Objawy otępienia
Objawy psychiatryczne otępienia są jedną z głównych przyczyn trudności pojawiających się w życiu osób chorych i zwykle nie ustępują samoistnie bez leczenia. Same objawy otępienia jako choroby neurologicznej to:
- zaburzenia pamięci,
- zaburzenia myślenia,
- pojedyncze objawy zaburzeń zachowania związane z chorobą mózgu, takie jak drażliwość, apatia, chwiejność nastroju.
Zaburzenia zachowania
Najczęstszym psychiatrycznym powikłaniem otępienia są zaburzenia zachowania – występują one u większości chorych. Zazwyczaj mają formę agresji, krzyku, wychodzenia z domu i wędrowania bez celu. Wraz z pogłębianiem się otępienia zaburzenia zachowania mogą być coraz bardziej kłopotliwe i trudne do opanowania. Z tych powodów chorzy z bardzo zaawansowanym otępieniem mogą wymagać całodobowej opieki w przystosowanych dla nich ośrodkach opiekuńczych.
Zbieractwo
Zaburzeniem zachowania, które jest zauważane przez otoczenie i często poprzedza pojawienie się otępienia, jest zbieractwo. To gromadzenie niepotrzebnych rzeczy, często śmieci, i traktowanie ich jak najcenniejszych skarbów, których nikt nie może odebrać.
Zbieractwo może być również samodzielnym i niezależnym od otępienia problemem psychiatrycznym. To bardzo ważny aspekt – wszystkie objawy psychiatryczne otępienia, o których będzie mowa (zaburzenia zachowania, lęk, depresja, zaburzenia psychotyczne) mogą również występować niezależnie od otępienia. Dlaczego więc występują również w otępieniu? Otóż zaburzenia psychiczne są powiązane z zaburzeniami funkcji różnych obszarów mózgu. Jeżeli otępienie jako proces degeneracji tkanki mózgowej obejmie struktury mózgu związane z powstawaniem lęku, kontrolą nastroju czy myśleniem, pojawią się takie właśnie objawy.
Leczenie zaburzeń zachowania w otępieniu
Przykładowymi lekami, którymi leczy się zaburzenia zachowania w otępieniu, są: kwas walproinowy i karbamazepina. Skuteczność działania tych leków w leczeniu zaburzeń zachowania jest dobra – działają one u większości osób. Wybierając któryś z leków stabilizujących nastrój, lekarz zawsze zastanawia się, czy nie wchodzi on w interakcje z którymś z leków na schorzenia somatyczne, które w starszym wieku są często obecne. Z tego powodu kwas walproinowy jest częściej wybierany przez lekarzy – ma mniej interakcji z innymi lekami. Zwykle lek stabilizujący nastrój musi być stosowany przewlekle, nawet do końca życia. W leczeniu zaburzeń zachowania używa się również małych dawek neuroleptyków, np. haloperidolu, risperidonu, kwetiapiny czy promazyny.
Neuroleptyki
Neuroleptyki dzielimy generalnie na dwie duże grupy:
- neuroleptyki klasyczne, do których należą m.in. haloperidol i promazyna,
- nowe neuroleptyki, tzw. nowej generacji, do których należą m.in. risperidon, kwetiapina i olanzapina.
Nowsze leki nie powodują objawów niepożądanych przypominających chorobę Parkinsona, dlatego są preferowane przez psychiatrów. W badaniach klinicznych wykazano jednak, że ich stosowanie u osób z otępieniem może być przyczyną śmierci spowodowanej udarem mózgu. Nie wiadomo, jaki jest mechanizm tego powikłania. Z tego względu chorym z otępieniem nigdy nie podaje się dawek takich jak u osób bez otępienia. Przykładowo: normalnie risperidon podajemy w minimalnej dawce 3 mg/d; u osoby z otępieniem jest to natomiast ćwierć miligrama. Co ważne, te mniejsze dawki neuroleptyków w otępieniu są nadal w pełni skuteczne.
Lęk
Kolejnym psychiatrycznym powikłaniem otępienia jest lęk. Cierpi na niego około 70% osób z otępieniem. Najczęściej boją się oni czegoś, co ma nadejść. Nie wiedzą czego, nie potrafią tego nazwać, ale tak jakby czekali na coś strasznego. Ten charakterystyczny obraz lęku w otępieniu nazywa się zespołem Godota, co stanowi nawiązanie do sztuki Samuela Becketta. Lęk w otępieniu może mieć również inne przyczyny, na przykład w postaci urojeń – o nich w dalszej części artykułu.
Leczenie lęku w otępieniu
Ważne, żeby w leczeniu lęku u osób z otępieniem nie podawać leków uspokajających z grupy benzodiazepin. Leki te przy dłuższym podawaniu powodują uzależnienie, pogorszenie pamięci oraz zaburzenia równowagi i koordynacji ruchowej, co w istotny sposób przyczynia się do pogorszenia codziennego funkcjonowania tych osób. Jeżeli chory z otępieniem przyjmuje taki lek, z tych właśnie powodów warto go odstawić. Nigdy nie jest na to za późno, nie wolno jednak robić tego bez kontroli psychiatry. Odstawianie leku, od którego organizm jest uzależniony, musi być stopniowe.
Co w takim razie podawać choremu z lękiem? Buspiron ma porównywalną do benzodiazepin siłę działania przeciwlękowego, ale nie powoduje uzależnienia i można stosować go przewlekle. Jest zwykle dobrze tolerowany – warto jedynie pamiętać, że zaczyna działać po około 2 tygodniach.
Depresja
Jeszcze inną komplikacją otępienia jest depresja. Objawy depresji mogą negatywnie wpływać na funkcjonowanie osoby z otępieniem. Do objawów depresji zaliczamy:
- brak inicjatywy i ochoty,
- smutek, drażliwość, zobojętnienie,
- zwiększenie odczuwania bólu,
- spadek łaknienia,
- myśli samobójcze.
Leczenie depresji w otępieniu
W zasadzie w otępieniu można podawać każdy lek przeciwdepresyjny z grupy nowszych leków neuroleptycznych, tzw. leków drugiej generacji. Starszym osobom nie poleca się jedynie fluoksetyny, ponieważ u chorych z otępieniem zmniejsza ona apetyt. Dobierając lek przeciwdepresyjny, lekarz musi zawsze zwrócić uwagę na możliwość interakcji pomiędzy tym lekiem a innymi lekami przyjmowanymi przez chorego, chociażby lekiem na otępienie.
Nie leczy się depresji w otępieniu trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi. Pogarszają one pamięć i zwiększają ryzyko arytmii serca. Istnieje też przy nich duże prawdopodobieństwo zatrucia – na przykład w sytuacji, gdy chory nie będzie pamiętać, że zażył poprzednią dawkę leku, i weźmie kolejną.
Objawy psychotyczne
Jeszcze jednym ważnym powikłaniem otępienia są objawy psychotyczne. Przypominają one schizofrenię albo paranoję. Mogą to być halucynacje, często wzrokowe. Takie objawy mogą budzić lęk. Inne objawy psychotyczne to urojenia, czyli fałszywe sądy, w które chory wierzy. Najczęściej w otępieniu przyjmują one postać urojeń okradania – chory nie pamięta, gdzie coś schował, i myśli, że ktoś mu to ukradł.
Leczenie halucynacji, urojeń i zaburzeń snu
Halucynacje i urojenia leczymy małymi dawkami neuroleptyków drugiej generacji.
Warto wspomnieć o tzw. zespole zachodzącego słońca – czasami osoby z otępieniem wieczorem mogą tracić orientację, nie rozpoznawać otoczenia i zachowywać się nieadekwatnie lub nawet agresywnie. Później nie pamiętają tych epizodów. Co ciekawe, pomaga na to zabieg światłoterapii wykonywany wieczorem, najlepiej w domu pacjenta lampą do światłoterapii.
Jeżeli u pacjenta wystąpią zaburzenia snu, możliwe jest wspomaganie go którymś z wielu środków, np. mianseryną, trazodonem, promazyną czy kwetiapiną. Ze względu na ryzyko uzależnienia oraz pojawienia się zaburzeń pamięci i koordynacji ruchowej u chorych z otępieniem nie powinno się stosować pigułek nasennych z grupy benzodiazepin.
Lekarz psychiatra pomoże dobrać lek dla Ciebie lub Twoich bliskich. Jeżeli jesteś pacjentem albo bliską osobą chorego – pamiętaj, że lek nie będzie skuteczny, jeżeli nie będzie zażywany. Lecząc chorych z otępieniem, pamiętajmy, że ze względu na problemy z pamięcią wymagają oni asysty i nadzoru w regularnym przyjmowaniu leków.
