Rak jajnika – wczesne objawy, diagnostyka i leczenie 

Czym jest rak jajnika?  

Rak jajnika to złośliwy nowotwór wywodzący się z komórek jajnika, a przy tym jeden z najczęstszych nowotworów żeńskich narządów rodnych. Może rozwinąć się z różnych typów komórek – najczęściej (90-95% przypadków) komórek nabłonkowych, rzadziej z komórek germinalnych lub ze sznurów płciowych.  

W Polsce, według danych Krajowego Rejestru Nowotworów, rak jajnika stanowi około 4-5% wszystkich nowotworów złośliwych wśród kobiet. Jest przy tym jest jedną z głównych przyczyn zgonów z powodu nowotworów ginekologicznych. Wysoka śmiertelność związana jest przede wszystkim z późnym rozpoznaniem. Nawet 70-80% pacjentek jest diagnozowanych w III i IV stopniu zaawansowania raka jajnika.  

Rak jajnika – typy nowotworu 

Aż 90-95% nowotworów jajnika wywodzi się z nabłonka powierzchniowego tego narządu.

Najważniejszymi typami w klasyfikacji tego nowotworu są: 

Typ I – rak jajnika o niskiej złośliwości (low-grade), wywodzący się z nabłonka jajnika i stanowiący około 25% rozpoznań. Rak typu I obejmuje:

• raki surowicze,
• endometrioidalne,
• śluzowe i jasnokomórkowe,

rozwijające się z guzów granicznycyh (borderline tumours).

Prekursorem części raka typu I może być endometrioza. W patogenezie raków typu I często stwierdza się mutacje w genach związanych z procesami naprawy DNA i szlakami sygnałowymi (np. KRAS, BRAF, PTEN).

Ten typ nowotworu jajnika charakteryzuje się wolniejszym tempem wzrostu oraz mniejszym potencjałem do agresywnego rozsiewu w początkowych fazach, a więc tez wcześniejszym rozpoznaniem i lepszym rokowaniem.  

Zobacz również: Rak trzonu macicy (rak endometrium) – objawy, leczenie, rokowania    

Typ II – obejmuje niezróżnicowane raki jajnika oraz złośliwe guzy mieszane wysokiego stopnia (HGSOC – high-grade). Stanowią one aż 75% wszystkich nowotworów tego narządu.

Typ II jest z reguły bardziej agresywny, szybciej daje przerzuty w jamie otrzewnowej i poza nią. Raki typu II mogą wywodzić się z dystalnego lub strzępkowego odcinka jajowodu. W ponad 90% przypadków występują mutacje w genie P53, u części pacjentek stwierdza się również zmiany w genach BRCA1/BRCA2.

Zobacz również: Czy potworniak jajnika to groźny nowotwór – przyczyny, objawy

Rak jajnika – objawy

Rak jajnika to wciąż bardzo poważny problem w ginekologii onkologicznej, przede wszystkim ze względu na zbyt późne rozpoznania i opóźnione rozpoczęcie leczenia. Przyczyną są słabo wyrażane lub niespecyficzne objawy choroby we wczesnych stadiach (poza przypadkami powikłanymi oraz rzadkimi guzami hormonalnie czynnymi).

Rak jajnika często rozwija się w sposób skryty, w początkowych stadiach wiele pacjentek nie zgłasza wyraźnych dolegliwości lub myli je z typowymi dolegliwościami układu pokarmowego. 

Możliwe objawy raka jajnika to przede wszystkim:  

• bóle brzucha i miednicy – mogą mieć charakter ciągnący lub tępy. Pacjentki mogą mylić je z objawami zespołu jelita drażliwego lub bólami menstruacyjnymi. 
• zwiększenie obwodu brzucha – wynika z gromadzenia się płynu w jamie otrzewnowej (wodobrzusze) lub z rozrostu guza. 
• wzdęcia, uczucie napięcia lub ucisku w jamie brzusznej 
• zmniejszenie apetytu, uczucie „pełności” już po małych porcjach posiłku   
• częstsze oddawanie moczu – wynikające z ucisku rosnącego guza na pęcherz moczowy 
• nieregularne krwawienia z dróg rodnych – mogą się pojawić zwłaszcza przy zaburzeniach hormonalnych w niektórych podtypach raka jajnika 
• zmiana masy ciała – u części kobiet obserwuje się spadek masy ciała związany z utratą apetytu, postępującą chorobą i zaburzeniami metabolicznymi. Paradoksalnie, przy nasilonym wodobrzuszu, waga może się tymczasowo zwiększać z powodu nagromadzenia płynu 

Czytaj także: Choroby ginekologiczne a ból kręgosłupa – jak rozpoznać źródło bólu pleców u kobiet?

Rak jajnika – przyczyny   

Rak jajnika jest chorobą o złożonej etiologii, w której udział biorą zarówno predyspozycje genetyczne, jak i czynniki środowiskowe oraz hormonalne.

Oprócz czynników ryzyka rozwoju raka jajnika lekarze wskazują tez na ważne czynniki ochronne, zmniejszające podatność pacjentki na rozwój tego nowotworu. Na proces nowotworzenia w jajnikach wpływ mogą mieć:

Uwarunkowania genetyczne 

• Mutacje w genach BRCA1 i BRCA2 zwiększają ryzyko raka jajnika (oraz raka piersi) nawet do kilkudziesięciu procent w ciągu życia. Wykrycie mutacji może wpływać na decyzje profilaktyczne (np. profilaktyczne usunięcie jajników) i terapeutyczne (terapie celowane) 
• Występowanie raka jajnika lub piersi wśród krewnych (zwłaszcza pierwszego stopnia) istotnie podnosi ryzyko zachorowania 
• Zespół Lyncha (HNPCC), w którym występuje podwyższone ryzyko raka jelita grubego i innych nowotworów. Może również zwiększać ryzyko rozwoju raka jajnika 

Czynniki hormonalne 

• Wczesna menarche (pierwsza miesiączka) i późna menopauza – z powodu wydłużonego czasu aktywności hormonalnej w ciągu życia 
• Bezdzietność i brak karmienia piersią – wiążą się z większą liczbą owulacji w trakcie życia kobiety, co może sprzyjać rozwojowi zmian nowotworowych.  

Styl życia i inne czynniki środowiskowe 

• Nadwaga i otyłość – utrzymanie prawidłowej masy ciała może wpłynąć na zmniejszenie ryzyka rozwoju wielu nowotworów, w tym raka jajnika. 
• Palenie tytoniu – choć nie jest tak silnie powiązane z rakiem jajnika, jak np. z rakiem płuca. Ogólnie pogarsza stan zdrowia i może mieć wpływ na rozwój niektórych podtypów nowotworów. 

Czynniki ochronne 

• Wieloletnie stosowanie antykoncepcji hormonalnej – zmniejsza liczbę owulacji i może obniżać ryzyko raka jajnika nawet o kilkadziesiąt procent przy długotrwałej terapii. 
• Wielokrotne ciąże i karmienie piersią – prowadzą do ograniczenia liczby cykli owulacyjnych, co przekłada się na obniżenie ryzyka rozwoju raka jajnika 
• Zdrowa dieta i aktywność fizyczna – dobrze zbilansowane posiłki i regularny ruch sprzyjają utrzymaniu prawidłowej masy ciała. Ogólnie wpływa na zmniejszenie ryzyka wielu schorzeń, w tym chorób nowotworowych. 

Regularne badania profilaktyczne 

• Regularne wizyty ginekologiczne – choć nie ma skutecznych, powszechnych badań przesiewowych w kierunku raka jajnika, okresowe badania obrazowe (USG transwaginalne) i oznaczanie wybranych markerów nowotworowych (CA 125, HE4) mogą zwiększyć szanse wczesnego wykrycia raka. 
• Konsultacje genetyczne – zalecane szczególnie w sytuacjach rodzinnego występowania raka jajnika lub raka piersi. Wczesne wykrycie mutacji pozwala wdrożyć odpowiednie postępowanie (np. pogłębiona diagnostyka, profilaktyczne usunięcie jajników, terapie celowane). 

Zobacz: Jakie badania zleci ginekolog w ramach NFZ?

Rak jajnika – jak zdiagnozować chorobę? 

Rozpoznanie rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu u ginekologa (objawy, czas ich trwania, obciążenia rodzinne, wiedza pacjentki odnośnie występowania mutacji genetycznych).

W przypadku podejrzenia guza jajnika wykonuje się następujące badania:  

• badanie ginekologiczne, zwykle dwuręczne, poprzez pochwę i odbytnicę  
• ultrasonografia (USG) przezbrzuszna i transwaginalna, pozwalające ocenić zmiany w jajnikach i określić wielkość guza, charakter zmian (lita, torbielowata, mieszana) oraz ocenić ewentualne nieprawidłowości w jamie brzusznej 
• tomografia komputerowa (TK), rezonans magnetyczny (MRI) lub pozytonowa tomografia emisyjna (PET-TK) w wybranych przypadkach, jako uzupełnienie diagnostyki  
• badanie markerów nowotworowych w surowicy krwi (CA125, HE4, test ROMA) – stężenie markera CA 125 jest podwyższone u 80% pacjentek z rakiem jajnika, ale przyczyną wysokiego stężenia może być też m.in.
  • endometrioza,
  • mięśniaki macicy,
  • stany zapalne w obrębie jamy brzusznej. 
• pobranie wycinka z tkanki nowotworowej do badania histopatologicznego (laparoskopowo lub z otwarciem jamy brzusznej) oraz punkcja płynu z otrzewnej dla oceny obecności komórek nowotworowych 

Rak jajnika – rokowania   

Rokowania dla pacjentek z rakiem jajnika często nie są pomyślne z powodu późnego rozpoznania. Zależą przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby, możliwości wykonania zabiegu całkowitej cytoredukcji oraz wrażliwości na pochodne platyny w leczeniu systemowym.  

Przeżycie 5 lat od rozpoznania szacuje się na:  

• FIGO I (nowotwór ograniczony do jajników lub jajowodów) – 89-95% 
• FIGO II (nowotwór ograniczony do jajników lub jajowodów z zajęciem struktury miednicy mniejszej lub pierwotny rak otrzewnej) – 70%,  
• FIGO III (nowotwór obejmujący jeden lub oba jajniki, jajowody lub pierwotny rak otrzewnej z przerzutami do otrzewnej poza miednicą mniejszą i/lub przerzuty do węzłów chłonnych zaotrzewnowych – 32-46%, 
• FIGO IV (obecność przerzutów odległych, w tym przerzuty do otrzewnej) – 18%.  

Rak jajnika – leczenie 

Po rozpoznaniu raka jajnika, jajowodu lub pierwotnego raka otrzewnej, leczeniem zajmują się specjaliści ginekolodzy-onkolodzy, często w zespole interdyscyplinarnym wraz z:

• chirurgami,
• onkologami klinicznymi,
• radioterapeutami,
• patomorfologami.

U pacjentek z zaawansowanymi stadiami choroby wskazane jest również wsparcie psychologiczne i dietetyczne. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami, wszystkie pacjentki z rozpoznaniem rakiem jajnika powinny być skonsultowane w poradni genetyki onkologicznej oraz mieć wykonane badanie genetyczne w kierunku mutacji BRCA1 i BRCA2.  

Schemat leczenia zależy od stopnia zaawansowania choroby, typu histologicznego guza (gorzej rokuje typ II), stopnia zróżnicowania histopatologicznego, wieku pacjentki, nosicielstwa mutacji BRCA 1 lub BRCA 2 oraz innych czynników. Standardem jest leczenie chirurgiczne oraz chemioterapia. Leczenie może obejmować: 

• leczenie chirurgiczne – jego celem jest całkowite usunięcie widocznych makroskopowo ognisk nowotworowych. Zabieg zazwyczaj obejmuje wycięcie macicy z przydatkami (jajniki i jajowody), usunięcie sieci większej oraz ocenę węzłów chłonnych w miednicy i okolicach aorty. W przypadku zaawansowania choroby stosuje się tzw. cytoredukcję. U młodych pacjentek we wczesnym stadium, które pragną zachować płodność, rozważa się leczenie oszczędzające.  
• chemioterapia – standardowo oparta na związkach platyny (cisplatyna, karboplatyna) i taksanach (paklitaksel, docetaksel) jako leczenie okołooperacyjne (podawane przed zabiegiem lub po zabiegu).  
• terapie celowane – np. inhibitory PARP stosowane głównie u pacjentek z mutacjami w genach BRCA1/BRCA2, bevacizumab dołączany do chemioterapii i stosowany w leczeniu podtrzymującym, hamujący tworzenie się nowych naczyń krwionośnych potrzebnych nowotworowi do wzrostu. 
• leczenie hormonalne – np. tamoksyfen, letrozol i goserelina, leczenie wspomagające mające na celu spowolnienie rozwoju nowotworu oraz poprawę jakości życia.
• radioterapia – rzadko wykorzystywana w pierwotnym leczeniu raka jajnika, może znaleźć zastosowanie w leczeniu paliatywnym (np. w przypadkach przerzutów do kości lub mózgu, aby złagodzić dolegliwości bólowe i poprawić jakość życia). 

Pytania o raka jajnika

Czy rak jajnika jest wyleczalny?  

Wczesne wykrycie raka jajnika (w I i II stadium) daje bardzo duże szanse wyleczenia choroby i długiego przeżycia. Rokowanie zależy przede wszystkim od zaawansowania choroby i typu histopatologicznego.

Znaczenie ma również miejsce leczenia – powinno być prowadzone w specjalistycznym ośrodku onkologicznym.  

Czy rak jajnika boli?  

Na wczesnym etapie zwykle nie powoduje dolegliwości bólowych, ale wraz z rozwojem choroby i rozrostem guza mogą pojawić się bóle brzucha, miednicy lub uczucie ucisku. 

Jak długo rozwija się rak jajnika?  

W przeciwieństwie do wielu innych nowotworów złośliwych, niektóre typy raka jajnika mogą rozwinąć się nawet w ciągu kilka miesięcy. Zdarza się, że zmiana pojawia się między dwiema kolejnymi kontrolami u ginekologa. W wielu przypadkach trudno jest jednak określić tempo rozwoju zmiany, gdyż rak rozpoznawany jest już w zaawansowanym stadium.   

Jakie przerzuty daje rak jajnika? 

Rak jajnika (zwłaszcza II typu) daje ogniska chorobowe do otrzewnej i rozsiewa się po całej jamie brzusznej, np. w jelitach, wątrobie, śledzionie i drogą limfatyczną, w węzłach chłonnych. W ostatnim stadium może przenosić się drogą krwionośną do płuc czy mózgu.  

Rak jajnika a torbiel – czy to to samo?  

Większość torbieli stanowi łagodne zmiany czynnościowe i nie zagrażają życiu, ale o charakterze zmiany decyduje ocena ultrasonograficzna, stężenie markerów i badanie histopatologiczne.  

Cytologia a rak jajnika – czy to badanie wykaże chorobę?  

Cytologia wykrywa zmiany dotyczące szyjki macicy, nie jajnika. W diagnostyce raka jajnika ważne jest USG transwaginalne oraz markery nowotworowe, takie jak CA 125 i HE4.  

Czy istnieje nowotwór niezłośliwy jajnika? 

Tak, w jajnikach mogą powstawać także łagodne (niezłośliwe) guzy, na przykład otoczkowiaki, włókniaki czy potworniaki dojrzałe (guzy dermoidalne), które zwykle nie dają przerzutów i są znacznie mniej groźne. 

To również może Cię zainteresować:

Rak piersi – najczęstszy nowotwór u kobiet. Jak rozpoznać raka piersi i jak go leczyć?