Chemioterapia – na czym polega, jak działa i jakie są skutki uboczne?

Czym jest i jak działa chemioterapia?

Chemioterapia jest leczeniem systemowym – po wprowadzeniu do organizmu leki dostają się do krwiobiegu i są rozprowadzane do wszystkich tkanek, dzięki czemu docierają również do komórek rakowych oddalonych od głównego ogniska choroby.

Trzon terapii stanowią cytostatyki, których działanie polega na uszkadzaniu materiału genetycznego komórki lub zaburzaniu mechanizmów kontrolujących jej podział – w efekcie komórka nowotworowa nie może się dalej namnażać. Efekt działania leków zależy również od mikrośrodowiska guza i reakcji układu odpornościowego u danego pacjenta.

Leki cytostatyczne wpływają również na zdrowe komórki szybko dzielące się (komórki szpiku kostnego, błony śluzowe przewodu pokarmowego, mieszki włosowe), co tłumaczy część działań niepożądanych.

Kiedy stosuje się chemioterapię?

Decyzję o chemioterapii podejmuje zespół onkologiczny na podstawie typu nowotworu, jego zaawansowania oraz wyników badań histopatologicznych i molekularnych, w przypadku m.in.:

• nowotworów krwi (m.in. białaczki i chłoniaki) – bywa leczeniem podstawowym;
• guzów litych (m.in. rak jelita grubego, rak piersi, rak płuca czy rak jajnika) – samodzielnie lub jako element leczenia skojarzonego;
• leczenia paliatywnego (w zaawansowanym stadium choroby) – spowolnienie progresji i poprawa jakości życia.

Jakie są rodzaje chemioterapii?

Rodzaj terapii zależy przede wszystkim od celu leczenia i momentu, w którym jest stosowana względem innych metod terapeutycznych.

Rodzaj chemioterapii	Kiedy jest stosowana	Główne cele terapii	Przykłady zastosowania
Chemioterapia neoadiuwantowa	Przed operacją	Zmniejszenie masy guza, ułatwienie radykalnego usunięcia, ocena odpowiedzi na leki, umożliwienie operacji oszczędzającej	Rak piersi, rak przełyku
Chemioterapia adiuwantowa (uzupełniająca)	Po operacji (czasem także po radioterapii)	Zniszczenie komórek rakowych pozostałych po operacji, zmniejszenie ryzyka nawrotu	Rak piersi, rak jelita grubego
Chemioterapia radykalna	Jako leczenie podstawowe (najczęściej w warunkach szpitalnych)	Trwałe wyleczenie	Ostre białaczki, chłoniaki, wybrane guzy lite
Chemioterapia paliatywna	W chorobie zaawansowanej lub przerzutowej, gdy wyleczenie nie jest możliwe	Kontrola nowotworu, łagodzenie objawów, wydłużenie życia z zachowaniem jego jakości – nie oznacza rezygnacji z aktywnej terapii	Zaawansowane nowotwory (np. rak piersi, płuca, jelita grubego)

Jak wygląda przebieg leczenia?

Chemioterapię stosuje się zazwyczaj w cyklach (dawkach lub seriach dawek) co kilka tygodni, po których następuje przerwa na regenerację organizmu. Pełny schemat obejmuje zwykle kilka do kilkunastu takich powtórzeń; leczenie może mieć też charakter ciągły (zwłaszcza w formie doustnej).

Większość schematów leczenia opiera się na łączeniu kilku cytostatyków o różnych mechanizmach działania – takie podejście pozwala szybciej kontrolować chorobę i opóźnia rozwój oporności komórek nowotworowych.

Jak podawane są leki cytostatyczne?

Standardową drogą podania jest wlew dożylny (kroplówka) w trybie ambulatoryjnym lub podczas hospitalizacji. U pacjentów wymagających długotrwałego leczenia często zakłada się port naczyniowy lub cewnik typu PICC, które ułatwiają podanie i chronią żyły przed uszkodzeniem. Niektóre leki przeciwnowotworowe dostępne są również w postaci tabletek lub mogą być podawane podskórnie.

W wybranych przypadkach cytostatyki podaje się regionalnie – w okolicę ogniska nowotworu:

• chemioterapia dokanałowa (do płynu mózgowo-rdzeniowego, gdy zajęty jest ośrodkowy układ nerwowy);
• podanie dootrzewnowe (do jamy otrzewnej w obrębie jamy brzusznej);
• podanie dotętnicze (np. przez tętnicę wątrobową).

Jakie działania niepożądane mogą wystąpić?

Nasilenie skutków ubocznych zależy od indywidualnej odpowiedzi organizmu. Do typowych dolegliwości należą:

• nudności i wymioty;
• zmęczenie i osłabienie;
• biegunka lub zaparcia;
• zapalenie jamy ustnej;
• wypadanie włosów;
• spadek apetytu i zmiana smaku;
• zwiększone ryzyko zakażeń.

Oprócz objawów ogólnoustrojowych część cytostatyków wpływa na wybrane układy i narządy m.in.:

• powikłania neurologiczne – drętwienie i mrowienie kończyn, problemy z koncentracją i pamięcią (tzw. chemobrain);
• powikłania kardiologiczne – uszkodzenie mięśnia sercowego, zaburzenia rytmu serca;
• uszkodzenie nerek;
• zwłóknienie płuc.

Jak chemioterapia wpływa na morfologię krwi?

Leczenie cytostatykami uszkadza komórki krwiotwórcze i prowadzi do mielosupresji – obniżenia liczby komórek krwi. Skutki uboczne zależą od tego, na który typ krwinek wpłynęły leki:

• leukopenia – niska liczba krwinek białych (zwłaszcza neutropenia) zwiększa ryzyko infekcji;
• niedokrwistość – obniżona liczba krwinek czerwonych powoduje osłabienie i duszność wysiłkową;
• małopłytkowość – niska liczba płytek krwi zwiększa skłonność do siniaków i krwawień.

Mielosupresja jest jednym z najbardziej obciążających działań niepożądanych. Neutropenia rozwija się u 6-50% pacjentów w zależności od schematu i typu nowotworu.

Czy podczas chemioterapii może pojawić się ból?

Dolegliwości bólowe podczas chemioterapii mają różne podłoże m.in.:

• polineuropatia obwodowa wywołana chemioterapią (CIPN);
• zapalenie błon śluzowych;
• bóle kostne po lekach pobudzających szpik;
• bóle mięśniowo-stawowe;
• ból lub podrażnienie w miejscu podania leku – pieczenie lub obrzęk w miejscu wkłucia podczas wlewu należy zgłosić personelowi (może sugerować wynaczynienie).

Każdy nowy lub nasilający się ból warto omówić z lekarzem prowadzącym – dopasowanie preparatów do rodzaju bólu jest podstawą skuteczności leczenia. Gdy dolegliwości są trudne do opanowania, pomocna jest konsultacja w poradni leczenia bólu lub u specjalisty medycyny paliatywnej.

Jak łagodzi się skutki uboczne leczenia?

Skutek uboczny	Sposób łagodzenia skutków ubocznych
Nudności i wymioty	Leki przeciwwymiotne podawane profilaktycznie zgodnie z wytycznymi MASCC/ESMO, a w wybranych schematach także glikokortykosteroidy i leki zmniejszające ryzyko reakcji nadwrażliwości
Neutropenia	Leki pobudzające szpik kostny do produkcji białych krwinek
Niedokrwistość, małopłytkowość	Przetoczenia preparatów krwi: przy niedokrwistości – krwinek czerwonych, przy małopłytkowości – płytek krwi
Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej	Płukanki bezalkoholowe, ssanie kostek lodu w trakcie wlewu, miejscowe środki przeciwbólowe
Wypadanie włosów	Czepki chłodzące zakładane w trakcie wlewu – włosy odrastają najczęściej w ciągu kilku miesięcy po zakończeniu chemioterapii
Zmiana smaku, utrata apetytu i dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego	Poradnictwo żywieniowe prowadzone przez dietetyka klinicznego pomaga utrzymać masę ciała i lepiej tolerować leczenie

Chemioterapia a inne metody leczenia nowotworów

Łączenie różnych terapii może zwiększać skuteczność leczenia – rozumianą jako trwałe wyleczenie lub długotrwała kontrola choroby, zależnie od rodzaju nowotworu.

Metoda łączona z chemioterapią	Na czym polega połączenie	Przykłady zastosowania
Radioterapia	Równocześnie lub sekwencyjnie	Rak płuca, szyjki macicy
Leczenie operacyjne	Chemioterapię stosuje się przed operacją (neoadiuwantowa) lub po niej (uzupełniająca)	Rak piersi, jelita grubego, przełyku
Immunoterapia	Cytostatyki osłabiają mechanizmy obronne guza – wzmacniają działanie immunoterapii	Potrójnie ujemny rak piersi, rak płuca
Terapia celowana	Łączenie cytostatyków z lekami wymierzonymi w konkretne mutacje guza	Wybrane nowotwory – m.in. niedrobnokomórkowy rak płuca z mutacją EGFR, rak piersi HER2-dodatni
Terapia hormonalna	Blokuje wpływ hormonów pobudzających wzrost nowotworu – stosowana przed, po lub równolegle z chemioterapią	Nowotwory hormonozależne (m.in. rak piersi, rak gruczołu krokowego)

Jak monitoruje się skuteczność leczenia?

Ocena wielkości guza nowotworowego opiera się na badaniach obrazowych – najczęściej tomografii komputerowej lub rezonansie magnetycznym, z zastosowaniem kryteriów RECIST w guzach litych. W nowotworach krwi stosowane są kryteria, oparte m.in. na morfologii, badaniu szpiku i markerach molekularnych – w wybranych sytuacjach pomocne są również badania PET-TK oraz ocena węzłów chłonnych.

Co warto zapamiętać?

Chemioterapia ma na celu zniszczenie komórek nowotworowych lub zahamowanie ich wzrostu i rozprzestrzeniania się. Skuteczność terapii nowotworów zależy m.in. od rodzaju nowotworu i jego stadium, chorób współistniejących oraz indywidualnej odpowiedzi organizmu. Postęp w leczeniu wspomagającym pozwala łagodzić większość działań niepożądanych, chociaż część z nich utrzymuje się także po zakończeniu leczenia.