Sarkopenia – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Sarkopenia – co to jest i co to za choroba?

Czym jest sarkopenia? To choroba mięśni, w której najważniejszym kryterium jest niska siła mięśniowa. Według konsensusu EWGSOP2 niska siła wskazuje na prawdopodobną sarkopenię, mała ilość lub niska jakość mięśni potwierdza rozpoznanie, a niska sprawność fizyczna oznacza ciężką sarkopenię.

Sarkopenia nie jest wyłącznie naturalnym objawem starzenia się organizmu. Sprzyjają jej także schorzenia przewlekłe, niedożywienie, nieprawidłowa dieta, brak aktywności fizycznej, długie unieruchomienie i hospitalizacja. Problem może dotyczyć zarówno ilości, jak i jakości tkanki mięśniowej. Sarkopenię można podejrzewać także u osób otyłych, bo nadmiar tkanki tłuszczowej może maskować utratę mięśni.

Jak często występuje sarkopenia?

Częstotliwość sarkopenii zależy od wieku badanej grupy, kryteriów i użytych testów. W polskim badaniu populacyjnym u osób starszych ryzyko sarkopenii oceniane kwestionariuszem SARC-F stwierdzono u 18,6 proc. badanych, częściej u kobiet niż u mężczyzn: 22,3 proc. vs 13,2 proc.

Tych danych nie należy traktować jako liczby osób z potwierdzoną diagnozą. SARC-F jest narzędziem przesiewowym – pomaga wyłonić grupy osób wymagające dalszej oceny, ale nie zastępuje badania lekarskiego ani pomiaru siły mięśniowej.

Jakie są objawy sarkopenii?

Objawy sarkopenii zwykle narastają powoli. Początkowo łatwo pomylić je ze zmęczeniem, gorszą kondycją albo „naturalnym” efektem wieku. Pierwszym sygnałem często nie jest widoczna utrata mięśni, lecz trudność w wykonywaniu codziennych czynności i codziennych obowiązków.

Do częstych objawów należą:

• osłabienie mięśni, szczególnie nóg i rąk,
• trudność ze wstawaniem z krzesła bez podpierania się,
• wolniejsze chodzenie,
• problem z wejściem po schodach,
• słabszy uścisk dłoni,
• szybsze męczenie się,
• trudność z noszeniem zakupów lub podnoszeniem przedmiotów,
• pogorszenie równowagi,
• częstsze potykanie się lub upadki,
• widoczna utrata masy mięśniowej albo niezamierzony spadek masy ciała.

Objawy alarmowe – kiedy nie czekać?

Nie każde osłabienie jest sarkopenią. Pilnej konsultacji wymaga osłabienie nagłe, szybko narastające albo połączone z innymi niepokojącymi objawami.

Do lekarza należy zgłosić się pilnie, jeśli występują:

• nagłe osłabienie jednej strony ciała, zaburzenia mowy, asymetria twarzy lub nagłe zaburzenia widzenia,
• ból w klatce piersiowej, duszność, omdlenie lub kołatanie serca,
• szybka, niezamierzona utrata masy ciała,
• nawracające upadki lub uraz po upadku,
• gorączka, nocne poty albo wyraźne pogorszenie stanu zdrowia,
• silny ból mięśni, ciemny mocz lub osłabienie po włączeniu nowego leku,
• szybko pojawiające się trudności w chodzeniu, połykaniu lub oddychaniu.

Przyczyny sarkopenii

Sarkopenia może być pierwotna, czyli związana głównie z wiekiem, albo wtórna, gdy nasila ją choroba, niedożywienie, mała aktywność, unieruchomienie lub inne czynniki. U wielu osób kilka przyczyn nakłada się na siebie.

Ryzyko sarkopenii zwiększają m.in. wielochorobowość, niski poziom aktywności fizycznej, niedożywienie, przewlekły stan zapalny, palenie tytoniu, unieruchomienie i depresja. Depresja może sprzyjać utracie mięśni pośrednio, m.in. przez mniejszą aktywność, gorszy apetyt, izolację i trudności w regularnym jedzeniu.

Do czynników sprzyjających sarkopenii należą:

• brak aktywności fizycznej,
• długotrwałe siedzenie lub leżenie,
• nieprawidłowa dieta, zwłaszcza zbyt niska podaż energii, białka i innych składników odżywczych,
• niedożywienie,
• przewlekły stan zapalny,
• wielochorobowość,
• choroby przewlekłe, m.in. cukrzyca typu 2, przewlekła choroba nerek, choroby serca, POChP, choroby neurologiczne i nowotworowe,
• hospitalizacja, operacja, złamanie lub dłuższe unieruchomienie,
• problemy z żuciem, połykaniem, uzębieniem lub apetytem,
• samotność, depresja i trudności w przygotowywaniu posiłków,
• palenie tytoniu,
• niektóre leki nasilające senność, zawroty głowy, osłabienie lub ryzyko upadku.

Szczególnej czujności wymagają osoby starsze, pacjenci po leczeniu szpitalnym, osoby po upadkach i złamaniach, osoby niedożywione oraz te, które szybko tracą masę ciała lub samodzielność.

Diagnostyka sarkopenii

Diagnostyka sarkopenii obejmuje ocenę siły mięśniowej, ilości lub jakości mięśni oraz sprawności fizycznej. Rozpoznanie powinien postawić lekarz na podstawie objawów, badania i odpowiednich testów.

W medycynie praktycznej wykorzystuje się m.in. kwestionariusz SARC-F, pomiar siły uścisku dłoni, test wstawania z krzesła, ocenę prędkości chodu, testy sprawności, np. SPPB, oraz ocenę ilości lub jakości mięśni metodą DXA albo BIA.

BIA pomaga ocenić skład ciała, w tym procentową zawartość tkanki tłuszczowej i beztłuszczową masę ciała. Rezonans magnetyczny i tomografia komputerowa mogą dokładnie oceniać mięśnie, ale w codziennej diagnostyce zwykle nie są pierwszym wyborem.

Prawidłowy wynik prostego testu przesiewowego nie zawsze wyklucza problem. Jeśli osłabienie narasta, pojawiają się upadki, utrata masy ciała lub trudność w codziennym funkcjonowaniu, potrzebna jest szersza ocena kliniczna.

Sarkopenia – jak leczyć? Ćwiczenia, fizjoterapia i leczenie

Leczenie sarkopenii ma poprawić siłę mięśni, sprawność, równowagę i bezpieczeństwo codziennego funkcjonowania. Plan zależy od wieku, chorób współistniejących, ryzyka upadku, stanu odżywienia, stosowanych leków, poziomu aktywności i czasu trwania choroby.

Podstawą postępowania są:

• ćwiczenia oporowe, czyli trening siłowy,
• ćwiczenia z progresywnie zwiększanym oporem,
• trening równowagi i chodu u osób zagrożonych upadkami,
• stopniowe zwiększanie codziennej aktywności,
• dieta z odpowiednią ilością energii i białka,
• leczenie niedożywienia i chorób nasilających utratę mięśni,
• rehabilitacja po hospitalizacji, złamaniu lub unieruchomieniu,
• przegląd leków zwiększających senność, zawroty głowy lub ryzyko upadków.

Międzynarodowe wytyczne kliniczne silnie rekomendują aktywność oporową w leczeniu sarkopenii i warunkowo zalecają dietę bogatszą w białko lub suplementację białka. Ćwiczenia powinny być dobrane do możliwości pacjenta, zwłaszcza po upadkach, przy chorobie serca, osteoporozie, zawrotach głowy, bólu stawów lub długiej przerwie w aktywności.

WHO zaleca dorosłym, w tym osobom starszym, ćwiczenia wzmacniające główne grupy mięśni co najmniej 2 dni w tygodniu. U seniorów ważny jest również trening wieloskładnikowy, łączący siłę, równowagę i sprawność funkcjonalną.

Obecnie nie zaleca się rutynowej farmakoterapii sarkopenii jako podstawowej metody leczenia. Sama sarkopenia wymaga przede wszystkim odpowiedniej terapii: ruchu, wsparcia żywieniowego, rehabilitacji i kontroli czynników ryzyka.

Sarkopenia – dieta i rola żywienia. Ile białka jest potrzebne?

Rola żywienia w sarkopenii jest duża, bo zbyt mała podaż energii i białka może sprzyjać utracie siły oraz masy mięśniowej. ESPEN zaleca, aby podaż białka u osób starszych wynosiła co najmniej 1 g/kg masy ciała na dobę i była dostosowana do stanu odżywienia, aktywności, chorób oraz tolerancji.

U zdrowych osób starszych często rozważa się zakres 1,0-1,2 g/kg/dobę, a u osób chorych lub niedożywionych około 1,2-1,5 g/kg/dobę. Przy przewlekłej chorobie nerek zalecenia mogą być inne i powinny zależeć od stadium choroby oraz oceny lekarza.

Źródłami białka mogą być m.in. nabiał, jaja, ryby, drób i chude mięso, czyli białko zwierzęce, a także nasiona roślin strączkowych, tofu i produkty sojowe. Znaczenie ma jednak cała dieta: odpowiednia kaloryczność, warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, zdrowe tłuszcze i nawodnienie. Należy pamiętać, że dla prawidłowego funkcjonowania organizmu ważna jest nie tylko ilość białka, ale też jakość zbilansowanej diety.

U osób starszych z małym apetytem pomocne bywa jedzenie 5-6 mniejszych posiłków dziennie. W diecie warto uwzględniać warzywa i owoce w każdym głównym posiłku. Ważne jest też nawodnienie, chyba że lekarz zaleci ograniczenie płynów, np. z powodu chorób serca, nerek lub obrzęków.

Sarkopenia – suplementy. Czy suplementy pomagają?

Suplementy nie zastępują diagnostyki, ćwiczeń, rehabilitacji i pełnowartościowego żywienia. U części osób lekarz lub dietetyk kliniczny może rozważyć preparaty odżywcze, białko, witaminę D albo inne składniki, ale decyzja powinna wynikać z oceny diety, wyników badań i chorób współistniejących.

Witamina D jest ważna dla zdrowia kości i mięśni, ale nie powinna być przedstawiana jako samodzielne leczenie sarkopenii. Przy chorobach przewlekłych, wielolekowości, chorobach nerek, zaburzeniach wchłaniania lub podejrzeniu niedoboru suplementację warto ustalić z lekarzem. Dotyczy to szczególnie preparatów wysokodawkowych i łączenia kilku suplementów zawierających ten sam składnik.

Sarkopenia a leki

U osób z osłabieniem mięśni, zawrotami głowy lub upadkami warto przejrzeć listę stosowanych leków. Niektóre preparaty mogą zwiększać senność, obniżać ciśnienie, zaburzać równowagę lub zwiększać ryzyko upadku.

Szczególnej uwagi wymagają m.in. leki uspokajające i nasenne, benzodiazepiny, część leków przeciwdepresyjnych, przeciwpsychotycznych i przeciwpadaczkowych, opioidowe leki przeciwbólowe, leki moczopędne, alfa-blokery, leki przeciwcholinergiczne oraz niektóre leki przeciwhistaminowe. Leków nie należy odstawiać samodzielnie – decyzję o zmianie leczenia powinien podjąć lekarz.

Jak zapobiegać sarkopenii?

Profilaktyka sarkopenii powinna zacząć się, zanim pojawią się poważne trudności z chodzeniem, wstawaniem lub równowagą. Najważniejsze są regularny ruch, ćwiczenia wzmacniające, odpowiednie żywienie, regeneracja i szybki powrót do aktywności po chorobie, jeśli pozwala na to stan zdrowia.

W profilaktyce pomagają:

• regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie,
• aktywność aerobowa, np. spacery, rower stacjonarny lub pływanie,
• ćwiczenia równowagi i koordynacji,
• ograniczanie długiego siedzenia i leżenia,
• odpowiednia ilość energii i białka w diecie,
• leczenie niedożywienia, bólu, depresji i chorób ograniczających ruch,
• kontrola wzroku, słuchu i bezpieczeństwa w domu,
• rehabilitacja po hospitalizacji, złamaniu lub unieruchomieniu,
• unikanie palenia tytoniu,
• odpowiednia ilość snu i regeneracji.

U osób z większym ryzykiem upadku same ogólne zalecenia mogą nie wystarczyć — potrzebny bywa indywidualny plan ćwiczeń i rehabilitacji.

Sarkopenia – jaki lekarz i kiedy się do niego zgłosić?

Do lekarza warto zgłosić się, jeśli osłabienie mięśni utrudnia codzienne czynności, chód wyraźnie zwolnił, pojawiły się upadki, nastąpiła niezamierzona utrata masy ciała albo problem narasta mimo odpoczynku i poprawy sposobu żywienia.

Do jakiego lekarza się zgłosić? Najlepiej zacząć od lekarza rodzinnego, który oceni objawy i zdecyduje, czy potrzebna jest konsultacja geriatry, rehabilitanta, fizjoterapeuty, dietetyka klinicznego albo innego specjalisty. Dotyczy to szczególnie osób starszych, po hospitalizacji, po złamaniach, z chorobami przewlekłymi i przyjmujących wiele leków.

Sarkopenia nie oznacza, że „na starość tak musi być”. To sygnał, że mięśnie wymagają oceny, bezpiecznego wzmacniania i wsparcia żywieniowego. Im wcześniej zostanie zauważona utrata siły i sprawności, tym większa szansa na ograniczenie dalszego pogorszenia codziennego funkcjonowania.