Zaburzenia świadomości – kto je leczy?
Zaburzenia świadomości to głównie domena neurologii, a w mniejszym stopniu – psychiatrii. Innymi specjalistami często spotykającymi się z osobami z zaburzoną świadomością są anestezjolodzy, kardiolodzy i geriatrzy. W codziennej praktyce jednym z najczęstszych powodów konsultacji na kardiochirurgii są właśnie zaburzenia świadomości – głównie majaczenia u osób po długotrwałych zabiegach na otwartym sercu.
Kto jest narażony na zaburzenia świadomości?
Ryzyko zaburzeń świadomości zwiększa podeszły wiek. Przykładowo, wśród pensjonariuszy domów opieki społecznej częstość zaburzeń świadomości sięga aż 70%. Przyczyną zaburzeń świadomości może być sam proces starzenia i naturalne zmniejszanie się liczby komórek nerwowych w mózgu, co może powodować osłabienie stabilności działania mózgu, w tym jego umiejętności utrzymywania jasnej, pełnej i stabilnej świadomości.
Przyczyny zaburzeń świadomości
Inne przyczyny częstszego występowania zaburzeń świadomości w wieku podeszłym to różne choroby somatyczne, miażdżyca powodująca niedokrwienie mózgu, odstawienie leku, uraz fizyczny, udar mózgu, anemia, stan po znieczuleniu podanym w czasie operacji, nadużywanie alkoholu i narkotyków, niedożywienie, cukrzyca, choroba nowotworowa, zatrucia, choroby zakaźne atakujące mózg, stan agonii poprzedzający śmierć, niewydolność krążenia, zaburzenia rytmu czy zawał serca. Również depresja zwiększa ryzyko wystąpienia zaburzeń świadomości. Występowaniu zaburzeń świadomości mogą sprzyjać niektóre leki psychiatryczne, takie jak lit, klozapina, promazyna czy lewomepromazyna. Z leków stosowanych w innych schorzeniach takim lekiem jest furosemid.
Rodzaje zaburzeń świadomości
Zaburzenia świadomości możemy podzielić na ilościowe, czyli te związane ze stopniem mniejszej lub większej jasności świadomości, oraz zaburzenia związane z jakością świadomości. Zaburzenia ilościowe to przymglenie, senność patologiczna i śpiączka. Z kolei jakościowe zaburzenia świadomości obejmują majaczenie, zamroczenie i splątanie.
Przymglenie
Przymglenie polega na trudnościach w orientacji i rozpoznawaniu otoczenia. To trudności, a nie – niemożność, która to występuje w majaczeniu. Przymglenie może, jak każde zaburzenie świadomości, falować, czyli raz być mniejsze, a raz większe. Trudności te mogą objawiać się problemami z określeniem miejsca, w którym znajduje się człowiek, czasu, to znaczy godziny lub daty, rozpoznawaniem osób w otoczeniu, a czasami, choć rzadziej – orientacją co do tego, jak mamy na imię lub gdzie mieszkamy.
Senność patologiczna
Senność patologiczna polega na zasypianiu wszędzie i o każdej porze. Osoba z tym zaburzeniem świadomości może być wybudzona – przez potrząsanie, głośne mówienie do niej lub w ostateczności przez nieszkodliwy bodziec bólowy – jednak po chwili ponownie zasypia. Taka sytuacja powinna być alarmująca dla otoczenia. Należy wezwać pogotowie, ponieważ objawy zaburzeń świadomości zawsze świadczą o zaburzonej pracy mózgu – należy zdiagnozować ich przyczynę i podjąć leczenie.
Śpiączka
Śpiączka to stan zupełnego wygaszenia świadomości. Osoba śpi i nie da się jej wybudzić w żaden sposób; nawet silne bodźce bólowe nie powodują odzyskania przytomności. Śpiączka wymaga leczenia w szpitalu. Dla lekarzy śpiączka jest stanem zagrożenia życia i niestety w wielu przypadkach kończy się zgonem. Zagrożenie śpiączką występuje także w jednym z zaburzeń psychicznych – w uzależnieniu od benzodiazepin. Jeżeli ktoś jest uzależniony od leków nasennych i uspokajających z tej grupy, nie może odstawić ich nagle i bez kontroli lekarza. Może to, przeważnie po około tygodniu, zakończyć się napadem padaczkowym lub właśnie śpiączką.
Majaczenie
Majaczenie to zaburzenie świadomości, które zwykle zaczyna się nagle, a jego objawy mogą zmieniać się w czasie dnia. Pierwszoplanowym objawem majaczenia jest brak rozpoznawania otoczenia, czyli zupełny brak orientacji. Drugim kluczowym objawem jest brak zdolności do skupienia uwagi i jej utrzymania. Chory w stanie majaczenia ma zaburzenia pamięci świeżej, czyli nie potrafi zapamiętać nowych informacji. Ponadto jego zachowanie charakteryzują nieprzewidywalne zmiany aktywności, przyśpieszenie lub spowolnienie toku wypowiedzi, wydłużenie czasu reagowania albo skłonność do nadmiernego reagowania na bodźce – chory łatwo się wzdryga. Starszy wiek sprzyja występowaniu zaburzeń świadomości; w przypadku majaczenia obrazuje to częsta obserwacja kliniczna, że już samo przeniesienie osoby po 80. roku życia z miejsca, które dobrze zna, do szpitala aż u połowy osób może wywołać majaczenie.
Inne objawy majaczenia
Osoby w stanie majaczenia mają problemy ze snem, zwykle w postaci bezsenności i odwrócenia rytmu snu i czuwania. Kiedy chory się budzi, może nadal przeżywać elementy snu jak rzeczywistość. Nazywamy to halucynacjami hipnopompicznymi. W majaczeniu chory może przeżywać silny lęk, halucynacje (głównie wzrokowe), może mówić dziwne rzeczy o innych lub o świecie – czyli mieć urojenia, może być zagubiony albo drażliwy. Objawy majaczenia zazwyczaj nasilają się w nocy.
Stany pomroczne
Pomroczność jasna to żargonowe – czyli nieprawidłowe w sensie poprawnej terminologii medycznej – określenie jednego z rodzajów zespołu zamroczeniowego lub zamroczenia. Najprościej wytłumaczyć zespół zamroczeniowy na przykładzie zamroczenia prostego. Polega ono na zmianie osobowości człowieka. Osoba w stanie pomrocznym nie zauważa zmiany i dla siebie samej zachowuje się i funkcjonuje normalnie. Zwykle ma znacznie zawężoną świadomość i nie jest zdolna do wykonywania złożonych czynności. Kiedy próbujemy z nią rozmawiać, okazuje się, że nie pamięta swojej przeszłości. Kiedy natomiast stan pomroczny prosty mija, osoba taka nie pamięta całego okresu trwania stanu pomrocznego.
Stan pomroczny jasny
Inna postać stanu pomrocznego to zamroczenie jasne. W tym stanie osobowość człowieka jest, podobnie jak zamroczeniu prostym, zmieniona, i dla otoczenia osoba ta zachowuje się jak ktoś zupełnie obcy. W zamroczeniu jasnym zawężenie świadomości jest jednak mniejsze i osoba taka jest zdolna do często bardzo złożonej aktywności, takiej jak jazda samochodem czy wykonywanie pracy. Kiedy stan pomroczny jasny minie, człowiek nie pamięta całego tego okresu.
Stan pomroczny jasny w padaczce
Stany pomroczne jasne mogą wystąpić w padaczce skroniowej. Stan ten dobrze opisuje przykład pacjenta z Polski, u którego stan pomroczny jasny utrzymywał się kilkanaście miesięcy. Osoba ta wyjechała do innego miasta, zaczęła wykonywać inny zawód, zawarła związek małżeński. W miejscu, skąd pochodziła, uznano ją za zaginioną. Pewnego dnia stan pomroczny minął i osoba ta zapytała siebie: „co ja tutaj robię”. Nie pamiętała nic ze swojego nowego życia.
Splątanie
Splątanie to jakościowe zaburzenie świadomości, będące zwykle stanem terminalnym, to znaczy poprzedzającym śmierć. Chory w stanie splątania wykonuje niezborną i chaotyczną aktywność w obrębie łóżka. Ruchy te nazywamy jaktacjami. Dodatkowo charakterystyczne dla stanu splątania jest wypowiadanie przez chorego ciągu słów, które nie są ze sobą powiązane logicznie i nie niosą ze sobą żadnej informacji. Objaw ten nazywamy „czytaniem słownika”.
Zaburzenia świadomości – kiedy podejrzewać?
Zaburzenia świadomości dotykają jądra naszego życia psychicznego. Stan naszej świadomości jest świadectwem stanu naszego mózgu. Wystąpienie zaburzeń świadomości jest sygnałem alarmowym, mówiącym o tym, że mózg działa nieprawidłowo – albo z powodu choroby, która toczy się w nim samym, albo innej choroby somatycznej czy psychicznej w bardzo istotny sposób wpływającej na działanie mózgu. W każdym przypadku wystąpienie któregokolwiek zaburzenia świadomości jest powodem do natychmiastowego skontaktowania się z lekarzem.
