Każdego roku ponad 3 tysiące kobiet w kraju dowiaduje się, że ma raka szyjki macicy – złośliwą postać nowotworu, która może dawać liczne przerzuty do innych organów. W początkowej, przedinwazyjnej fazie nowotwór jest całkowicie wyleczalny, jednak ponad połowa kobiet nie zdrowieje, ponieważ zgłasza się do ginekologa zbyt późno.
„Cichy zabójca” – tak o raku szyjki macicy mówią lekarze i nie ma w tym przesady. Choć chorobę wykrywa proste badanie cytologiczne, które lekarz rutynowo zleca pacjentce podczas wizyty, to wiele kobiet uważa, że jeśli nie ma objawów, to ani konsultacja, ani badanie nie są potrzebne. To duży błąd. Rak rozwija się latami, nie dając żadnych objawów. Gdy pojawiają się objawy raka szyki macicy, szanse na wyleczenie maleją.
Przyczyny raka szyjki macicy
Szyjka macicy znajduje się w dolnej części żeńskich narządów płciowych, pomiędzy pochwą a trzonem macicy. Za rozwój raka w jej obrębie jest odpowiedzialny wirus brodawczaka ludzkiego HPV – szczególnie niebezpieczne są podtypy 16 i 18.
Do zakażenia dochodzi podczas stosunku płciowego oraz bezpośrednio przy kontakcie ze skórą osoby zarażonej, dlatego prezerwatywa nie zapewnia pełnej ochrony. Wirus może umiejscowić się na skórze moszny, wargach sromowych, łechtaczce. HPV nie można zarazić się przez krew; rak szyjki macicy nie jest też chorobą, którą można dziedziczyć.
Według różnych szacunków nawet do 80 procent kobiet i mężczyzn przynajmniej raz w życiu zarazi się wirusem HPV. W większości przypadków organizm poradzi sobie z patogenem. Z powodu wirusa chorują zarówno kobiety, jak i mężczyźni. U mężczyzn HPV wywołuje raka odbytu, krtani, migdałków, oskrzeli, przełyku. Kobiety chorują na raka pochwy, a najczęściej – na raka szyjki macicy. U około 10 procent zakażonych wirus umiejscawia się na trwałe w organizmie, powodując stany zapalne nabłonka, które nieleczone prowadzą do raka.
Do czynników sprzyjających rozwojowi nowotworu złośliwego szyjki macicy zalicza się również:
- wczesny wiek inicjacji seksualnej – przed 16. rokiem życia;
- dużą liczbę partnerów seksualnych;
- niski status socjoekonomiczny;
- obniżenie odporności spowodowane wirusem HIV lub przeszczepem narządu;
- częste stany zapalne dróg rodnych spowodowane przez chlamydie, rzęsistki, wirus opryszczki;
- wiek – ryzyko zachorowania rośnie z wiekiem;
- palenie papierosów przez wiele lat;
- dietę ubogą w witaminy;
- brak higieny osobistej;
- wieloletnie przyjmowanie doustnych środków antykoncepcyjnych.
Stały partner lub brak kontaktów seksualnych obniżają ryzyko zachorowania na raka, ale go nie wykluczają, dlatego tak ważne są regularne konsultacje ginekologiczne u lekarza specjalisty oraz profilaktyka – badania cytologiczne co najmniej raz na 1–2 lata.
Rak szyjki macicy a wiek kobiety
Raka szyjki macicy bardzo rzadko diagnozuje się u kobiet poniżej 20. roku życia. Najczęściej chorują kobiety w średnim wieku, mające od 45 do 64 lat – stanowią one ponad 50 procent wszystkich chorych. W ostatnich latach w Polsce rośnie jednak liczba pacjentek w wieku 35–44 lat, u których diagnozuje się ten rodzaj raka.
Nowotwór szyjki macicy – stopnie zaawansowania choroby
Rak szyjki macicy potrafi rozwijać się bezobjawowo i bezboleśnie przez 3–10 lat od momentu zakażenia wirusem. Przez pierwsze lata ma postać przedinwazyjną, jest to tzw. śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy (z ang. CIN). Wykrycie zmian w tej fazie prowadzi do całkowitego wyleczenia. Niewykryta i nieleczona neoplazja może prowadzić do raka.
Wyróżnia się cztery (I–IV) główne stadia rozwoju raka:
- Stadium I (do IB-3) – I oznacza, że rak zaatakował tylko szyjkę macicy, a IB-3 – klinicznie widoczną zmianę przekraczającą 40 mm.
- Stadium II (do IIB) – guz nacieka poza szyjkę macicy, zmiana jest większa niż 4 cm, a IIB – guz nacieka przymacicza.
- Stadium III (do IIIB) – guz osiągnął ścianę miednicy małej i/lub nacieka na dolną część pochwy, w przypadku studium IIIB – guz nacieka ścianę miednicy i/lub jest przyczyną wodonercza lub niewydolności nerek.
- Studium IV (do IVB) – guz nacieka błonę śluzową pęcherza moczowego lub odbytnicy, IVB – występują przerzuty na inne organy – do mózgu, płuc, kości i węzłów chłonnych.
Objawy raka szyjki macicy
W pierwszej fazie rozwoju choroba nie daje żadnych objawów; ten stan może trwać nawet kilka lat. W późniejszej fazie może się objawiać:
- krwawieniem między miesiączkami;
- krwawieniem po stosunku lub badaniu ginekologicznym;
- długimi i obfitymi miesiączkami u tych kobiet, u których nigdy takie nie występowały;
- krwawieniem po menopauzie, czyli okresie przekwitania;
- upławami, także z krwią o nieprzyjemnym zapachu;
- bólem w podbrzuszu i części lędźwiowo-krzyżowej;
- bólem po stosunku;
- bolesnym parciem na mocz i stolec;
- obrzękiem nóg;
- nadciśnieniem.
Tego typu objawów nie wolno lekceważyć. Powinny być one skonsultowane z lekarzem specjalistą, który zleci niezbędne badania.
Cytologia – profilaktyka raka szyjki macicy
Raka szyjki macicy wykrywa się w prostym badaniu cytologicznym, w którym lekarz pobiera wymaz z szyjki macicy z pomocą szczoteczki. Pobrany fragment nabłonka bada się mikroskopowo – w ten sposób można wykryć nawet niewielkie zmiany w komórkach.
Do badania cytologicznego warto się przygotować:
- wybrać termin co najmniej dwa dni po ostatnim dniu krwawienia miesięcznego (miesiączka wyklucza badanie);
- dobę przed pobraniem materiału z szyjki zrezygnować ze współżycia;
- do 48 godzin przed pobraniem nie używać leków dopochwowych i nie wykonywać irygacji pochwy.
Każda kobieta, która rozpoczęła współżycie, jest narażona na zakażenie wirusem wywołującym raka szyki macicy, więc powinna regularnie – minimum co trzy lata, a najlepiej raz w roku – korzystać z konsultacji ginekologicznych i profilaktycznie poddawać się badaniu cytologicznemu.
Kobiety z grupy ryzyka – które rozpoczęły współżycie przed 16. rokiem życia, posiadają wielu parterów seksualnych – powinny badać się raz w roku.
Nowotwór szyjki macicy – leczenie
W zależności od stopnia zaawansowania choroby, wieku kobiety, chorób współistniejących, kondycji ogólnej pacjentki stosuje się różne metody leczenia raka. W przypadku kobiet planujących ciążę oszczędza się chory organ, miejscowo usuwając zmiany nowotworowe. Dzieje się tak w zmianach przednowotworowych lub w przypadku zmian nienaciekających.
Leczenie oszczędzające polega na zastosowaniu takich metod, jak konizacja – wycięcie zmienionych chorobowo tkanek ścian szyjki macicy. Bardziej radykalne metody leczenia z wycięciem macicy z przydatkami i węzłami chłonnymi stosuje się, gdy nowotwór osiągnął stadium do IIA. Jeśli choroba jest bardziej zaawansowana, sięga się po leczenie skojarzone – zabieg chirurgiczny i radioterapię, radioterapię i chemioterapię.
Rak szyjki macicy – szczepionka
Obok profilaktyki i regularnych badań cytologicznych jedną z najskuteczniejszych metod zapobiegania zakażeniu jest szczepienie przeciwko wirusowi HPV. W Polsce dostępne są trzy rodzaje szczepionek: 2-, 4- oraz 9-walentna. Wszystkie zapewniają ochronę przeciwko najbardziej kancerogennymi typami wirusa 16 i 18. Szczepienia, choć zalecane, nie są finansowane z budżetu państwa, jednak wiele lokalnych samorządów w Polsce prowadzi akcję szczepień i finansuje jego koszty.
Szczepionka zmniejsza ryzyko wystąpienia raka szyki macicy o 75 procent. Jest skuteczniejsza u dziewcząt oraz młodych kobiet, które nie rozpoczęły jeszcze współżycia, dlatego najlepszy wiek do szczepienia to 11–12 lat. Szczepić mogą się także chłopcy powyżej 9. roku życia oraz dorośli (zarówno kobiety, jak i mężczyźni).
Rak szyjki macicy – rokowania
Nowotwór szyjki macicy wykryty w stadium przedinwazyjnym jest w 99 procentach wyleczalny. Gdy choroba osiągnie I stadium raka (węzły chłonne nie są zajęte), rokowania nadal są dobre i wynoszą 90 procent szans na wyleczenie. Gdy węzły chłonne są zajęte, w I stadium rokowania się pogarszają i wynoszą pomiędzy 70 a 40 procent szans na wyleczenie. W II stopniu szanse te spadają do 65 procent, a przy III stadium osiągają 45 procent. W IV stadium raka nie przekraczają 10 procent.
Najłatwiejszy sposób na wczesne wykrycie nawet najmniejszych zmian to regularne konsultacje ginekologiczne oraz badania cytologiczne.
