpitalu, wymagają jednak zabezpieczenia odpowiednim opatrunkiem i odpowiedniego przeszkolenia z opieki nad raną.

Lekarz musi również zająć się oparzeniami osób w zaawansowanym wieku, a także osób, które odniosły jednocześnie inne obrażenia. Kolejne wskazania do interwencji lekarskiej w oparzeniach dotyczą kobiet w ciąży oraz pacjentów cierpiących na poważne choroby wewnętrze.

Interwencja przy oparzeniach powierzchownych nie wymaga szczególnych umiejętności. Należy pamiętać, by okolice miejsca, które uległo oparzeniu, przez kilka-, kilkanaście minut chłodzić chłodną wodą, a następnie założyć poszkodowanemu jałowy opatrunek. Chłodzenie długotrwałe, chłodzenie bardzo zimną wodą lub lodem może doprowadzić do pogłębienia oparzenia ze względu na ograniczenie ukrwienia tkanek.

W aptekach dostępne są również inne preparaty na oparzenia – łagodzą ból, działają przeciwzakaźnie i przyspieszają regenerację skóry. Miejsce, które uległo oparzeniu, nie może być narażone na działanie wysokich temperatur, promieni słonecznych ani substancji drażniących. Oparzenie powinno również pozostawać osłonięte, by nie dochodziło do mechanicznych uszkodzeń czy podrażnień. Pęcherze powinny być usunięte w jałowych warunkach przez lekarza. Nie wolno robić tego samodzielnie. Pęcherze niewielkich rozmiarów (1-2 cm²) można pozostawić.

Pierwsza pomoc przy oparzeniach termicznych

• • Odetnij źródło energii i upewnij się, że ani tobie, ani poszkodowanemu nie zagraża niebezpieczeństwo. 

• • Ranę schładzaj wodą – przez 15 minut okolice oparzenia polewaj wodą o temperaturze 15–20°C (niebezpośrednio, powyżej rany oparzeniowej, z wysokości kilkunastu centymetrów). 

• • Ranę zabezpiecz opatrunkiem sterylnym.

• • Usuń odzież i biżuterię z oparzonych kończyn.

• • Jeśli istnieje podejrzenie oparzenia dróg oddechowych lub poszkodowany stracił przytomność, należy wezwać pogotowie. 

Pierwsza pomoc przy oparzeniach chemicznych

• • Upewnij się, że ty i poszkodowany jesteście bezpieczni. Udzielając pomocy, stosuj środki ochronne – rękawice, maskę. 

• • W przypadku skażeń powietrza w pomieszczeniu wyłącz wentylację i/lub klimatyzację, opuść pomieszczenie, osłaniaj drogi oddechowe. Wezwij pomoc.

• • W sytuacji objęcia skażeniem budynków konieczne jest odcięcie systemów wentylacji oraz klimatyzacji. Nie wolno dopuścić do przedostania się niebezpiecznych substancji do dróg oddechowych; trzeba jak najszybciej się ewakuować.

• • Substancję będącą źródłem oparzenia należy usunąć letnią, bieżącą wodą – wyjątkiem jest tlenek wapnia, który wchodzi w reakcję z wodą, dlatego najpierw trzeba usunąć go mechanicznie.

• • Rana/oparzelina powinna zostać opatrzona sterylnym opatrunkiem.

• • W przypadku zanieczyszczenia oczu należy je obficie płukać wodą; w przypadku połknięcia substancji należy wypić dużą ilość wody niegazowanej; w obu przypadkach oraz w przypadku oparzeń chemicznych powłok należy wezwać pogotowie ratunkowe lub pilnie zgłosić się na najbliższy SOR.

• • W każdym z powyższych przypadków należy ustalić, jaka substancja spowodowała oparzenie, i przekazać informację służbom medycznym (zachowaj opakowanie, ulotkę produktu itp.). 

Pierwsza pomoc przy oparzeniach elektrycznych

• • Upewnij się, że ani tobie, ani poszkodowanemu nic nie zagraża.

• • Ustal, czy poszkodowany nie ma kontaktu ze źródłem prądu (jeśli nadal ma, przesuń go, używając przedmiotu nieprzewodzącego prądu); o ile to możliwe i bezpieczne, odłącz zasilanie. 

• • Oceń stan poszkodowanego, wezwij pogotowie i kontynuuj udzielanie pomocy.

• • Osoby oparzone prądem wymagają hospitalizacji.

Pierwsza pomoc przy oparzeniach radiacyjnych

Najczęstszym i powszechnym rodzajem oparzenia radiacyjnego jest oparzenie słoneczne. Poza nim można się spotkać ze zmianami popromiennymi na skórze po radioterapiach. Oparzenie ma postać zaczerwienienia, zmiany zabarwienia skóry, tzw. „pajączków”, stwardnienia skóry, bliznowacenia. W zależności od nasilenia objawów skóra może się łuszczyć; zdarza się, że występują obrzęki, pęcherze, ból. W najostrzejszych przypadkach dochodzi do zaników skóry, owrzodzenia, zmian ropnych, martwicy powierzchniowej, krwawień spowodowanych urazem. Czasami ma miejsce całkowita martwica i samoistne krwawienia. Odczyn popromienny nie jest zdarzeniem nagłym, więc postępowania w przypadku jego wystąpienia nie należy określać jako „pierwszej pomocy”.

Osoby z oparzeniem po radioterapiach powinny:

• • nawadniać organizm,

• • unikać palenia papierosów i spożywania alkoholu,

• • unikać ekspozycji na promieniowanie UV (opalanie naturalne i w solariach) – przynajmniej przez rok po zakończeniu radioterapii,

• • stosować preparaty natłuszczające w bardzo delikatny sposób,

• • nosić luźne ubrania i bieliznę, które nie podrażniają skóry.

Większość z nas spotkała się z pewnością z oparzeniami słonecznymi. Nie należy ich bagatelizować, ponieważ w poważniejszych przypadkach mogą być groźne dla zdrowia. Podobnie jak w przypadku oparzeń po radioterapii postępowanie przy oparzeniach słonecznych trudno nazywać udzielaniem pierwszej pomocy.

Preparaty na oparzenia (maści, pianki, żele)

W aptekach dostępne są zarówno substancje na receptę, jak i bez recepty. Tego rodzaju środki na oparzenia stosuje się w lżejszych przypadkach. Wśród preparatów na oparzenia można znaleźć: 

• • maści z alantoiną, D-pantenolem, srebrem, antybiotykiem,

• • pianki na oparzenia,

• • żele na oparzenia,

• • kremy na oparzenia,

• • aerozole na oparzenia,

• • plastry na oparzenia,

• • opatrunki specjalistyczne (hydrożelowe, hydrokoloidowe, hydrowłókniste,  piankowe, z jonami srebra).