Przyczyny zaburzeń zachowania
Zaburzenia zachowania w starszym wieku są zazwyczaj spowodowane starzeniem się mózgu, jego uszkodzeniem lub chorobą, taką jak udar, otępienie, uraz głowy ze stłuczeniem mózgu czy padaczka. W języku medycznym mówimy wtedy o organicznym podłożu zaburzeń – z tej czy innej przyczyny struktura tkanki mózgowej uległa zmianie i przekłada się to na jej gorsze funkcjonowanie.
W zależności od przyczyny stopień nasilenia zaburzeń zachowania może być różny. Zaburzenia te mogą być niemal niezauważalne (gdy ich przyczyną jest starzenie się) lub niezmiernie kłopotliwe i uciążliwe (gdy są wywołane chorobą czy uszkodzeniem mózgu). W tym drugim przypadku konieczne jest ich leczenie przez psychiatrę. Cechy zaburzeń zachowania towarzyszące starzeniu się rozwijają się stopniowo – zwykle latami. W przypadku zaburzeń zachowania spowodowanych chorobą lub uszkodzeniem mózgu objawy najczęściej rozwijają się nagle i w bezpośrednim związku czasowym z wystąpieniem któregoś z tych stanów.
Czym są zaburzenia zachowania?
Zaburzenia zachowania, które w największym stopniu utrudniają życie pacjenta i jego otoczenia, to agresja słowna, krzyk, przeklinanie, agresja fizyczna – bicie, szarpanie się, a w przypadku agresji przeniesionej niszczenie sprzętów. Agresja może być również kierowana przez pacjenta na niego samego – nazywamy to autoagresją. Zaburzenia zachowania to także:
- uciekanie z domu,
- wędrowanie bez celu,
- zbieranie niepotrzebnych rzeczy,
- wydawanie z siebie dźwięków zwierząt albo innych nieartykułowanych odgłosów,
- drażliwość, niecierpliwość,
- trudności z zakończeniem tego, co zaczęło się robić (osoba przerywa czynność w trakcie, zwykle przeklinając i wściekając się).
Osoba z zaburzeniami zachowania może być też bardzo chwiejna emocjonalnie – płakać bez powodu albo zbyt łatwo się wzruszać, zmieniać nagle nastrój na euforię, śmiech. Tych huśtawek emocji nie rozumie zwykle ani osoba z zaburzeniami zachowania, ani jej otoczenie.
Czytaj także: Zaburzenia psychiczne – objawy, rodzaje, definicja. Jak zadbać o zdrowie psychiczne?
Inne przykłady zaburzeń zachowania
Zachowaniem, które nie jest tak szkodliwe jak agresja czy autoagresja, ale które może być bardzo uciążliwe dla otoczenia, jest rozwlekła mowa. Włączanie do wypowiedzi nieistotnych szczegółów i wielu wątków może prowadzić do tego, że osoba gubi się w swojej wypowiedzi i nie wie, co chciała powiedzieć.
Jedną ze zmian zachowania jest również długie, wielodniowe lub nawet wielotygodniowe utrzymywanie się emocji, zwykle tych negatywnych. Może to być na przykład gniew. Taka osoba nie umie odpuścić, trzyma w sobie urazę, co zakłóca jej funkcjonowanie w rodzinie bądź grupie społecznej.
Zaburzenie zachowania może również przyjmować postać impulsywności prowadzącej do nieprzemyślanych zachowań, np. drobnych kradzieży, podszczypywania nieznajomych kobiet albo dowcipkowania na tematy seksualne. Mówimy wtedy u takiej osoby o odhamowaniu, czyli trudnościach w kontrolowaniu impulsów i generalnie – swojego zachowania.
Zaburzenia zachowania a inne zaburzenia psychiczne
Zaburzenia zachowania to każda zmiana zachowania, której nie kontroluje pacjent i która znacznie utrudnia mu funkcjonowanie. Zaburzenia zachowania na podłożu starzenia, choroby czy uszkodzenia mózgu nie są objawem innej choroby psychicznej, takiej jak schizofrenia, upośledzenie umysłowe czy używanie alkoholu albo narkotyków.
Czytaj także: Parafrenia – objawy, przyczyny, leczenie. Czym jest zespół parafreniczny?
Organiczne zaburzenia osobowości
Zwykle objawy zaburzeń zachowania występują pojedynczo i są łagodne. Wiążą się wtedy przeważnie z naturalnym procesem starzenia się. Jednak czasami, kiedy są spowodowane chorobą lub uszkodzeniem mózgu, mogą być liczne i nasilone. Jeżeli takich zaburzeń zachowania jest wiele, a dodatkowo pojawiają się pewne cechy myślenia w formie nieelastyczności i sztywności, podejrzliwości, nieufności czy nastawień urojeniowych, a mamy powód przypuszczać, że powodem tych objawów jest schorzenie lub uraz mózgu, rozpoznajemy u takiej osoby zaburzenia osobowości na podłożu organicznym.
Starzenie i inwolucja mózgu
Mówiąc, że cechy zaburzeń zachowania mogą być spowodowane starzeniem się mózgu, mamy na myśli naturalny proces starzenia się organizmu, który nie ma nic wspólnego z żadną chorobą. Mózg, podobnie jak każdy inny narząd, w miarę upływu lat ulega naturalnemu procesowi zużywania się i zaniku komórek, czego efektem jest wolne i stopniowe zmniejszanie się objętości mózgu. Nazywamy to procesem inwolucji mózgu. Podobny proces dotyczy innych narządów, np. nerek, serca czy mięśni szkieletowych. W odniesieniu do mózgu natura nie zachowała możliwości zastępowania zużytych komórek nowymi, jak to ma miejsce w szpiku kostnym czy w skórze. Neurogeneza, czyli powstawanie nowych komórek nerwowych, ma miejsce tylko w pojedynczych i niewielkich obszarach mózgu.
Zaburzenia zachowania – kiedy udać się do psychiatry?
Jeżeli proces inwolucji, czyli starzenia się mózgu, zachodzi u każdego, czy to oznacza, że każda starsza osoba ma zaburzenia zachowania i powinna iść do psychiatry? Oczywiście nie. Pojedyncze objawy są zwykle łagodne i niezauważalne, w związku z czym nie wymagają żadnego leczenia. Dopiero kiedy nasilenie tych zaburzeń w znaczący sposób przeszkadza osobie lub jej otoczeniu i osoba ta nie potrafi ich kontrolować, wymagają leczenia. Leczenie takie ma pomóc odzyskać samokontrolę, opanować objawy i przywrócić dobrą jakość życia.
Leki stabilizujące nastrój
W leczeniu nasilonych zaburzeń zachowania stosuje się leki stabilizujące nastrój oraz niewielkie dawki neuroleptyków. Leki stabilizujące nastrój poprawiają samokontrolę i łagodzą zaburzenia zachowania. Przykłady tych leków to kwas walproinowy oraz karbamazepina. Kwas walproinowy i karbamazepina są lekami przeciwpadaczkowymi, można by więc dziwić się, dlaczego są one stosowane w leczeniu zaburzeń zachowania. Wynika to z tego, że leki psychotropowe mają zwykle szerokie spektrum działania. Niektóre z nich, np. neuroleptyk lewomepromazyna czy lek przeciwdepresyjny duloksetyna, działają również przeciwbólowo, a amantadyna, lek używany w leczeniu choroby Parkinsona i depresji, jest również skuteczny w leczeniu opryszczki. Podobnie leki przeciwpadaczkowe: kwas walproinowy oraz karbamazepina oprócz działania przeciwdrgawkowego są również skuteczne w leczeniu zaburzeń zachowania. Skuteczność działania tych leków w leczeniu zaburzeń zachowania jest dobra, działają one u większości osób. Wybierając któryś z leków stabilizujących nastrój, lekarz zawsze zastanawia się, czy lek ten nie wchodzi w interakcje z którymś z innych leków na schorzenia somatyczne, które w starszym wieku są często obecne.
Jak długo trwa leczenie zaburzeń zachowania?
Zazwyczaj lek stabilizujący nastrój musi być przyjmowany przewlekle, często do końca życia. Wynika to z tego, że przyczyną zaburzeń zachowania są zmiany w mózgu, których najczęściej nie da się cofnąć ani usunąć. Warto jednak podkreślić, że gdyby przyczyna taka dała się usunąć (np. operacja guza naciskającego na tkankę mózgową), można z powodzeniem podjąć próbę odstawienia leczenia psychiatrycznego. W takim przypadku objawy nie powinny nawrócić.
Leki neuroleptyczne
Do leczenia zaburzeń zachowania używa się również małych dawek neuroleptyków, np.:
- haloperidolu,
- risperidonu,
- kwetiapiny,
- promazyny.
Jest to kolejny przykład leków, które oprócz działania na halucynacje czy urojenia mogą działać na samokontrolę, sen czy nastrój. W leczeniu zaburzeń zachowania neuroleptyki są używane w małych dawkach. Co równie ważne – dawki tych leków są wprowadzane stopniowo i powoli. Stosowanie małych dawek jest uzasadnione dbałością o dobrą tolerancję leczenia, a ponadto faktem, że neuroleptyki, podobnie jak stabilizatory nastroju, muszą być pobierane przewlekle, często do końca życia. Z tego powodu lekarze starają się dobierać najmniejszą skuteczną dawkę leku.
Regularne stosowanie leków
Warto w tym miejscu wspomnieć, że zaburzenia zachowania najczęściej bardziej przeszkadzają otoczeniu pacjenta niż jemu samemu. Z tego powodu pacjent może nie mieć motywacji do regularnego przestrzegania zaleceń i zażywania leków. Nieregularne zażywanie leków zmniejsza skuteczność leczenia. Dlatego tak ważne jest, żeby motywować pacjentów (czy naszych bliskich) do brania leków, a nawet kontrolować ich przy tym lub samodzielnie podawać im leki.
Wsparcie psychologa
W leczeniu zaburzeń zachowania przydatna może być również pomoc psychologa. Różnorodne interwencje behawioralne, które mają na celu wzmacnianie pozytywnych, oczekiwanych zachowań, a wygaszanie tych negatywnych, w istotny sposób zwiększają skuteczność leczenia farmakologicznego.
