Żyjemy dłużej, ale coraz częściej chorujemy. WHO ostrzega przed nowymi zagrożeniami dla zdrowia

Współczesna medycyna potrafi dziś znacznie więcej niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Skuteczniej leczymy zawały serca, wcześniej wykrywamy wiele nowotworów, dysponujemy nowoczesnymi lekami na choroby przewlekłe. Dzięki rozwojowi diagnostyki i terapii wydłuża się średnia długość życia.

Jednocześnie coraz więcej osób przez wiele lat zmaga się z chorobami wymagającymi stałego leczenia, rehabilitacji lub opieki.

Potwierdzają to najnowsze dane WHO, opublikowane 2 października 2026 roku w ramach Global Health Estimates. Raport obejmuje zmiany zachodzące w zdrowiu światowej populacji w latach 2000-2023. Pokazuje nie tylko, na jakie choroby najczęściej umieramy, ale również które schorzenia odbierają nam najwięcej lat życia w dobrym zdrowiu. Wnioski są istotne także dla Polski.

Żyjemy coraz dłużej. Ale ile z tych lat spędzamy w zdrowiu?

Według WHO w 2023 roku średnia oczekiwana długość życia na świecie wynosiła 73,3 roku. To niemal tyle samo co przed pandemią COVID-19, kiedy w 2019 roku osiągała 73,4 roku. Znacznie mniej optymistycznie wygląda jednak inny wskaźnik – oczekiwana długość życia w zdrowiu. W 2023 roku wynosiła ona średnio 62,8 roku, czyli o 0,4 roku mniej niż przed pandemią. Oznacza to, że statystycznie na świecie różnica między całkowitą oczekiwaną długością życia a liczbą lat przeżywanych w zdrowiu wynosi około 10,5 roku.

Nie należy jednak interpretować tej liczby jako dokładnej liczby lat spędzanych przez każdego człowieka na chorowaniu. Wskaźnik uwzględnia bowiem również różne stopnie ograniczenia sprawności i jakości życia związane ze stanem zdrowia.

Najważniejszy wniosek jest jednak prosty: wydłużanie życia powinno iść w parze z poprawą jego jakości.

Dla starzejących się społeczeństw, w tym Polski, oznacza to konieczność większego zainteresowania profilaktyką, rehabilitacją i skutecznym leczeniem chorób przewlekłych.

Choroby serca nadal na pierwszym miejscu. Ale zmienia się mapa największych zagrożeń

Mimo postępu medycyny choroby układu krążenia pozostają główną przyczyną zgonów na świecie. Według najnowszych szacunków WHO sama choroba niedokrwienna serca spowodowała w 2023 roku około 9,5 miliona zgonów. To schorzenie rozwija się najczęściej wskutek zmian miażdżycowych w tętnicach wieńcowych, które ograniczają dopływ krwi do mięśnia sercowego. Może prowadzić do przewlekłych dolegliwości wieńcowych, a także zawału serca. Do najważniejszych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych należą nadciśnienie tętnicze, podwyższony cholesterol, palenie tytoniu, cukrzyca, otyłość i niewystarczająca aktywność fizyczna.

Co szczególnie istotne, wiele z tych problemów może rozwijać się przez lata bez wyraźnych objawów. Dlatego kontrolowanie ciśnienia tętniczego, lipidogramu i poziomu glukozy jest ważne również wtedy, gdy czujemy się dobrze. WHO zwraca jednak uwagę na jeszcze jedną zmianę. Coraz większe znaczenie mają choroby niezakaźne, czyli takie, które nie przenoszą się z człowieka na człowieka. W 2000 roku odpowiadały one za około 58 proc. wszystkich zgonów na świecie. W 2023 roku już za 74 proc. Do tej grupy należą między innymi choroby serca, nowotwory, przewlekłe choroby układu oddechowego i cukrzyca.

Osiem z dziesięciu najczęstszych przyczyn zgonów na świecie w 2023 roku stanowiły właśnie choroby niezakaźne.

Cukrzyca coraz większym problemem. Choroba, która długo może nie dawać objawów

Jednym z najbardziej niepokojących trendów jest rosnące znaczenie cukrzycy. Według danych WHO w 1990 roku na świecie żyło około 200 milionów osób z cukrzycą. W 2022 roku liczba ta wzrosła do 830 milionów. To ponad czterokrotny wzrost w ciągu nieco ponad trzech dekad.

Ponad 95 proc. przypadków stanowi cukrzyca typu 2. Choroba ta rozwija się wtedy, gdy organizm nie wykorzystuje insuliny w prawidłowy sposób, a z czasem trzustka nie jest w stanie zapewnić odpowiedniej ilości tego hormonu. Ryzyko cukrzycy typu 2 zwiększają między innymi nadmierna masa ciała, mała aktywność fizyczna, wiek, predyspozycje genetyczne oraz niektóre zaburzenia metaboliczne.

Warto przy tym pamiętać, że cukrzyca typu 2 nie jest wyłącznie konsekwencją stylu życia. Może rozwinąć się także u osób szczupłych i aktywnych. Dużym problemem jest jej podstępny przebieg. Przez wiele lat podwyższony poziom glukozy we krwi może nie powodować charakterystycznych dolegliwości.

Kiedy objawy się pojawiają, mogą obejmować:

• wzmożone pragnienie i częstsze oddawanie moczu,
• przewlekłe zmęczenie i osłabienie,
• niewyjaśniony spadek masy ciała,
• pogorszenie ostrości widzenia,
• wolniejsze gojenie się ran.

Insulinooporność to jeszcze nie cukrzyca

Wraz ze wzrostem zainteresowania zdrowiem metabolicznym coraz częściej mówi się również o insulinooporności. To stan, w którym komórki organizmu słabiej reagują na działanie insuliny. W odpowiedzi trzustka może produkować większe ilości tego hormonu, aby utrzymać prawidłowy poziom glukozy. Insulinooporność często towarzyszy otyłości, ale może występować również u osób bez nadmiernej masy ciała. Nie jest równoznaczna z cukrzycą ani ze stanem przedcukrzycowym, choć może zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Nie każda osoba z insulinoopornością zachoruje jednak na cukrzycę.

W profilaktyce cukrzycy typu 2 szczególne znaczenie mają regularny ruch, odpowiednio zbilansowana dieta, prawidłowy sen oraz – gdy jest to wskazane – stopniowa redukcja nadmiernej masy ciała.

Demencja coraz częstszą przyczyną zgonów. Nie jest naturalną częścią starzenia

Jeszcze większą uwagę zwraca zmiana dotycząca choroby Alzheimera i innych postaci otępienia, nazywanego również demencją. Według raportu WHO w 2000 roku demencja zajmowała 19. miejsce wśród najczęstszych przyczyn zgonów na świecie. W 2023 roku znalazła się już na piątym miejscu. W tym czasie liczba zgonów przypisywanych demencji potroiła się. Częściowo jest to związane ze starzeniem się światowej populacji. Im więcej osób dożywa późnego wieku, tym większa liczba ludzi może rozwinąć choroby neurodegeneracyjne. Nie oznacza to jednak, że demencja jest nieuniknionym skutkiem starości.

Demencja to zespół objawów spowodowanych różnymi chorobami mózgu, które prowadzą do pogorszenia pamięci, myślenia i codziennego funkcjonowania. Najczęstszą przyczyną jest choroba Alzheimera, odpowiadająca za około 60-70 proc. przypadków. Pierwsze sygnały mogą być niepozorne. Osoba chora coraz częściej zapomina niedawne wydarzenia, ma trudności z organizacją codziennych obowiązków, gubi się w znanych miejscach lub zaczyna mieć problemy z dobieraniem słów.

Nie każde zapominanie oznacza jednak demencję. Podobne dolegliwości mogą wynikać ze stresu, depresji, zaburzeń snu, niedoboru witaminy B12 czy niektórych innych chorób.

Czy można zmniejszyć ryzyko demencji?

To jedno z najważniejszych pytań współczesnej medycyny. W opublikowanych w lipcu 2026 roku wytycznych WHO wskazano, że nawet około 45 proc. ryzyka demencji na poziomie populacji może być związane z czynnikami, na które potencjalnie można wpływać. Należą do nich między innymi nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, palenie tytoniu, brak ruchu, izolacja społeczna, nadmierne spożywanie alkoholu, zanieczyszczenie powietrza oraz nieleczone zaburzenia słuchu.

Dbanie o zdrowie mózgu warto więc rozpocząć na długo przed osiągnięciem wieku senioralnego. Pomocne mogą być regularna aktywność fizyczna, utrzymywanie kontaktów społecznych, leczenie chorób przewlekłych, aktywność intelektualna oraz odpowiednia diagnostyka i korekcja zaburzeń słuchu. Nie oznacza to, że demencji zawsze można zapobiec. Możliwe jest jednak ograniczanie części czynników ryzyka.

Depresja i zaburzenia lękowe. Cichy problem, którego nie pokazują same statystyki zgonów

Jednym z najbardziej znaczących wniosków raportu WHO jest wzrost obciążenia związanego z zaburzeniami zdrowia psychicznego. W latach 2019-2023 globalny, standaryzowany względem wieku współczynnik utraconych lat zdrowego życia wzrósł o około 20 proc. w przypadku zaburzeń depresyjnych i niemal 45 proc. w przypadku zaburzeń lękowych. Łącznie schorzenia te odpowiadały w 2023 roku za około 110 milionów utraconych lat życia w zdrowiu.

Co to właściwie oznacza? WHO posługuje się wskaźnikiem DALY, czyli Disability-Adjusted Life Years. Uwzględnia on zarówno lata utracone wskutek przedwczesnej śmierci, jak i lata przeżywane z pogorszeniem zdrowia lub ograniczeniem sprawności.

To w odniesieniu do depresji i zaburzeń lękowych bardzo ważne. Nie zawsze bezpośrednio prowadzą one do śmierci, ale mogą przez wiele lat znacząco ograniczać zdolność do pracy, nauki, budowania relacji i samodzielnego funkcjonowania. Według WHO w 2023 roku z depresją żyło około 322 milionów ludzi na świecie.

Dlaczego coraz więcej osób zmaga się z problemami psychicznymi?

Przyczyny są złożone. Na zdrowie psychiczne wpływają czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne.

• Znaczenie mają między innymi predyspozycje genetyczne, doświadczenia życiowe, przewlekły stres, trudności finansowe, samotność czy traumatyczne wydarzenia.
• Nie można pominąć również doświadczeń pandemii COVID-19, która dla wielu osób oznaczała izolację, utratę poczucia bezpieczeństwa i ograniczony dostęp do pomocy.
• Dodatkowym wyzwaniem bywa funkcjonowanie w świecie nieustannego przepływu informacji. Powiadomienia z telefonu, media społecznościowe, wiadomości o konfliktach i kryzysach mogą utrudniać odpoczynek oraz sprzyjać przeciążeniu psychicznemu.

Nie należy jednak sprowadzać depresji wyłącznie do stresu czy nadmiernego korzystania z technologii. Jest to choroba o złożonym podłożu, a jej rozwój nie oznacza braku odporności psychicznej.

Kiedy obniżony nastrój powinien zaniepokoić?

Każdemu zdarzają się gorsze dni, ale depresja to znacznie więcej niż chwilowy smutek. Warto szukać profesjonalnej pomocy, jeśli przez co najmniej dwa tygodnie przez większość dnia utrzymuje się obniżony nastrój lub utrata zainteresowania czynnościami, które wcześniej sprawiały przyjemność. Towarzyszyć im mogą zaburzenia snu, zmiany apetytu, trudności z koncentracją, poczucie beznadziejności i przewlekłe zmęczenie. Depresję można skutecznie leczyć. W zależności od nasilenia objawów stosuje się psychoterapię, farmakoterapię lub połączenie obu metod.

Serce, mózg i metabolizm są ze sobą powiązane

Choć choroby sercowo-naczyniowe, cukrzyca, depresja i demencja mogą wydawać się zupełnie odrębnymi problemami, w rzeczywistości wiele je łączy. Nadciśnienie tętnicze i cukrzyca uszkadzają naczynia krwionośne, również te zaopatrujące mózg. Mogą w ten sposób zwiększać ryzyko udaru i zaburzeń funkcji poznawczych. Z kolei depresja może utrudniać regularne przyjmowanie leków, utrzymywanie aktywności fizycznej czy przestrzeganie zaleceń dotyczących leczenia innych chorób. Przewlekłe schorzenia somatyczne mogą również zwiększać ryzyko wystąpienia objawów depresyjnych.

Dlatego coraz większego znaczenia nabiera spojrzenie na zdrowie człowieka jako całość, a nie wyłącznie jako na zbiór osobnych chorób.

Osoba chorująca na cukrzycę potrzebuje nie tylko kontroli glikemii, ale również oceny ryzyka sercowo-naczyniowego, wsparcia w zmianie nawyków i – w razie potrzeby – pomocy psychologicznej. Podobnie u pacjentów z chorobami serca warto zwracać uwagę na jakość snu, samopoczucie psychiczne i codzienne funkcjonowanie.

Profilaktyka to nie tylko badania. Co naprawdę pomaga chronić zdrowie?

Wiele osób utożsamia profilaktykę z regularnym wykonywaniem badań laboratoryjnych. Tymczasem badania są tylko jednym z jej elementów. Profilaktyka pierwotna polega na ograniczaniu ryzyka pojawienia się choroby. Obejmuje między innymi szczepienia, aktywność fizyczną, zdrowe odżywianie i unikanie palenia tytoniu. Profilaktyka wtórna koncentruje się na wczesnym wykrywaniu chorób, jeszcze zanim spowodują poważne konsekwencje zdrowotne. Należą do niej odpowiednio dobrane badania przesiewowe, takie jak mammografia czy testy wykorzystywane w profilaktyce raka jelita grubego. Istotna jest również profilaktyka trzeciorzędowa, której celem jest ograniczanie powikłań i pogarszania się sprawności u osób już chorujących. Co można zrobić?

1. Ruszaj się regularnie

WHO zaleca dorosłym od 150 do 300 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo lub od 75 do 150 minut intensywnego wysiłku. Warto również wykonywać ćwiczenia wzmacniające mięśnie przynajmniej dwa razy w tygodniu. Nie musi to oznaczać wizyt na siłowni. Szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie czy taniec również przynoszą korzyści zdrowotne.

2. Zadbaj o sposób odżywiania

Dieta bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, orzechy i wartościowe źródła tłuszczów może wspierać zdrowie metaboliczne i sercowo-naczyniowe. Warto jednocześnie ograniczać nadmiar soli, słodzonych napojów oraz produktów wysoko przetworzonych. Nie chodzi o krótkotrwałą dietę, ale o sposób żywienia możliwy do utrzymania przez lata.

3. Kontroluj podstawowe parametry zdrowotne

Regularnie mierz ciśnienie tętnicze i korzystaj z badań odpowiednich do wieku, stanu zdrowia oraz indywidualnych czynników ryzyka. Lekarz może zalecić między innymi oznaczenie glukozy lub HbA1c oraz wykonanie lipidogramu. Warto również uczestniczyć w zalecanych programach badań przesiewowych.

4. Nie lekceważ snu i zdrowia psychicznego

Odpowiednia ilość snu, odpoczynek, relacje z bliskimi i ograniczanie przewlekłego przeciążenia wspierają codzienne funkcjonowanie. Jeżeli utrzymuje się bezsenność, przewlekły lęk, wyczerpanie lub obniżony nastrój, warto skorzystać z profesjonalnej pomocy.

5. Nie pal i ogranicz alkohol

Palenie tytoniu zwiększa ryzyko wielu chorób serca, płuc oraz nowotworów. Rzucenie palenia przynosi korzyści zdrowotne niezależnie od wieku. W przypadku alkoholu najbezpieczniejszym wyborem dla zdrowia jest jego unikanie.

6. Dbaj także o sprawność mózgu

Czytanie, nauka nowych umiejętności, aktywność społeczna i regularny ruch mogą wspierać funkcje poznawcze. Warto również leczyć nadciśnienie, cukrzycę i zaburzenia słuchu, ponieważ mają one znaczenie dla zdrowia mózgu.

Dlaczego Polska powinna szczególnie uważnie przyglądać się tym zmianom?

Polska, podobnie jak wiele innych krajów europejskich, mierzy się ze starzeniem się społeczeństwa i rosnącymi potrzebami zdrowotnymi osób z wieloma chorobami przewlekłymi. U jednego pacjenta mogą jednocześnie występować nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroba zwyrodnieniowa stawów i zaburzenia depresyjne.

Każda z tych chorób wymaga uwagi, ale ich współwystępowanie może dodatkowo utrudniać leczenie oraz codzienne funkcjonowanie.

Ważna jest nie tylko skuteczność pojedynczych terapii, ale także koordynacja opieki nad pacjentem. Istotną rolę mają tu do odegrania lekarze podstawowej opieki zdrowotnej, specjaliści, pielęgniarki, dietetycy, fizjoterapeuci i psychologowie. Równie ważna pozostaje edukacja zdrowotna, która pomaga rozumieć czynniki ryzyka, świadomie korzystać z profilaktyki i szybciej reagować na pierwsze objawy choroby.

Odpowiedzialność za zdrowie nie spoczywa wyłącznie na pacjentach. Znaczenie mają również dostępność świadczeń medycznych, warunki życia i pracy, jakość powietrza oraz rozwiązania ułatwiające codzienną aktywność fizyczną.

Dłuższe życie to nie wszystko. Liczy się również jego jakość

Najnowszy raport WHO nie oznacza, że choroby serca i nowotwory przestały być największym zagrożeniem. Pokazuje jednak, że zmienia się struktura problemów zdrowotnych, z którymi będziemy mierzyć się w kolejnych dekadach. Cukrzyca, demencja, depresja i zaburzenia lękowe coraz silniej wpływają na zdrowie populacji. Często nie prowadzą natychmiast do śmierci, ale przez wiele lat mogą ograniczać samodzielność, sprawność i jakość życia. Dobra wiadomość jest taka, że na część czynników ryzyka możemy wpływać.

Bo prawdziwą miarą postępu medycyny powinno być nie tylko to, ile lat żyjemy, ale również to, jak się w tych latach czujemy i jak długo możemy zachować samodzielność.