Alergia na ryż – objawy, diagnostyka, dieta i leczenie

Czym jest alergia na ryż?

Alergia na ryż to nieprawidłowa odpowiedź układu immunologicznego na białka obecne w ziarnach lub pyłku ryżu siewnego (Oryza sativa). Układ odpornościowy osoby uczulonej błędnie identyfikuje obojętne białka roślinne jako szkodliwe patogeny, co prowadzi do wytworzenia swoistych przeciwciał klasy IgE lub do aktywacji odpowiedzi komórkowej IgE-niezależnej.

Czy ryż może uczulać?

Ryż może uczulać, choć częstotliwość występowania tej alergii różni się w zależności od regionu geograficznego oraz spożycia. Alergia na ryż jest w Europie i Ameryce Północnej rzadka, a jej dokładna częstość nie jest dobrze poznana. Częściej opisuje się ją w krajach azjatyckich.

Jakie są objawy alergii na ryż?

Reakcja alergiczna na ryż może objawiać się w obrębie różnych układów narządowych, a nasilenie symptomów bywa różna u poszczególnych pacjentów.

Skórne

• pokrzywka kontaktowa lub uogólniona, objawiająca się swędzącymi bąblami na skórze,
• świąd, rumień oraz zaczerwienienie występujące po spożyciu lub dotknięciu surowego ziarna,
• obrzęk naczynioruchowy, obejmujący zazwyczaj wargi, powieki lub neutralne partie twarzy,
• zaostrzenie zmian wypryskowych u dzieci i dorosłych chorujących na atopowe zapalenie skóry.

Ze strony przewodu pokarmowego

• nudności i gwałtowne wymioty występujące wkrótce po posiłku,
• bóle brzucha oraz wzdęcia;
• biegunka, pojawiająca się jako reakcja natychmiastowa lub opóźniona,
• zespół alergii jamy ustnej (OAS), charakteryzujący się pieczeniem i świądem podniebienia oraz języka.

Oddechowe

• wodnisty nieżyt nosa, kichanie i zaczerwienienie spojówek,
• suchy, napadowy kaszel,
• świszczący oddech oraz duszność.

Anafilaksja

Anafilaksja jest ciężką, zagrażającą życiu reakcją ogólnoustrojową. W przypadku alergii na ryż występuje bardzo rzadko, jednak znane są przypadki wstrząsu anafilaktycznego po spożyciu ugotowanego ryżu (np. w daniach typu risotto) lub przypadkowym wdechu mąki ryżowej. Reakcja ta wymaga natychmiastowej interwencji medycznej.

Jak szybko pojawiają się objawy alergii na ryż?

Czas rozwoju objawów zależy od mechanizmu immunologicznego leżącego u podstaw reakcji:

• reakcje IgE-zależne rozwijają się szybko, zazwyczaj w ciągu od kilku minut do 2 godzin od spożycia lub kontaktu. Objawiają się pokrzywką, obrzękiem, wymiotami lub nagłą dusznością,
• reakcje IgE-niezależne mają bardziej zróżnicowany czas wystąpienia objawów. Przykładowo w ostrym FPIES typowe są powtarzające się wymioty pojawiające się zwykle 1-4 godziny po spożyciu pokarmu.

Alergia pokarmowa na ryż – na czym polega?

Alergia pokarmowa na ryż polega na odpowiedzi układu odpornościowego GALT (tkanki limfatycznej przewodu pokarmowego) na ugotowane ziarna, mąkę ryżową, płatki, napoje czy wafle ryżowe. Podczas trawienia białka ryżu wchodzą w kontakt ze śluzówką jelit, aktywując komórki tuczne lub limfocyty T.

Większość alergenów roślinnych traci swoje właściwości pod wpływem obróbki termicznej. Jednak w ryżu obecne jest białko Ory s 14, które charakteryzuje się wysoką stabilnością termiczną i odpornością na działanie enzymów trawiennych. Z tego powodu wysoka temperatura podczas gotowania nie zawsze chroni przed wystąpieniem objawów pokarmowych.

Czy można mieć alergię na ryż po kontakcie lub wdychaniu?

Reakcja alergiczna na ryż nie wymaga jego bezpośredniego spożycia. Dotykanie surowych ziaren, ich przesypywanie lub przemywanie przed gotowaniem może prowadzić do pokrzywki kontaktowej na dłoniach i przedramionach.

Alergia na ryż a pyłki traw – czy występują reakcje krzyżowe?

Botanicznie ryż należy do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), czyli do tej samej grupy roślin co trawy. Ze względu na podobieństwo budowy niektórych białek z alergenami pyłku traw u osób uczulonych na pyłki może dochodzić do dodatnich wyników testów alergicznych na ryż.

W większości przypadków obecność tych przeciwciał świadczy jedynie o laboratoryjnej reaktywności krzyżowej. Uczulenie na pyłki traw nie oznacza automatycznie konieczności wyeliminowania ryżu z diety, gdyż ugotowane ziarna są z reguły dobrze tolerowane.

Alergia na ryż a alergia na inne zboża

Podobieństwo strukturalne inhibitorów α-amylazy oraz globulin w obrębie zbóż może powodować odczyny krzyżowe w badaniach laboratoryjnych pomiędzy ryżem a pszenicą, żytem, jęczmieniem czy owsem.

Mimo dodatnich wyników testów krzyżowych większość pacjentów z alergią na pszenicę bez problemu toleruje ryż. Nie należy zapobiegawczo eliminować wszystkich zbóż z diety bez potwierdzenia ich nieszkodliwości w codziennym spożyciu lub w próbie prowokacji.

Jak diagnozuje się alergię na ryż?

Rozpoznanie alergii na ryż opiera się na powiązaniu objawów klinicznych z wynikami badań .

Wywiad alergologiczny

Lekarz zbiera szczegółowe informacje dotyczące reakcji:

• dokładnego czasu wystąpienia symptomów od momentu kontaktu z ryżem,
• postaci spożytego produktu,
• powtarzalności objawów po ponownym spożyciu,
• obecności kofaktorów, takich jak wysiłek fizyczny, leki przeciwbólowe czy infekcja.

Testy skórne

Punktowe testy skórne (SPT) wykonuje się z użyciem gotowych wyciągów alergenowych ryżu lub metodą prick-by-prick z wykorzystaniem świeżo ugotowanego i surowego ziarna. Bąbel o średnicy co najmniej 3 mm wskazuje na obecność swoistych przeciwciał IgE w skórze.

Sprawdź: Testy alergiczne. Jakie wybrać, kiedy je wykonać i jak interpretować wyniki?

Swoiste IgE na ryż

Oznaczenie stężenia swoistych przeciwciał IgE we krwi pozwala wykryć sensytyzację na białka ryżu. Prawidłowe stężenie sIgE nie wyklucza jednak opóźnionych postaci alergii IgE-niezależnych.

Doustna próba prowokacji

Doustna próba prowokacji pokarmowej stanowi rozstrzygające badanie w diagnostyce alergii pokarmowej. Polega na podawaniu stopniowo wzrastających dawek ryżu. Ze względu na ryzyko powikłań badanie to musi być przeprowadzane pod ścisłą kontrolą lekarską.

Czy dodatni test alergiczny na ryż oznacza alergię?

Dodatni wynik testu skórnego lub wykrycie sIgE we krwi nie jest równoznaczne z rozpoznaniem alergii. Oznacza jedynie sensytyzację, czyli obecność przeciwciał. Jeśli pacjent spożywa ryż bez jakichkolwiek dolegliwości, brak jest podstaw do wprowadzania diety eliminacyjnej, niezależnie od wyniku badania krwi czy testu skórnego.

Alergia na ryż u niemowlaka

Rozszerzanie diety niemowlęcia o produkty ryżowe (kaszki, kleiki) bywa momentem ujawnienia nadwrażliwości pokarmowej. Każde podejrzenie alergii u niemowlęcia wymaga konsultacji z pediatrą.

Wymioty po ryżu u niemowlęcia

Ciężkie, powtarzające się wymioty występujące po 1-4 godzinach od spożycia kleiku ryżowego mogą wskazywać na zespół zapalenia jelit wywołanego białkami pokarmowymi (FPIES). Jest to postać alergii IgE-niezależnej, w której ryż należy do najczęstszych czynników wywołujących.

Wymiotom w zespole FPIES towarzyszy zazwyczaj bladość skóry, wiotkość oraz senność, a w skrajnych przypadkach spadek ciśnienia i odwodnienie. W klasycznym FPIES swoiste IgE wobec pokarmu wywołującego reakcję są zwykle ujemne, choć u części pacjentów występuje tzw. atypowy FPIES ze współistniejącą sensytyzacją IgE.

Alergia na ryż u dzieci

U dzieci, w alergii IgE-zależnej, podstawą diagnostyki jest wywiad wraz z oceną sensytyzacji. W sytuacji, gdy rozpoznanie pozostaje niepewne, referencyjną metodą jest doustna próba prowokacji pod nadzorem medycznym.

Alergia na ryż a atopowe zapalenie skóry

U osób chorujących na atopowe zapalenie skóry (AZS) częściej stwierdza się obecność swoistych przeciwciał IgE przeciwko ryżowi. Wynika to z uszkodzenia bariery naskórkowej i łatwiejszej przenikalności alergenów.

Sam wyprysk atopowy nie jest dowodem na alergię pokarmową na ryż. Wykluczenie ryżu z diety jest uzasadnione wyłącznie wtedy, gdy po jego spożyciu dochodzi do wyraźnego, powtarzalnego zaostrzenia zmian skórnych lub wystąpienia innych objawów natychmiastowych.

Komosa ryżowa a alergia na ryż – czy to to samo?

Komosa ryżowa (quinoa) nie jest botanicznie spokrewniona z ryżem. Ryż (Oryza sativa) zalicza się do zbóż z rodziny traw (Poaceae), natomiast komosa ryżowa (Chenopodium quinoa) należy do rodziny komosowatych (Amaranthaceae) i stanowi tzw. pseudozboże.

Czego nie jeść przy alergii na ryż?

W przypadku potwierdzonej alergii konieczne jest dokładne czytanie etykiet produktów spożywczych. Ryż i jego pochodne są powszechnie stosowane w przemyśle spożywczym jako zagęszczacze.

Osoby uczulone powinny unikać:

• ziaren ryżu wszystkich odmian,
• mąki ryżowej, skrobi ryżowej oraz płatków ryżowych,
• wafli ryżowych, makaronu ryżowego i papieru ryżowego,
• napojów ryżowych (tzw. mleka ryżowego),
• syropu ryżowego stosowanego jako zamiennik cukru,
• pieczywa i wyrobów bezglutenowych, w których mąka ryżowa stanowi główny składnik,
• wędlin, dań gotowych i sosów zagęszczanych skrobią ryżową,
• żywności dla dzieci (kaszki, kleiki ryżowe).

Co można jeść zamiast ryżu?

W diecie eliminacyjnej ryż można zastąpić innymi produktami węglowodanowymi, dobierając je w zależności od indywidualnej tolerancji pacjenta, tj:

• grykę,
• komosę ryżową,
• amarantus,
• kasze jaglaną,
• kukurydzę,
• tapiokę.

Jak leczy się alergię na ryż?

Leczenie potwierdzonej alergii opiera się na eliminacji szkodliwego białka z diety oraz na postępowaniu farmakologicznym w razie przypadkowego spożycia.

Leki przeciwhistaminowe

II generacji leki przeciwhistaminowe są stosowane w łagodzeniu łagodnych objawów IgE-zależnych, takich jak świąd, pokrzywka czy nieżyt nosa. Leki przeciwhistaminowe nie zapobiegają anafilaksji i nie stanowią zamiennika dla adrenaliny w ciężkich reakcjach.

Adrenalina w anafilaksji

Adrenalina (epinefryna) w autowstrzykiwaczu jest lekiem pierwszego wyboru w przypadku wystąpienia objawów anafilaktycznych. Pacjenci z grupy ryzyka powinni nosić ze sobą sprawny autowstrzykiwacz i zostać przeszkoleni z techniki ich użycia. Adrenalinę podaje się domięśniowo w zewnętrzną część uda.

Kiedy alergia na ryż wymaga pilnej pomocy?

Sytuacje wymagające natychmiastowego wezwania zespołu ratownictwa medycznego obejmują:

• narastającą duszność, świszczący oddech lub trudności w przełykaniu,
• obrzęk języka, gardła lub krtani,
• zawroty głowy, nagłe osłabienie, bladość skóry lub utratę przytomności,
• wielokrotne, gwałtowne wymioty u niemowlęcia prowadzące do senności i wiotkości.

Co warto zapamiętać o alergii na ryż?

Alergia na ryż występuje rzadko, jednak jej rozpoznanie wymaga udokumentowanego związku między spożyciem ziarna a obecnością objawów. Dodatni wynik testów serologicznych bez obecności objawów oznacza jedynie uczulenie i nie uzasadnia wprowadzania diety eliminacyjnej.

U niemowląt opóźnione wymioty po ryżu mogą wskazywać na zespół FPIES. Potwierdzona alergia wymaga wykluczenia ryżu z diety, jednak nie ma potrzeby profilaktycznego eliminowania innych zbóż. W reakcjach anafilaktycznych jedynym lekiem pierwszego wyboru pozostaje adrenalina.