Człowiek rodzi się z jałową jamą ustną, którą dopiero zaczynają kolonizować bakterie – zarówno te dobre, jak i chorobotwórcze. O zęby należy dbać już od dziecka, niezbędne są regularne kontrole dentystyczne, gdyż próchnica zębów mlecznych jest tak samo niebezpieczna, jak przy zębach stałych. Mitem jest, że zęby mleczne nie wymagają leczenia.
Próchnica zębów – budowa zęba
Aby zrozumieć przyczyny powstawania próchnicy, należy poznać budowę zęba. Osoby dorosłe mają 32 stałe zęby (16 w żuchwie i 16 w szczęce) – 8 siekaczy, 4 kły, 8 zębów przedtrzonowych oraz 12 trzonowych. Są one osadzone w zębodołach.
Każdy ząb zbudowany jest z korony i korzenia, przy czym widoczne powinny być jedynie korony, a korzenie – przykryte dziąsłem. Wewnątrz korony zęba znajduje unerwiona i ukrwiona miazga. Z kolei koronę pokrywa szkliwo, najtwardsza tkanka w całym naszym organizmie. Pod szkliwem znajduje się miękka i podatna na uszkodzenia zębina. Jej zadaniem jest ochrona miazgi przed czynnikami zewnętrznymi, jak bakterie, czy temperatura. Gdy ząb zostaje uszkodzony, to dochodzi do zniszczenia warstwy szkliwa i odsłonięcia zębiny, co zaczyna powodować dyskomfort.
Próchnica – przyczyny. Skąd się bierze próchnica?
Próchnica pojawia się w momencie, kiedy na szkliwie zęba powstają ubytki. Bakterie znajdujące się w jamie ustnej zaczynają uszkadzać strukturę zęba. Warto wiedzieć, że bakterie bytują w płytce nazębnej, która jest warstwą tworzoną przez białka znajdujące się w ślinie po przemianie pokarmów. Za rozwój próchnicy odpowiedzialne są bakterie:
- Streptococcus mutans,
- Streptococcus oralis,
- Streptococcus mitis,
- Streptococcys sanduinus,
- Actinomyces,
- Veillonella.
Kwasy produkowane przez nie powodują odwapnienie szkliwa, co daje początek próchnicy. Wśród przyczyn rozwoju próchnicy należy wymienić przede wszystkim:
- dietę bogatą w cukier (słodycze, węglowodany) – resztki pokarmu pozostałe na zębach są pożywką dla bakterii, które w wyniku przemiany wytwarzają kwasy, a te z kolei prowadzą do ubytków na szkliwie,
- niewłaściwa higiena jamy ustnej,
- podatność na demineralizację wynikająca z czynników genetycznych,
- niedobory: witaminy B, fosforu, magnezu i fluoru,
- unikanie kontroli stomatologicznych.
Etapy rozwoju próchnicy
- Pierwszym etapem próchnicy (próchnica wczesna) jest pojawienie się białych plamek na zębie. Ich wystąpienie jest spowodowane brakiem wapnia i tworzeniem się płytki nazębnej. Bakterie bytujące w płytce przekształcają cukry ze spożywanych pokarmów, tworząc kwasy. Te z kolei osłabiają szkliwo i przyczyniają się do demineralizacji powierzchni zęba. Jeśli zdajemy sobie z tego sprawę, próchnicy można jeszcze zapobiec dzięki odpowiednim nawykom higienicznym oraz unikaniu diety bogatej w cukry.
- Drugim etapem rozwoju próchnicy jest rozpad szkliwa. W wyniku rozpadu nie może ono jest odbudować się z pomocą naturalnych procesów remineralizacji, a ząb ulega uszkodzeniu. W miarę postępu próchnicy może dojść do kruszenia się zęba, jego widocznych ubytków.
- Na trzecim etapie rozwoju następuje rozpad zębiny, pojawia się ból, gdyż zębina jest połączona z miazgą zęba poprzez kanaliki zębinowe, które przewodzą bodźce. Ból może pojawiać się tylko okresowo, np. w wyniku kontaktu zęba z zimnymi lub gorącymi pokarmami lub w trakcie spożywania słodkich pokarmów.
- Czwarty etap rozwoju próchnicy obejmuje zajęcie miazgi zębowej. Ponieważ jest ona ukrwiona, bakterie mogą przenikać do krwiobiegu i do całego organizmu. W przypadku przedostania się bakterii do miazgi zęba pojawia się ostry stan zapalny, zaczyna gromadzić się ropa, zniszczeniu mogą ulec znajdujące się w miazdze naczynia krwionośne i nerwy. Na tym etapie próchnicy stosowane jest zazwyczaj leczenie kanałowe.
- Końcowym etapem rozwoju próchnicy jest powstawanie ropnia, co wywołuje intensywny ból u pacjenta, a jeśli infekcja dotrze do wierzchołka korzenia zęba, to zwiększa się ryzyko rozprzestrzenienia się jej na kolejne zęby i kości. Wpływa to także negatywnie na cały organizm i może powodować inne choroby ogólnoustrojowe. Na tym etapie niezbędne jest przeprowadzenie zabiegu chirurgicznego i być może usunięcie zęba. Powstania ropnia nie da się zignorować, ból jest silny, pojawiają się problemy z mówieniem, jedzeniem, a język i dziąsła są opuchnięte.
Objawy próchnicy
Próchnica wczesna objawia się przebarwieniami na zębie, pojawieniem się białych plamek. W tej fazie próchnicy zmiany zwykle nie powodują bólu. Dopiero na drugim i późniejszych etapach rozwoju można odczuwać ból. Jednym z objawów rozwoju próchnicy jest także nieprzyjemny zapach z jamy ustnej, spowodowany namnażaniem się bakterii. Ciemne plamy za zębach świadczą już o zaawansowanym rozwoju próchnicy.
Do wizyty u stomatologa powinny skłonić objawy:
- wizualne – plamki o różnym zabarwieniu pojawiające się na zębie,
- kontaktowe – nadwrażliwość zębów na temperaturę,
- brzydki zapach z ust,
- ból zębów – zarówno pojawiającego się tylko czasami, jak i przewlekłego. Im dłużej wizyta będzie odkładana, tym bardziej ból będzie się nasilał.
Próchnica u dzieci
Próchnica zębów mlecznych rozwija się dokładnie tak samo, jak na zębach stałych. Początkowo widoczne są kredowobiałe plamy na zębach, które z czasem zaczynają ciemnieć. Dziecko w początkowej fazie próchnicy nie uskarża się na ból zęba, ale z czasem może się on pojawić. Próchnica u dziecka wymaga interwencji stomatologa. Nie można czekać, aż mleczy ząb wypadnie! Należy także zadbać o odpowiednią higienę jamy ustnej. Nie bez powodu dentyści zalecają mycie zębów przez dorosłych do 7. roku życia dziecka! Maluch nie potrafi zrobić tego sam dokładnie, dlatego należy mu pomagać.
Próchnica butelkowa, czyli próchnica przy dziąsłach
Próchnica butelkowa, nazywana także kwitnącą, objawia się pod postacią czarnych plamek na linii dziąsła, które pojawiają się wraz z wyrżnięciem się pierwszych zębów. Najczęściej zmiany są widoczne na wewnętrznej stronie siekaczy. Próchnica butelkowa pojawia się najczęściej u dzieci, które zasypiają z butelką mleka lub kaszki. Przez to bakterie mają odpowiednią pożywkę do szybkiego rozwoju.
Jak zapobiegać próchnicy zębów
Działania profilaktyczne obejmują przede wszystkim odpowiednią higienę jamy ustnej, a także właściwą dietę i unikanie przekąsek między posiłkami. Warto pamiętać o odpowiednim nawodnieniu organizmu. Odpowiednie nawodnienie powoduje wydzielanie większej ilości śliny, co korzystnie wpływa na szkliwo i oczyszcza jamę ustną.
Higiena jamy ustnej – profilaktyka próchnicy
Samo szczotkowanie zębów to nie wszystko. Powinno się korzystać z właściwej szczoteczki, odpowiedniej techniki mycia zębów, a także nici dentystycznych i płynów do płukania jamy ustnej. Należy w tym celu wybrać odpowiednią szczoteczkę, o miękkim lub średnim włosie, a także stosować właściwą technikę – układa się szczoteczkę pod kątek 45 stopni do płaszczyzny zębów, a następnie wykonywać ruchy obrotowo-wymiatające. Czynność trzeba powtarzać na tym samym odcinku zębów kilkukrotnie. Można także czyścić zęby metodą poziomą, zwłaszcza zęby boczne – poziomo szczotkuje się zęby w dwóch kierunkach. Metodą pionową (przykładając szczoteczkę pionowo do zębów przednich) należy delikatnie wymiatać resztki pokarmowe.
Ważne jest także nitkowanie zębów, które pomaga usunąć resztki pokarmowe z przestrzeni międzyzębowych oraz płukanie jamy ustnej przeznaczonym do tego płynem.
Leczenie próchnicy zębów
Próchnica początkowa
Zwykle pierwsze ogniska próchnicy wykrywane są podczas rutynowych kontroli stomatologicznych. Przy bardzo drobnych zmianach może być stosowana tzw. remineralizacja szkliwa. Gdy są nieco większe, ich usunięcie wymaga oczyszczenia zęba, opracowania i uzupełnienia powstałego po tym procesie ubytku – plombowania. Zwykle trwa to kilka chwil, często nawet nie wymaga podawania znieczulenia. W czasie jednej wizyty u stomatologa możliwe jest usunięcie nawet kilku ognisk próchnicy. Regularne kontrole u dentysty powodują, że większość zmian wykrywanych jest na bardzo wczesnym stadium i możliwych do wyleczenia w prosty sposób.
Próchnica zaawansowana
Plombowanie jest stosowane również przy bardziej zaawansowanych stadiach próchnicy. W tej sytuacji często jednak wiąże się z koniecznością podania znieczulenia. Plombowanie z użyciem amalgamatu stosuje się już coraz rzadziej, częściej wykonywane są plomby światłoutwardzalne. Po wykonaniu plomby pozostaje opracowanie ostatecznego kształtu zęba, tak by nie utrudniał zgryzu i nie powodował dyskomfortu.
Leczenie próchnicy zaawansowanej może się jednak wiązać z koniecznością leczenia kanałowego przed założeniem plomby. Dzieje się tak zazwyczaj w przypadku bardzo dużych, głębokich ubytków, lub próchnicy rozprzestrzenionej na miazgę zębową.
Ile kosztuje leczenie próchnicy?
Leczenie próchnicy jest uzależnione od stopnia jej zaawansowania. W przypadku wczesnej próchnicy stosuje się leczenie zachowawcze, czyszczenie zębów z osadu i kamienia, a także zakładanie plomb na niewielkie ubytki. W porównaniu do leczenia kanałowego nie jest to duży koszt. Im bardziej zaawansowana jest próchnica, tym leczenie jest droższe i dłuższe, dlatego nie warto unikać kontroli stomatologicznych!
