Zapotrzebowanie na sen
Z czasem trwania życia skraca się długość snu nocnego. Małe dzieci są w stanie przespać 20 godzin dziennie. Potem zapotrzebowanie na sen maleje i w wieku dorosłym wynosi zwykle od 5 do 8 godzin. W starszym wieku może wynosić zaledwie 3-4 godziny.
Naturalne zmiany snu związane z wiekiem
Oprócz skrócenia czasu snu w starszym wieku obserwujemy inne naturalne zmiany, które mogą budzić różne reakcje. Nie powinniśmy kojarzyć ich jednak z bezsennością. Sen staje się płytszy, seniorzy mogą lepiej pamiętać sny albo mieć poczucie, że wcale nie spali. W rzeczywistości to niemożliwe – jeśli nie spalibyśmy kilka dni, zaczęlibyśmy mieć halucynacje wzrokowe i nie moglibyśmy funkcjonować z powodu problemów poznawczych. Śpimy więc, ale płycej, stąd poczucie zmniejszenia efektywności snu. Sen może w takiej sytuacji nie przynosić spodziewanej ulgi.
Akceptacja zmian snu
Osoba w podeszłym wieku zwykle dłużej czeka na nadejście snu. U dorosłej osoby w młodszym wieku oczekiwanie na sen trwa zwykle 10-20 minut. W starszym wieku może to być nawet godzina. Seniorzy skarżą się również na częste budzenie się w nocy, częstsze niż we wcześniejszym okresie życia. To naturalne zjawisko i nie powinno budzić niepokoju.
Żadna z omówionych dotąd zmian snu nie jest chorobą i nie wymaga leczenia. Należy ze spokojem przyjmować te zmiany, starając się maksymalnie wykorzystywać posiadane możliwości. Warto zachęcać seniorów do aktywności i szukania zajęć, którymi mogliby wypełnić długi dzień.
Zmiana planu dnia
Kolejną zmianą, związaną bardziej z trybem życia niż jego rytmem, jest tendencja do częstszych drzemek oraz coraz wcześniejszego chodzenia spać. Człowiek ma dobowe zapotrzebowanie na sen. Załóżmy, że wynosi ono 5 godzin. Jeżeli w czasie dnia zaspokoimy część tego zapotrzebowania, mniej zostanie nam na noc. Z tego wynika, że jeżeli chcemy spać dłużej w nocy, powinniśmy unikać drzemek w ciągu dnia.
Jeśli na nocny spoczynek udamy się o godzinie 20 lub 21, obudzimy się wyspani o 1 lub 2 w nocy. To nie bezsenność – po prostu za wcześnie poszliśmy spać. Przy zapotrzebowaniu na sen, które wynosi 5 godzin, do łóżka możemy iść o północy, licząc się z tym, że zaśniemy po godzinie i obudzimy się około 6 rano, żeby rozpocząć nowy dzień.
Wtórne i pierwotne zaburzenia snu
Oprócz fizjologicznych, naturalnych zmian w architekturze snu, które są związane z wiekiem, seniorzy mogą cierpieć na wymagające pomocy medycznej zaburzenia snu.
Zaburzenia snu mogą być pierwotne, czyli nie mieć żadnej przyczyny zewnętrznej – na przykład głośnego sąsiada za ścianą – ani wewnętrznej, związanej na przykład z problemem fizycznym, takim jak bóle stawów, zapalenie pęcherza czy objawy abstynencyjne będące konsekwencją odstawienia uzależniających leków nasennych i przeciwlękowych z grupy benzodiazepin.
Większość zaburzeń snu ma charakter wtórny – jest objawem innego problemu zdrowotnego lub życiowego. Z takich zewnętrznych przyczyn bezsenności można wymienić jeszcze zespół niespokojnych nóg, zespół bezdechu w czasie snu oraz depresję.
Czytaj także: Zaburzenia psychiczne – objawy, rodzaje, definicja. Jak zadbać o zdrowie psychiczne?
Bezsenność w depresji endogennej
Zaburzenia snu występują u większości osób cierpiących na depresję. Najczęściej zaburzenia snu w depresji mają postać zbyt wczesnego budzenia się, przeważnie co najmniej 2 godziny wcześniej niż zwykle. Myślimy często o depresji jako o zaburzeniu spowodowanym zaburzeniem rytmiki funkcjonowania układu nerwowego – rytmu biologicznego. Zaburzenia snu w depresji byłyby właśnie przejawem zaburzeń rytmu okołodobowego. Depresja często pojawia się lub nasila w okresach przejściowych, jak jesień i wiosna, jest więc również związana z rytmami okołorocznymi. Jeżeli depresja jest zaburzeniem rytmów biologicznych związanych z funkcjonowaniem układu nerwowego, leczenie choroby polega na odbudowaniu prawidłowej rytmiki jego pracy. Często obserwujemy, że ustąpienie zaburzeń snu w depresji jest oznaką końca depresji. Sen poprawia się na końcu.
Bezsenność w depresji reaktywnej
Istnieje rodzaj depresji powodowany czynnikami stresowymi. Nazywamy go depresją reaktywną lub zaburzeniami adaptacyjnymi typu depresyjnego. W przypadku tej depresji charakterystycznym zaburzeniem snu są problemy z zasypianiem. Problemy te wynikają z faktu, że kiedy wieczorem człowiek zostaje już tylko ze swoimi myślami, są one pełne niepokojących treści, wzbudzają lęk i niepokój, który mobilizuje i aktywizuje człowieka, uniemożliwiając organizmowi zrelaksowanie się i zaśnięcie.
Bezsenność na emeryturze
Na częste występowanie zaburzeń snu w starszym wieku niebagatelny wpływ mają zmiany w organizacji życia związane z zaprzestaniem pracy i wypadaniem z pełnionych wcześniej ról. Jeżeli wystąpią zaburzenia snu, należy zdyscyplinować się i wprowadzić do swojego życia pewien ład, strukturę, która pomoże odtworzyć zaburzony rytm snu i czuwania. Takie zalecenia nazywamy higieną snu.
Rodzaje bezsenności
Zaburzenia snu najczęściej kojarzymy z bezsennością. Generalnie możemy wyróżnić trzy rodzaje bezsenności:
- przygodną,
- krótkoterminową,
- długoterminową, zwaną również bezsennością chroniczną.
Bezsenność przygodna jest zwykle związana z jakimś wydarzeniem zewnętrznym. Może to być choroba, śmierć bliskiej osoby czy inne duże problemy. Bezsenność przygodna trwa zwykle kilka dni i nie powoduje znacznych objawów ani problemów w funkcjonowaniu.
Jeżeli bezsenność trwa dłużej, ok. 2-3 tygodnie, nazywamy ją bezsennością krótkoterminową. Ten rodzaj bezsenności powoduje już pewne problemy w codziennym funkcjonowaniu – jesteśmy senni i trudniej nam się skupić.
Bezsenność trwającą dłużej niż miesiąc określamy jako chroniczną. Taka bezsenność powoduje znaczne problemy w codziennym życiu i wykonywaniu zadań. Co więcej, chroniczna bezsenność sama w sobie może wywołać depresję.
Polisomnografia
Zaburzenia snu to nie tylko bezsenność. Wyróżnia się obecnie ponad 80 zaburzeń snu, ale rozpoznanie większości z nich opiera się na drobnych zmianach w zapisie snu, który nazywamy badaniem polisomnograficznym. Człowiek badany w ten sposób w pracowni badania snu musi spędzić noc podpięty do różnorodnej aparatury, która oprócz zapisu fal mózgowych (EEG) mierzy napięcie i ruchy mięśni, zapis pracy serca (EKG), fazy wdechu i wydechu oraz temperaturę ciała.
Lęki nocne
Jednym z zaburzeń snu są lęki nocne. Chociaż zaburzenie to jest charakterystyczne dla okresu dziecięcego, może pojawiać się również w starszym wieku. Polega na tym, że osoba w czasie snu siada na łóżku i mówi w szybkim tempie, a jej zachowanie wskazuje na przeżywanie silnego lęku. Następnie kładzie się ona i ponownie zasypia, a po przebudzeniu zwykle nie pamięta, co działo się w nocy.
Lunatykowanie
Zaburzeniem snu jest również lunatykowanie, czyli sennowłództwo. Osoba, która lunatykuje, może wstać, ubrać się i chodzić po mieście lub nawet jeździć samochodem, nie wychodząc jednocześnie ze stanu snu. Potem osoba taka wraca do łóżka i rano nic nie pamięta. Lunatykowanie może przydarzyć się szczególnie osobie, która cierpiała na tę przypadłość w dzieciństwie, a w późniejszym wieku jest na przykład w okresie ciężkiego wyczerpania fizycznego lub psychicznego. Lunatykowanie może być też spowodowane zażywaniem leków bądź nadużyciem alkoholu.
Paraliż przysenny
Inne zaburzenie snu, o którym warto wspomnieć, to porażenie przysenne. Przeważnie występuje ono podczas zasypiania, ale może zdarzyć się również w trakcie budzenia się. W czasie zasypiania paraliż przysenny polega na wcześniejszym zaśnięciu ciała. Ulega ono wówczas zwiotczeniu, ale jesteśmy jeszcze przytomni i, ku swojemu przerażeniu, nie możemy się poruszyć – ciało już nie reaguje.
W przypadku budzenia się paraliż przysenny polega na tym, że jesteśmy już przytomni, ale nasze ciało jeszcze śpi zwiotczone i nie możemy otworzyć oczu ani ruszyć ręką czy nogą. Jeżeli nie wiemy, że to zaburzenie snu, możemy przestraszyć się i myśleć, że to na przykład udar. Porażenie przysenne mija zwykle po kilkunastu sekundach.
Narkolepsja
Ostatnim przykładem zaburzenia snu, na który mogą cierpieć również osoby w starszym wieku, jest narkolepsja. W tym zaburzeniu snu mamy do czynienia z napadami snu – człowiek zasypia nagle, bez względu na sytuację, np. w trakcie spożywania posiłku. To ciężka i poważna choroba wymagająca leczenia.
Jeśli zauważasz objawy zaburzeń snu u siebie lub swoich najbliższych, skonsultuj się ze specjalistą.
